Наполеон Цибульский: Польский физиолог және эндокринологияның алғашқы зерттеушісі

Кіріспе

Польша физиологы (1854–1919)

Наполеон Никодим Цибулский (полякше айтылуы: ; 14 қыркүйек 1854 – 26 сәуір 1919) – поляк физиологы, эндокринология және электроэнцефалографияның алғашқы зерттеушісі. 1895 жылы ол адреналинді бөліп шығарды және анықтады.

Өмір

Наполеон Цибулский 1854 жылдың 14 қыркүйегінде Ресей империясының Вильно губерниясында (қазіргі Беларусь) Крывоносы ауылында дүниеге келген. Ол поляк-литвалық ақсүйек отбасынан шыққан. Оның әкесі – Правджиц елтаңбасынан тегін алатын Юзеф Наполеон Цибулский, ал анасы – Марьянна Цибулска, туған тегі Хуторович. Цибулский Минсктегі орта мектепті бітіріп, Санкт-Петербургтегі Императорлық медициналық-хирургиялық академияда (1881 жылдан бастап Императорлық әскери медициналық академия) медицинаны оқыды. 1880 жылы ол *cum eximia laude* (үлкен құрметпен) дәрігерлік дипломын алды. 1877–1885 жылдары Иван Тархановтың физиология кафедрасында ассистент болып жұмыс істеді. 1885 жылы ол өзі құрастырған фотогемотахометрмен анықталған қан ағысының жылдамдығы туралы диссертациясын қорғап, медицина докторы ғылымын қорғады. Сондай-ақ, ол диафрагмалық нервтің тыныс алу жиілігіне, көмейге және блукалы нервтерге тигізетін әсерін зерттеді. Сол жылы (1885) ол Краковқа көшіп, Ягеллон университетінің физиология кафедрасын басқарды. 1887–1888 және 1895–1896 жылдары медицина факультетінің деканы, кейін университет ректоры (1904–1905) және ректордың орынбасары (1905–1909) қызметтерін атқарды. Ол Краков физиология мектебінің негізін қалаушы болды және 1891 жылдың 31 қазанынан бастап Білім академиясының толық мүшесі болды. Оның шәкірттерінің арасында Адольф Бек, Владислав Симонович, Леон Вахольц, Александр Роснер және Станислав Мазиарский болды. Ол Юлия Рогозинскаға үйленді және үлкен отбасының қаржылық қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін тіс емханасын ашты. 1916 жылы Навожова-Гурада сарай сатып алды. 1918 жылы Польша Ғылым академиясының сыйлығы – Эразм мен Анна Ерзмановский қорының сыйлығымен марапатталды. 1911–1918 жылдары үш рет физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына үміткер болды. 1919 жылдың 26 сәуірінде Ягеллон университетінің физиология кафедрасындағы кабинетінде инсульттан қайтыс болды. Ол өлімінен кейін Польшаны қайта құру орденінің Командор кресімен марапатталды.

Napoleon Cybulski was born on 14 September 1854 in Krzywonosy, in the Vilna Governorate of the Russian Empire (present day Belarus). He came from a Polish Lithuanian noble family. His father was Józef Napoleon Cybulski, of the Prawdzic coat of arms, and his mother was Marcjanna Cybulska, née Hutorowicz. Cybulski graduated from secondary school in Minsk and studied medicine at the Imperial Medical and Surgical Academy (since 1881 called Imperial Military Medical Academy) in Saint Petersburg, Russia. In 1880 he received his physician's diploma cum eximia laude (with the highest distinction). In 1877–1885 he worked there as an assistant in the Department of Physiology under Ivan Tarkhanov. In 1885 he obtained the degree of Doctor of Medicine with a thesis on the velocity of blood flow as detected by a photohemotachometer, a device he had constructed himself. He also carried out research on the influence of the phrenic nerve on the respiration rate and on the larynx and the vagus nerves. The same year (1885), he moved to Kraków and became head of the Department of Physiology at the Jagiellonian University. In 1887–1888 and 1895–1896 he served as dean of the Faculty of Medicine and subsequently as rector (1904–1905) and deputy rector (1905–1909) of the university. He was the founder of the Kraków School of Physiology and from 31 October 1891 was an active member of the Academy of Learning. His students included Adolf Beck, Władysław Szymonowicz, Leon Wachholz, Aleksander Rosner, and Stanisław Maziarski. He married Julia Rogozińska and opened a dental surgery office in order to satisfy the financial needs of his large family. In 1916 he bought a manor house in Nawojowa Góra. In 1918 he received the Award of the Erazm and Anna Jerzmanowski Foundation bestowed by the Polish Academy of Learning. He was nominated for the Nobel Prize in Physiology or Medicine three times between 1911 and 1918. He died 26 April 1919 of stroke in his study in the Department of Physiology at the Jagiellonian University. He was posthumously awarded the Commander's Cross of the Order of Polonia Restituta.

Ғылыми жұмыс

Наполеон Цибулский Польшада және әлемде электроэнцефалография мен эндокринологияның негізін қалаушы ретінде танымал. 1895 жылы шәкірті Владислав Шимоновичпен (1869–1939) бірлесіп, бүйрек үсті безінің гормоналдық өзара әрекеттесуін және адреналинді бөліп алған. Ол бұл затты nadnerczyna деп атады (поляк тілінде сөзбе-сөз «адреналин» дегенді білдіреді: nadnercze поляк тілінде «бүйрек үсті безі» дегенді білдіреді). 1890 жылы Цибулский ми қабығының ЭЭГ-сін алғашқы рет тіркеді. Адольф Бекпен (1863–1942) бірге жұмыс істеп, электроэнцефалографиялық толқындар саласындағы алғашқы зерттеулер жүргізді. Цибулский басшылығымен Бек иттер мен маймылдардағы шеттік нервтерді стимуляциялауға жауап ретінде ми қабығының қызметін зерттеді. Осылайша олар Уильям Хорслинің бұл өзгерістер бас сүйегі бұлшықеттерінің қызметін көрсетеді деген пікірін жоққа шығарды. Потенциал өзгерістерін талдау арқылы олар ми қабығының сезімталдық аймақтарын картаға түсірді. Сондай-ақ, сигналдардың амплитудасы сезімдік стимулдың күші мен түріне, сондай-ақ анестезияның тереңдігіне байланысты екенін дәлелдеді. Олар мидың қызметі нейронның биоэлектрлік қызметі арқылы жүзеге асырылады деп болжады. Миды картаға түсіру және нервтерді стимуляциялау жөніндегі олардың зерттеулері жаңашыл болды, себебі олар Ричард Катонның ит миының биоэлектрлік қызметінің өзгеруі туралы бұрынғы зерттеулерімен таныс емес еді. Бекпен бірге жұмыс істеген Цибулский тілдегі әрбір дәм сезімінің жеке рецептор түрінен туындайтынын көрсетті. Ол арқалық және құрсақ тамырларынан алынған жазбаларға негізделген, жұлынға кіретін және одан шығатын афференттік және эфференттік импульстер арасындағы айырмашылықты сипаттады. 1913–1914 жылдары Наполеон Цибулский мидың биоэлектрлік қызметін зерттеді және индуцирленген ұстама кезінде ми қабығының электрлік қызметінің амплитудасы мен жиілігінің өзгеруін анықтады. Ханс Бергер ЭЭГ мен альфа-ритмді 15 жылдан кейін ашты. Цибулский – жүйке артериясы мен сатырған артерияның қан ағынының сызықтық жылдамдығын тіркеген және сипаттаған алғашқы физиологтардың бірі. Оның басқа да жаңалықтарының бірі – бас сүйегі ішіндегі қысымның артуы миға қан ағынының бұзылуына әкеп соғатынын анықтау болды. Цибулский 100-ге жуық медициналық ғылыми мақаланың авторы. Ол 1911, 1914 және 1918 жылдары Нобель сыйлығына ұсынылды. Ол Польшада гипнозды зерттеуді бастады. Оның «O hypnotyzmie ze stanowiska fizyjologicznego» (Физиологиялық тұрғыдан гипноз туралы) еңбегіндегі кейбір тезистері Зигмунд Фрейдтің идеяларын болжады және оны бейсаналық концепциясының алға басушысы етеді.

Napoleon Cybulski is widely regarded as a pioneer of electroencephalography and endocrinology in Poland and the world. In 1895, with his pupil Władysław Szymonowicz (1869–1939), he discovered the hormonal interactions of the adrenal medulla and isolated adrenaline. He called the substance nadnerczyna (which in Polish literally means "adrenaline": nadnercze is the Polish for "adrenal gland"). In 1890 Cybulski carried out one of the first ever EEG recordings of the cerebral cortex. Working with Adolf Beck (1863–1942), he conducted pioneering research on electroencephalographic waves. Under Cybulski's supervision, Beck made pioneering studies of cerebral cortex activity in response to peripheral nerve stimulation in dogs and monkeys, using electrodes placed on the skull to record changes in electric potential. In this way they invalidated William Horsley's notion that these changes reflected the activity of skull muscles. By further analyses of potential changes, they mapped out sensory regions of the cerebral cortex. They also provided evidence that the amplitude of signals depended on the strength and kind of sensory stimulus and on the depth of anesthesia. They suspected that brain function was mediated by neurons' bioelectrical activity. Their studies on brain mapping and nerve stimulation were absolutely innovative, since they were unfamiliar with earlier research done by Richard Caton on changes in bioelectrical activity of the dog brain during sleep, activity, and changes in behavior. Again working with Beck, Cybulski showed that every taste sensation in the tongue was caused by a separate kind of receptor. He gave a description of the difference between afferent and efferent impulses entering and leaving the spinal cord based on recordings from dorsal and ventral roots. In 1913–1914 Napoleon Cybulski studied the bioelectrical activity of the brain and found changes in the amplitude and rate of cortical electrical activity during an induced seizure. It was 15 years before Hans Berger would discover the EEG and the alpha rhythm. Cybulski was one of the first physiologists to register and describe the blood flow linear velocity of the carotid artery and the femoral artery. Among his other discoveries was establishing that an increase in intracranial pressure causes disturbances in blood flow to the brain. Cybulski authored around 100 medical research papers. He was nominated for the Nobel Prize in 1911, 1914 and 1918. He initiated research on hypnosis in Poland. Some of his theses in O hypnotyzmie ze stanowiska fizyjologicznego (On Hypnosis From the Physiological Standpoint) anticipate ideas of Sigmund Freud and make him a precursor of the concept of the unconscious.

Әлеуметтік мәселелер

Медицинадан басқа, Цибулски әлеуметтік мәселелерге де қызығушылық танытты және "Мемлекет пен қоғам ғылымды қолдау міндетіне ие ме?" (1895), "Шаруа шаруашылықтарын ұйымдастыру туралы" (1896) және "Ғылым мен соғыс" (1918) сияқты кітаптар мен мақалалар жариялады. Ол әйелдерге медицина оқуға мүмкіндік берудің белсенді жақтаушысы болды. 1896 жылы Цибулски, Польшаның бактериология саласындағы алғашқы зерттеушілердің бірі Одо Буйвид (1857–1942) және қоғамдық белсенді Казимера Буйвидова Краков қаласында алғашқы қыздар гимназиясын (орта мектеп) құрды.