Кіріспе
Англосаксондық өнер – ағылшын тарихының англосаксондық кезеңінде жасалған өнерді қамтиды. Ол англосаксондықтармен бірге континенттен әкелген көші-қон кезеңінің стилімен басталып, 1066 жылғы Нормандық жаулаумен аяқталады, оның өрнекті өнері Солтүстік Еуропаның көп бөлігіне әсер етті. Ерекше жетістікке жеткен екі кезең – 7 және 8 ғасырлар, Саттон-Худан табылған металл бұйымдары мен зергерлік өнімдері, сондай-ақ керемет безенділген қолжазбалар, және шамамен 950 жылдан кейінгі кезең, викингтердің шапқыншылығы тоқтағаннан кейін ағылшын мәдениетінің қайта жаңғыруы. Жаулау кезінде роман стиліне көшу дерлік аяқталған еді. Маңызды өнер орталықтары, егер анықталса, Англияның шеткі аймақтарында, әсіресе ерте кезеңде Нортумбрияда, ал Уэссекс пен Кент оңтүстік жағалауға жақын орналасқан. Англосаксондық өнер көбінесе безенділген қолжазбаларда, англосаксондық сәулетте, өте әдемі піл сүйегінен жасалған мүсіндерде, металл және басқа материалдардан жасалған туындыларда сақталған. "Ағылшын жұмысы" (Opus Anglicatum) Еуропадағы ең жақсы кестелеу өнері ретінде танылды, бірақ англосаксондық кезеңінен сақталған туындылардың саны аз – Байе кестесі мүлдем басқа масштабтағы кестелеудің басқа түрі. Сол кездегі Еуропаның көп бөлігінде металл өңдеу англосаксондықтар үшін өнердің ең бағалы түрі болды, бірақ олардың көп бөлігі сақталмады. Жаңа Норман билеушілерінің алғашқы онжылдықтарында англосаксондық шіркеулер, монастырлар және иелігінен айырылған ақсүйектердің мүліктері кеңінен тоналды, ал олардан бұрын викингтер, кейін Англия реформациясы осы мүліктің жоғалуына себеп болды. Көптеген туындылар континентте сақталған. Англосаксондықтар жарқыраған түстерді ұнатты, сондықтан қазбалардан табылған және тозған қалдықтарды бұрынғы қалпында көру үшін қиял керек. Англосаксондық өнердің ең танымал туындысы – Байе кестесі, оны Нормандық демеушісі дәстүрлі англосаксондық стильде жұмыс істейтін ағылшын суретшілеріне тапсырды. Англосаксондық суретшілер фреска, тас, піл сүйегі және кит сүйегі (әсіресе Франк қорапшасы), металл (мысалы, Фуллер брошы), шыны және эмальмен жұмыс істеді, олардың көптеген мысалдары археологиялық қазбалар арқылы табылды және кейбіреулері ғасырлар бойы сақталды, әсіресе континенттегі шіркеулерде, өйткені викингтер, нормандықтар және реформацияның иконокласттары Англияда кітаптар мен археологиялық жаңалыстардан басқа ештеңе қалдырмады.
Anglo Saxon art covers art produced within the Anglo Saxon period of English history, beginning with the Migration period style that the Anglo Saxons brought with them from the continent in the 5th century, and ending in 1066 with the Norman Conquest of England, whose sophisticated art was influential in much of northern Europe. The two periods of outstanding achievement were the 7th and 8th centuries, with the metalwork and jewellery from Sutton Hoo and a series of magnificent illuminated manuscripts, and the final period after about 950, when there was a revival of English culture after the end of the Viking invasions. By the time of the Conquest the move to the Romanesque style is nearly complete. The important artistic centres, in so far as these can be established, were concentrated in the extremities of England, in Northumbria, especially in the early period, and Wessex and Kent near the south coast. Anglo Saxon art survives mostly in illuminated manuscripts, Anglo Saxon architecture, a number of very fine ivory carvings, and some works in metal and other materials. Opus Anglicanum ("English work") was already recognised as the finest embroidery in Europe, although only a few pieces from the Anglo Saxon period remain – the Bayeux Tapestry is a rather different sort of embroidery, on a far larger scale. As in most of Europe at the time, metalwork was the most highly regarded form of art by the Anglo Saxons, but hardly any survives – there was enormous plundering of Anglo Saxon churches, monasteries and the possessions of the dispossessed nobility by the new Norman rulers in their first decades, as well as the Norsemen before them, and the English Reformation after them, and most survivals were once on the continent. Anglo Saxon taste favoured brightness and colour, and an effort of the imagination is often needed to see the excavated and worn remains that survive as they once were. Perhaps the best known piece of Anglo Saxon art is the Bayeux Tapestry which was commissioned by a Norman patron from English artists working in the traditional Anglo Saxon style. Anglo Saxon artists also worked in fresco, stone, ivory and whalebone (notably the Franks Casket), metalwork (for example the Fuller brooch), glass and enamel, many examples of which have been recovered through archaeological excavation and some of which have simply been preserved over the centuries, especially in churches on the Continent, as the Vikings, Normans and Reformation iconoclasm between them left virtually nothing in England except for books and archaeological finds.
Шолу
Металл бұйымдары – бұл ең ерте англосаксон өнерінің сақталған дерлік жалғыз түрі, көбінесе герман стиліне тән зергерлік бұйымдар (оның ішінде киім мен қару-жараққа арналған әшекейлер), ол англосаксон Англиясын христиандыққа айналдырудан бұрын, көбінесе жерлеу орындарында кездесетін. 7 ғасырдың көп бөлігін қамтыған дінге өтуден кейін, германдық англосаксондық, кельт және соңғы антикалық техникалар мен мотивтердің қосылуы, сондай-ақ кітаптарға қажеттілік тудырып, гиберно-саксон стилін немесе арал өнерін қалыптастырды. Ол әсем безенділген қолжазбаларда, сондай-ақ кейбір оюлы тас және азуда көрінеді, көбінесе сәндік металл өнер туындыларының мотивтерін пайдаланады, және батыстағы британдық кельттер мен франктардың қосымша ықпалына ие болды. Англияның солтүстігіндегі Нортумбрия патшалығы Ұлыбританиядағы арал стилінің ортасы болды, мысалы, 635 жылы Ионадағы ирланд монастырының бөлімі ретінде құрылған Линдисфарн және материкке бет бұрған Монквермут-Джарроу аббаттығы (674 ж.). VIII ғасырдың басында Инсулярлық Линдисфарн Ізгі хабарлары жасалып жатқанда, Рим миссионерлерінің штаб-пәтері болған алыс оңтүстіктегі Кентербериден келген Веспасиан Забурлары мүлдем өзгеше, классикалық негіздемеге ие өнерді көрсетті. Бұл екі стиль араласып, бірге дамыды, ал келесі ғасырда англосаксон стилі толыққанды күйіне жетті. Дегенмен, англосаксон қоғамы 9 ғасырда, әсіресе соңғы жартысында, викингтердің шабуылдарынан қатты зардап шекті, сақталған маңызды заттардың саны күрт азайды, ал олардың мерзімі бұрынғылардан да шамалы болды. Солтүстіктегі көптеген монастырлар ондаған жылдарға, тіпті мәңгілікке жабылды. 850 жылға дейін, мүмкін одан да ертерек жасалған Кентербери Библиясынан кейін, "10 ғасырдың ортасына дейін ешқандай маңызды әсемдемелі қолжазба белгілі емес". Король Альфред (871–899 жж. билік еткен) викингтерді Англияның ортасынан өтетін диагональді сызыққа дейін шектеді, одан жоғары олар Данелауда қоныстанды және біртіндеп біріктірілген англосаксон патшалығына енгізілді. Англосаксон өнерінің соңғы кезеңі Уинчестер мектебі немесе стилі деп аталады, бірақ ол Англияның оңтүстігіндегі көптеген орталықтарда, және мүмкін Мидлендс аймағында да жасалған. Бұл элементтер шамамен 900 жылдан бастап көріне бастайды, бірақ алғашқы маңызды қолжазбалар 930 жылдар шамасында ғана пайда болады. Бұл стиль қасиетті Рим империясының континенттік өнерінің ықпалын ескі ағылшын өнерінің элементтерімен, сондай-ақ кейіпкерлердің, әсіресе көптеген қолжазбалардағы жалғыз суреттер болып табылатын сызықтық суреттермен үйлестіретін, жүйкелі және толқыған киім стилі сияқты ерекше элементтермен біріктірді. Бұл стиль ортағасырлық ағылшын өнерінде ерекше көзге түсті.
Жарықтайтын қолжазбалар
Ерте англосаксон қолжазбаларындағы жарықтандыру арал өнерінің бір бөлігін құрайды, ол англосаксондықтардың Нортумбрияда, әсіресе Линдисфарн мен Айонада ирланд миссионерлік қызметімен кездескен кезде пайда болған Жерорта теңізі, кельт және герман стилдерінің әсерлерінің үйлесімі. Сонымен қатар, Римдегі Григориандық миссия және оның ізбасарлары итальяндық Сент-Августин Ізгі хабары сияқты континенттік қолжазбаларды әкелді, және екі стиль англосаксон қолжазбаларында едәуір уақыт араласқан көрінеді. Линдисфарн Ізгі хабарында, шамамен 700–715 жылдарға жататын, кілем беттер мен бұрын-соңды болмаған күрделілік пен зерделіліктегі аралдық инициалдар бар, бірақ евангелист портреттері, итальяндық үлгілерді анық ұстанғандықтан, оларды айтарлықтай жеңілдетеді, кейбір ерекшеліктерін дұрыс түсінбейді және оларға қиылысқан бұрыштармен шекара қояды. Матайдың портреті дәл сол итальяндық үлгіге негізделген, немесе оған өте ұқсас, ол Кодекс Амиатиндегі (716 жылға дейін) Езраның суреті үшін де қолданылған, бірақ стилі өте өзгеше: әлдеқайда иллюзионистік бейнелеу және "Англосаксон Англиясына таза Жерорта теңізі стилін енгізуге жасалған тырыс", ол "мүмкін, тым дамыған" себепті сәтсіз аяқталды, осы суреттер жалғыз дәлел ретінде қалды. Стокгольмдік Аврей кодексінің (8 ғасырдың ортасы) ашылуында басқаша үйлесім көрінеді, онда сол жақтағы евангелист портреті итальян стиліне сәйкес келеді, мүмкін жоғалған үлгіге жақын, бірақ кресло рамына аралас қосылған, ал оң жақтағы мәтін беті негізінен арал стилінде, әсіресе бірінші жолда, оның күшті кельт спиральдері мен араласы бар. Келесі жолдар сол кезеңдегі франк қолжазбаларына тән тыныш стильге қайта оралады. Дегенмен, екі бетті де, әрине, бір суретші салған, және ол екі стильді де жақсы меңгерген; Иоаннның евангелист портретіне кельттік спиральді безендіруі бар дөңгелектер кіреді, олар, мүмкін, ілулі табақтардың эмальданған эскульгеондарынан алынған. Бұл итальян стиліне бейімделген "Тиберий тобы" қолжазбаларының бірі, және Кентпен немесе Мерсия патшалығының гүлдену кезеңіндегі Мерсиямен байланысты болып көрінеді. Әдеттегі хронология бойынша, бұл "жетілген керней үлгілері" табылған соңғы ағылшын қолжазбасы. 9 ғасыр, әсіресе соңғы жартысы, Англияда сақталған аз ғана нұсқалармен сипатталады, бірақ Каролинг қолжазбаларына аралдық және англосаксондық ықпалдың ең биік деңгейі болған кезең еді, Эхтернах монастырындағы англосаксондық миссияның негізі сияқты скрипторияларда (маңызды Эхтернах Ізгі хабары Нортумбрияда жасалған), және Турдағы ірі монастырьда, онда Йорк Алькуинінен кейін 796 жылдан 834 жылға дейінгі кезеңді қамтитын басқа англосаксондық абат болды. Тюрс кітапханасы норвегиялықтармен жойылғанмен, 9 ғасырға жататын 60-тан астам жарықтандырылған қолжазба сақталған, олар ағылшын үлгілерінен, әсіресе алғашқы беттерінен көптеген элементтерді алған, және Солтүстік Францияда 12 ғасырға дейін аралдық ықпал көрініс тапқан. Қазіргі Австрияның Зальцбург аймағында жасалған англосаксондық металл бұйымдарының Венадағы "Кутберхт Ізгі хабары" қолжазбасындағы нұсқасы бар. 10 ғасырда аралдық элементтер Англияда сәндік әшекейлеуге дейін төмендетілді, өйткені "Винчестер стилінің" бірінші кезеңі дамыды. Алғашқы өсімдік орнамасы, жапырақтар мен жүзімдермен бірге, Ленинград Бедасында кездеседі, ол шамамен 746 жылы жасалған болуы мүмкін. Қолжазбадағы басқа үлкен инициал – бүкіл Еуропадағы алғашқы тарихи инициал (онда портрет немесе сахна бар, Мәсіх немесе әулие). Классикалық түрде алынған жүзім немесе өсімдік орамалары англосаксон өнеріндегі әшекейлік кеңістіктерді толтыру үшін өзара байланыстың орнын басты, бұл Каролинг өнерінен бастап Еуропаның көп бөлігінде болғандай, бірақ Англияда орамалардағы жануарлар шетелдегіден гөрі әлдеқайда көп кездесетін. Әсіресе металл, сүйек немесе пил сүйегінен жасалған шиыршықтарда бір шетінде жануардың басы, екінші шетінде өсімдіктің бөлігі болады. Бұл өзгерістер тек қолжазбалармен ғана шектелмеген, және олар қолжазба стилімен байланысты болмауы да мүмкін, бірақ біздің қолжазбаларымыз басқа материалдардан жасалған шығармаларға қарағанда көп сақталған, тіпті көп жағдайда жарықтандырулар инициалдармен және мүмкін бірнеше миниатюралармен ғана шектелген болса да. Бірнеше амбициялық жарықтандыру жобалары аяқталмаған, мысалы, Ежелгі ағылшын Hexateuch, онда әртүрлі аяқталу сатысында 550-ге жуық көрініс бар, бұл жұмыс әдістері туралы мәлімет береді. Суреттер Ескі өсиет көріністеріне заманауи ортаны қосады және англосаксон өмірінің құнды суреттері болып табылады. Винчестер мектебінің немесе стилінің қолжазбалары 930 жылдардан бастап ғана сақталған; бұл Англиядағы монахтық реформа мен жаңару толқынымен бірге жүрді, король Этельстан (924/5–939) және оның ізбасарлары тарапынан ынталандырылды. Этельстан Дүнстанды (909–988), жарықтандырумен айналысатын адамды, соңынан Кентербери архиепископы етіп тағайындады, сондай-ақ Этельвольдты және француздық білімі бар норвегиялық Освальдты да қолдады. Жаңа стильдегі жарықтандыру 937 жыл шамасында Этельстанның Честер-ле-Стрит монастырына Беданың өмірбаяндарының қолжазбасында пайда болды. Мұнда король кітабын әулиеге табындап тұрған портреті бейнеленген, екеуі де үлкен шіркеудің сыртында тұр. Бұл ағылшын королінің алғашқы шынайы портреті, және ол Каролинг стиліне күшті әсер еткен, әдемі безендірілген акант шекарасы бар. Дегенмен, мәтіндегі инициалдар Каролинг элементтерін жануарлардың пішіндерімен ерекше тәсілмен үйлестіреді. Англияда қосылған континенттік Этельстан псальмындағы миниатюралар композицияларда Каролинг және Византиялық үлгілерден алынған фигуралардың суретінде англосаксондық жандылықты көрсетуге бастайды, және келесі онжылдықтарда акант шекараларымен және қозғалмалы киімдермен ерекшеленетін Винчестер стилі дамиды. Әулие Этельвольдтың Бенедиктионалы кейінгі Винчестер стилінің шедеврлерінің бірі болып табылады, ол аралдық, Каролинг және Византиялық өнерді алып, ауыр және сәнді стиль жасады, онда кең классикалық акант жапырақтары кейде тым көп болып көрінеді. Англосаксондық иллюстрацияда көптеген жанды қаламмен салынған суреттер бар еді, оларға Каролингтің Утрехт псальмы (шамамен 1000 жылдан бері Кентербериде) үлкен әсер еткен; Харли псальмы оның көшірмесі болып табылады. Рэмси псальмы (шамамен 990 жыл) боялған және боялмаған суреттердің беттерін қамтиды, соның ішінде "арыстан маскасымен" алғашқы Beatus инициалы, ал Тиберий псальмы, жаулаудан бұрынғы соңғы жылдарға жатады, негізінен боялмаған суреттерді қолданады. Англосаксон мәдениеті үлкен Латын Орта ғасыры Еуропасымен күшейе түскен байланысқа түсіп, әсерлерімен алмасып тұрды. Англосаксон суреті 11 ғасыр бойы Солтүстік Францияда, "арна мектебі" деп аталатын жерде үлкен әсер етті, және аралдық декоративтік элементтер, мысалы, өзара байланыс, 12 ғасырға дейін франко-саксон стилінде танымал болды.
Металлдан жасалған бұйымдар
Ағылшын-саксондық металл бұйымдары бастапқыда жаңа қоныс аударғандардан күтілетіндей, I және II типтегі германдық жануарлар стиліндегі әшекейлеуді қолданды, бірақ бірте-бірте ерекше ағылшын-саксондық сипатқа ие болды, мысалы, V ғасырдың Quoit Brooch стилінде. Ағылшын-саксондық брошкалар – бұл бұрынғы кезеңдегі сақталған ең көп металл бұйымдары, олар қабірге қойылған заттар ретінде жерленген. Ең үлкен бұйымдар үшін дөңгелек дискілі брошкалар континенттік стильдегі фибулалар мен романо-британдық жартылай дөңгелек брошкаларға артықшылық берілді, бұл бүкіл кезең бойындағы тұрақты ағылшын-саксондық талғамды көрсетті; Кингстон брошкасы мен Харфорд фермасы 7-ғасырдың мысалдары. Жоғары мәртебелі бұйымдарда алтын мен гранатпен "клоазонне" ("ұялы") әшекейлеуі қолданылды. Көптеген басқа да табылғандарға қарамастан, шамамен 620 жылдары жерленген Саттон-Ху кемесінің қабірінің табылуы ағылшын-саксон өнерінің тарихын өзгертті, осы кезеңде күтпеген деңгейдегі күрделілік пен сапаны көрсетті. Ең танымал табылған заттар – онда жерленген патшаның шлемі және оған сәйкес келетін қалта қақпағы, белбеуі және басқа да әбзелдері. Бұл ағылшын-саксон өнеріндегі көптеген элементтердің, бұрын көп дау тудырған, ағылшын қолжазбалары стиліне қатысты екенін көрсетті. 10-ғасырда ағылшын-саксондық металл бұйымдары Италияда танымал болды, онда ағылшын алтын шеберлері Санкт-Петердің алтарі үшін пластиналар жасады, бірақ 1066 жылғы нормандық жаулап алу мен ағылшын реформациясының салдарынан ешбір бөлшегі сақталған жоқ, және біз білетін үлкен масштабтағылар, ғибадатханалар, есіктер мен мүсіндер, және олардың бірнеше қазіргі континенттік мысалдары сақталды. 11-ғасырдың монастырь суретшісі Спирхафокқа жасалған нақты туындыларға сілтемелердің ешқайсысы анықталмады, олар бағалы металлдан жасалған туындылар туралы, және ол сол кезеңдегі металл өнерінің шағын суретшілерінің бірі, оның есімін білеміз және оның жұмысы қандай да бір түрде сипатталған. Бірнеше дереккөздерге сәйкес, оның ішінде оны жеке танитын нормандық хроникашы Госселин, Спирхафок "сурет салу, алтын ою және алтын жасау саласында ерекше болды", сурет, әсіресе, жарықтандырылған қолжазбаларда. Оның көркем шығармашылығы оны патша отбасымен байланыстырған болуы керек, және шіркеуде тез жоғарылауына себеп болды. Сондықтан тіпті Госселиннің келтірген нақты емес мәліметтері де ағылшын-саксондық металл бұйымдарының қандай болғанын көрсетеді. Көптеген шетелдік дереккөздер ағылшын-саксондықтардың алтынға ою, алтын бұйымдарға ою үлгілері мен фигуралары туралы айтады, ал қалған бірнеше ою фигуралары қолжазбаларда қаламмен суреттелген сансыз көп фигураларға жақын, бұл да ағылшын-саксондықтардың ерекшелігі. Кейде алтынға толы болып көрінетін қабырға суреттері, сондай-ақ, қолжазбаларды жарықтандырушылар жиі жасаған, сондықтан Госселиннің таланттарын сипаттауы бейнелі өнердің барлық негізгі ағылшын-саксондық құралындағы шебер суретші екенін көрсетеді. 11-ғасырдағы бір алтын шебердің өзі тегн болған. Көптеген монастырь суретшілері жоғары лауазымдарға жетті; Спирхафоктың металл жұмысындағы мансабымен қатар, оның замандасы Эвешем абысы Манниг (Аббат 1044–58, 1066 жылы қайтыс болды) болды, ал алдыңғы ғасырдың соңында Сент-Дунстан өте табысты Кентерберий архиепискобы болды. Спирхафок сияқты, Маннигтің өмірбаяны, кейбір нақты мәліметтермен, оның аббатшылығында сақталған хроникада берілген. Оның жұмысына тағы бір керемет де байланысты болды: алтын жасаушы Годрик Евшемдегі үлкен ғибадатханада жұмыс кезінде қолын балтамен салған, ол бір түн ішінде керемет түрде сауықтырылды. Спирхафок пен Манниг – "бізге мәлім болған екі алтын шебер", ал Манниг алып келген команданың басшысы Годрик туралы қосымша ақпарат сақталған дәлелдер арасында ерекше. Кереметтен жиырма жыл өткен соң, ол Евшем абатханасына қосылды, мүмкін зейнеткерлік демалысқа шықты, ал оның ұлы кейіннен ол жерде прейер болды. Осы кезеңнің соңғы ғасырында бағалы металдан жасалған кейбір ірі фигуралар тіркелді; олар Есеннің алтын мадоннасы сияқты ағаш өзекшеге арналған жұқа табақтардан жасалған болуы мүмкін, бұл ерте ортағасырлық фигуралардың осы түрінің Еуропаның кез келген жерінен сақталған ең үлкен үлгісі. Бұл суреттер тірідей немесе шамамен солай болған көрінеді, көбінесе айқышқа шегеленген, кейде екі жағында Мәриям мен Ізгі хабарды уағыздаушы Жақияның бейнелері бар. Бұл кезеңде елдің ұлы тұлғалары мен ең ірі монастырлардың қамқорлығы экстравагант болды, ал ең үлкен ағылшын-саксон шіркеулері шығыс православие шіркеулері сияқты тамаша көрініс тудырды. Ағылшын-саксондық талғам қымбат материалдар мен бағалы металдардағы жарықтың әсеріне құмар болды, олар маталарға тігілді және қабырға суреттерінде қолданылды. Кейбір үлкен тоналған жұмыстардың, мысалы, реликварлардың әшекейленген бөліктері викинг шабуылшыларымен кесіліп, әйелдеріне әшекей ретінде үйге алынып кетті, және олардың бірнешесі скандинавиялық мұражайларында сақталған. Үлкен жұмыстардың бәрі жоғалған, бірақ бірнеше кішкентай заттар мен фрагменттер сақталған, көбінесе жерленген; соңғы онжылдықтарда кәсіби археология, сондай-ақ металл іздеу және терең жырту табылған заттардың санын едәуір арттырды. Сақталмаған бірнеше мысалдардың ішінде секуляр Фуллер брошкасы және ағылшын-саксондық миссиясымен Австрияға әкелінген екі жұмыс бар: Тассило кубогы (8 ғасырдың соңы) және Рупертус кресі. Әсіресе 9-ғасырда ағылшын-саксондық стильдер, кейде металл мысалдарынан емес, қолжазбалардан алынған, Солтүстік Еуропаның әртүрлі аймандарынан табылған кішкентай әшекейлер мен басқа да кішкентай бұйымдарда кездеседі. Англиядан алынған Альфред зергерлік бұйымы, эмальды бетімен, әдемі жасалған діни зергерлік бұйымдар тобының ең танымал мысалы, сондай-ақ көптеген жоғары сапалы дискілі брошкалар бар. Ертедегілердің ең әсемдері түсті және күрделі, инкрустациялар мен филиграньмен, бірақ 1978 жылы табылған 9-ғасырлық Pentney қоймасында "Trewhiddle стиліндегі" жалпақ күміс ашық жұмысында жасалған алты керемет брошка болды. Бұл кішкентай, бірақ толыққанды жануарлар, танылмастан жапырақтар мен өрмелерде бұралып, бірақ ертедегі "лента" стилінің нақты геометриясы болмайды. Ædwen брошкасы, 11-ғасырлық ағылшын-скандинавиялық күміс дискілі брошкасы, викинг өнерінен әсер көрсетеді және ең жоғары ертедегі шеберліктен төмендеуді көрсетеді. 2009 жылы Стаффордшир қазылымы, 7- және ?8-ғасырлық металл бұйымдарының 1500-нан астам фрагменттерінен тұратын маңызды қазылымы, көбінесе алтын және әскери сипаттағы, көптеген алтын және гранатты клоазонне инкрустацияларымен, Стаффордширде металл іздеушімен табылды, бұл Мерсияда болды. Әшекейлер көбінесе ертедей жазыққыштар кезеңінен қабірлерден табылған, өйткені христиандықтар қайтыс болғандардың жеке мүліктерін, тіпті марқұмның жеке заттарын жерлеуге тыйым салған. Ерте ағылшын-саксондық әшекейлеріне континенттік германдық эквиваленттеріне жақын фибулалардың әртүрлі түрлері кіреді, бірақ Саттон-Хуға дейін ерекше сапасы сирек, сондықтан осы табыс ерте ағылшын-саксон өнері туралы ойлауды өзгертті. 2003 жылы Эссекстің Приттлуэллдегі ағылшын-саксондық патшалық қабірінен алынған заттар 2019 жылы Саутенд орталық мұражайында қойылды. Ең ерте ағылшын-саксондық монета түрі, күміс скат, шеберлерді, әрине, рим және қазіргі континенттік стильдерді көшіруге шақырды, бетіндегі басқа қатысты дәстүрлі формаларынан және конвенцияларынан тыс жұмыс істеуге мәжбүр етті, нәтижесі әртүрлі және көбінесе тартымды болды. Кейінірек күміс пеннилер, бетіндегі патшалардың сызықтық бейнесімен біркелкірек, заманауи еуропалық стандарттар бойынша тұрақты және беделді валютаның өкілдері. Сақталған көптеген толық секс пышақтары бар...
Монументальді мүсін және қабырғаға бояу
Англо-саксондық сәулеттен басқа, ол шіркеулерде толығымен сақталған, тек бірнеше өзгеріссіз мысалдары бар, монументалды тас мүсіндер Ұлыбританияның кельт аймақтарындағы биік айқыштарға балама ретінде үлкен тас айқыштарда сақталған. Көптеген мүсіндер бұрын суреттелген болуы мүмкін, бұл суреттерді анықтайды, олар көбінесе салыстырмалы түрде төмен рельефте және үлкен дәлдікпен аяқталмайды, ал қазір олардың барлығы дерлік нашар тозған және ауа райына байланысты. Кездесу әдетте қиын. Ағаштан жасалған мүсіндер көбірек таралған болуы мүмкін, бірақ бір ғана маңызды сақталған нұсқасы – Дерхам соборындағы Сент-Кутберт шүкіршігі, 698 жылы жасалған болуы мүмкін, көптеген сызықтық бейнелер оюмен немесе үлкен масштабтағы гравюра тәсілімен ойылған. Ең алғашқы айқыштардың қандай материалдан жасалғаны белгісіз, бірақ олар ағаштан жасалған болуы мүмкін. Әртүрлі сілтемелерден (христиандардың оны жойғаны) англо-саксондық жалған монументалды мүсіндер дәстүрі болған сияқты, мүмкін ағаштан жасалған, оның мысалдары сақталмаған (кейінгі англо-скандинавиялық жалған бейнелерге қарағанда) және айқыштар бастапқыда олармен бәсекелестік еткен. Англо-саксондық айқыштар Ирландиядағыларға қарағанда нашар сақталған, өйткені олар Англия реформациясынан кейін иконаларға көбірек ұшырады. Кейбіреулерінде Рутвелл айқышы мен Бьюкасл айқышы сияқты (шамамен 800 жыл) айтарлықтай сапалы ірі бейнелі мүсіндер бар. Жүзім орамасының безендіруі мен тоқу ертедегі Нортумбриялық Рутвелл, Бьюкасл және Исби айқыштарында кезектесіп панельдерде көрінеді, бірақ жүзім орамасы қазірдің өзінде көбірек көзге түседі және оның өз бетінше беттері бар. Кейінгі Саутгамбрия айқыштары көбінесе тек жүзім орамаларын қолданады. Руналық немесе римдік жазуларда және латын немесе көне ағылшын тілінде жазулар болуы мүмкін, ең танымал – Рутвеллде, онда поэманың бір бөлігі «Родтың арманы» латын мәтіндерімен бірге жазылған; көбінесе демеушілер еске алынады. Сондай-ақ, олар бояумен қатар, металл бұйымдары мен асыл тастармен де безендірілген болуы мүмкін деген болжам бар. Әдетте, англо-саксондық айқыштар ирландтық үлгілермен салыстырғанда биік және жұқа, көбінесе шаршы қимамен, және мүсіндерге қарағанда әшекейлерге көбірек орын беріледі. Алайда, кейбір ерекшеліктер бар, мысалы, кең беттерінде фигуралармен қапталған ұзын кесінділері бар Мерсиядан алынған үлкен Сандбах айқыштары, ирландтық айқыштар сияқты. 930–950 жылдардағы Госфорт айқышы – толық сақталған сирек мысал; сақталғандардың көпшілігі тек шахтаның бір бөлігі, ал иконокластар әшекейлерден гөрі бейнелерді жоюға көбірек мән берді. Көптеген айқыштар бірнеше ғасырдан кейін құлап түскен болуы керек; бас киімдер – ең аз кездесетін сақталғандары, ал Easby Cross ертегі құжаттарда сипатталғандай, қорғасынмен жөнделген. Данелау аймағындағы көптеген ескерткіштер сияқты Госфорт айқышы да христиандық бейнелерді жалған мифологиядан алынған бейнелермен біріктіреді; Крестке шегелену көрінісінен және мүмкін Соңғы Сот көрінісінен басқа, барлық басқа бейнелер скандинавиялықтардың Рагнарёк мифтеріне, құдайлардың жойылуына, Ұлыбритания мен Скандинавиядағы басқа да христиандық ескерткіштерінде байқалған тақырыпқа, және оны христиандыққа пайдалануға болады. Англо-скандинавтар англо-саксондық мүсін формаларын үлкен құлшыныспен қабылдады, ал Йоркширде ғана 10-11 ғасырлардағы 500-ден астам монументалды мүсіндердің бөлшектері бар. Алайда, сапасы санымен сәйкес келмеді, тіпті негізгі қаланың, Йорк өнімдері Дэвид М. Уилсон «жалпысынан қасіретке ұшыраған және шалаң» деп сипаттайды. Алғашқы кезеңдерде Англияда скандинав өнерінің бірінен соң бірі пайда болған стильдері пайда болады, бірақ біртіндеп саяси және мәдени байланыстар әлсіреген сайын, англо-скандинавтар туған еліндегі үрдістермен қатар жүре алмайды. Сонымен, Борре стилі элементтері, мысалы, Госфорт айқышшасындағы «сақиналы тізбек» тоқуында көрінеді, содан кейін Джеллинг стиліне жататын күрделі жануарлар Англияда көбінесе өте қабілетсіз бейнеленеді, бірақ келесі Маммен стилінің іздерін анықтау қиын; олар Ман аралында әлдеқайда айқын. Олар «бәлкім, әлсіз» Глостердегі Сент-Освальд монастырының (оң жақта жоғарыда суреттелген) айқыш бұрышында көрінеді. Жалпы алғанда, басқа медиадағы осы стильдердің іздері тіпті әлсіз. Англо-Скандинавияның ерекше түрі – сойқы, төменгі қабір белгісі, шатыры қиылысқан ұзын үйге ұқсайды, кейде екі ұшынан тұтқыр аюлар ұсталады. Әдетте орнату – бұ...
Құс сүйегін ою
Христиан әлемінің қалған бөлігіндегідей, монументалды мүсін ерте христиан дәуірінде дерлік жоқ болғаннан кейін қайтадан жайлап келе бастады, ал металл өңдеудегі, піл сүйегі мен сүйектен жасалған шағын мүсіндер кейінгі кезеңдерге қарағанда маңыздырақ болды және оларды "елеусіз өнер" деп айтуға болмайды. Англо-саксон піл сүйегінің көп бөлігі теңіз жануарларынан, әсіресе солтүстіктен әкелінген морждардан жасалған. Франктардың таңғажайып алғашқы сандығы кит сүйегінен ойылған, оған жазылған жұмбақ осы материалға сілтеме жасайды. Онда әлем тарихының жалпы картинасын жасауға тырысқан, пұтқа табынушылық, тарихи және христиандық сахналардың бірегей қоспасы, сондай-ақ латын және ескі ағылшын тілдерінде руна жазулары бар. Каролинг және Оттон өнерімен салыстырғанда кітап мұқабаларынан сақталған англо-саксон панельдері аз, бірақ жоғары рельефте немесе толық көлемде жасалған өте жоғары сапалы көптеген фигуралар бар. Англо-саксон өнерінің соңғы кезеңінде екі стиль байқалады: бірі – Каролинг және Оттондық көздерден бастау алған, ауыр әрі ресми стиль, екіншісі – Утрехт псалмынан және Каролинг дәстүрінің басқа бір саласынан шабыттанған Винчестер стилі. Қазір Кливленд (Огайо штаты) мұражайында сақталған бокс ағашынан жасалған жәшік, Мәсіхтің өмірінен алынған суреттермен бүкіл бетіне ойылған, Винчестер стилінің провинциялық, бірақ шеберлікпен жасалған нұсқасы, мүмкін, Батыс Мидлендсте жасалған, және бұл соңғы англо-саксон ағаш өңдеу өнерінің бірегей үлгісі.
Тоқыма өнер
Кестелеу және "тапестри" сияқты тоқыма өнерлері, Опус англиканум деп аталатын, англосаксон Англиясының осы кезеңнің соңында бүкіл Еуропаға танымал болған, бірақ қазірде сақталғандары санаулы. Бұл, мүмкін, англосаксондықтардың қымбат металл жіптерді жиі қолдануының салдарынан, туындыларды металл сынықтары үшін құнды еткендіктен болса керек. Байе тасқыны жүнмен зығыр матаға тігілген және Англияның нормандық жаулап алу оқиғасын көрсетеді; бұл, әрине, ең танымал англосаксондық өнер туындысы. Жаулап алудан кейін жасалса да, Англияда жасалған және англосаксондық дәстүріне берік болғандығы француз өнер тарихшылары тарапынан қазір мойындалған. Мұндай тасқыштар Англиядағы шіркеулерді де, бай үйлерді де әшекейлеген. Бірақ 0,5 x 68,38 метр (1,6 x 224,3 фут, және толық емес сияқты) өлшемдес Байе тасқысы ерекше үлкен. Суреттер мен әшекейлер ғана кестеленген, ал фон қарапайым қалдырылған, бұл сюжетті өте анық көрсетеді және үлкен аумақты жабу үшін қажет болды. Әйелдер – монахтар да, сондай-ақ дінсіз әйелдер де – барлық түрлі тоқыма өнерлерін жасаған, бірақ көптегендары басқа салалардағы суретшілердің жобалары болған болуы мүмкін. Византиялық жібектер англосаксон Англиясында қолжетімді болған, бірақ қымбатқа соққан, және олардың көптеген үлгілері жерлеулерде және реликвиарларда қолданылған. Көп жағдайда, кейінгі киімдердегідей, олар жергілікті кестеленген жиектермен және панельдермен үйлестірілген. Егер бізде англосаксондық туындылары көп болса, византиялық ықпалы сөзсіз байқалар еді. Ең құнды кестелер жібек пен алтын, күміс жіптерден толыққанды жасалған, кейде түрлі асыл тастармен безендірілген. Олар киімдер, алтарь маталары және басқа да шіркеулік мақсаттар үшін, сондай-ақ элитаның үйлерінде ұқсас рөлдер үшін қолданылған. Сақталғандары аз ғана, соның ішінде үш үлгісі Дурхамда Сент-Кутберттің табытына 930 жылдары король Ательстан сыйлағаннан кейін қойылған; олар 909 және 916 жылдар аралығында Винчестерде жасалған. Уилсонның айтуынша, бұл туындылар "таңғажайып жарқындық пен сапаға" ие, олардың ішінде әулиелердің суреттері бар және Винчестер стилінің ерте үлгілерінің маңызды мысалдары. Бірақ олардың стилінің шығу тегі әлі де жұмбақ. Олар жоғарыда аталған Винчестердегі қабырға суретінің фрагментіне және акант безендірілімінің ерте үлгісіне жақын. Қазір қайта құрастырылған және асыл металл жіптері көбінесе алынып тасталған ең ерте сақталған үлгілер – бұл перлдер мен шыны мұнараларын қамтитын, түрлі орамалдар мен жануарлар бейнелерімен безендірілген киімдерден шыққан жолақтар немесе жиектер. Бұл, шамамен, 9 ғасырға жатады және қазір Бельгиядағы Маасейк шіркеуінде сақталған. Тағы бір тоқыма стилі – Әтелвольдтың "Benedictional" кітабындағы (жоғарыда қараңыз) миниатюралық портретінде бейнеленген киім, ол киген адамның арқасы мен иығын жауып тұрған алып акант "гүлінің" (бірнеше құжаттамалық жазбаларда қолданылатын термин) жиегін көрсетеді. Басқа жазба дереккөздерде де мұндай ірі композициялар туралы айтылады.
Басқа материалдар
Англо-саксондық шыны көбінесе қарапайым пішінде жасалған, ыдыстар әрқашан бір түсті болған – мөлдір, жасыл немесе қоңыр. Бірақ, үлкен "тырнақ" пішіндерімен әшекейленген әсем тырнақ тәрізді құтылар да сақталған, көбінесе сынған күйінде; осындай пішіндер Солтүстік Еуропаның континенттік бөлігінде де кездеседі. Ертедегі әйелдердің жерлеу орындарында жиі табылатын әсемдіктер мен кейбір шіркеулердің терезе шынылары көбірек боялған, ал бірнеше монастырьларда шыны өндірісінің іздері бар. Ыдыс-аяқ және әсемдіктерді жасау, Рим-Британдық өнеркәсібінен төмен деңгейде жалғасқан болуы мүмкін, бірақ Беде Бенедикт Бископтың монастырьларындағы терезе шынысы үшін Галлиядан шыны шеберлерін әкелгенін жазған. Англо-саксондық шынының қаншасы импортталғаны белгісіз, бірақ милефиори түсті шыныдан жасалған таяқшалар әлдеқашан импортталғандығы анық; олардың бірі Саттон-Худа қазынасында табылған. Басқа жағдайда, римдік шыныны қайта өңдеу шикі шыны импорттау қажеттілігін болдырмаған болуы мүмкін; мұны растайтын деректер аз. Шыны кейде зергерлік бұйымдарда гранаттың орнына қолданылған, мысалы, Саттон-Худадан табылған кейбір бұйымдарда. Эмаль де қолданылған, ең танымал мысалы – Альфредтің зергерлік бұйымы, онда сурет оюлы тау кристалдының астында бейнеленген, екі материал да англо-саксондық өнерде өте сирек кездеседі. Нортумбриялық Кішкентай Сент-Кутберт Ізгі хабарының бірегей әшекейленген былғары мұқабасы, сақталған ең көне батыс кітап мұқабасы, 698 жылға немесе одан сәл ертерек мерзімге дараланады. Онда кесілген сызықтар, түрлі түстер және арқан мен гипс немесе былғарыдан жасалған көлемдік әшекейлер қолданылған. Ірі, құрметті қолжазбалар металлдан жасалған қазыналық байлаулармен безендірілген, олардың бірнешеуі туралы айтылған, бірақ зайырлы сөмкелер, қалталар, белбеулер және басқа да бұйымдар үшін де көптеген әшекейленген былғары бұйымдар болған болуы мүмкін, бірақ замандастары оларды атап өтпеген, бұл ерте ортағасырлық Еуропа бойынша біліміміздегі үзілісті білдіреді.
Салдары
1066 жылдан кейінгі ғасырдың қалған бөлігінен салыстырмалы түрде аз өнер сақталған, немесе кем дегенде сол кезеңге сенімді түрде жатқызылған. Нормандия өнері бұрыннан-ақ англосаксондықтардың күшті ықпалында болған, бірақ бұл кезең англосаксондық элитаның мүлкін толығымен тартып алған, жаңа билеуші топтың шіркеулерді кеңінен тонауымен ерекшеленді. Осы жағдайларда маңызды өнер туындылары аз болды, бірақ туғанда стиль көбінесе англосаксондық стильдердің баяу дамуын толыққанды романдық стильге айналдыруды көрсетті. Көптеген жеке заттардың авторлығы Нормандық жаулап алу шекарасында, әсіресе мүсіндер мен пил сүйегінен жасалған бұйымдарда даулы. 1984 жылы жарық көрген "Англосаксон өнерінің алтын ғасыры" және "Англияның романдық өнері: 1066–1200" көрме каталогтарында бірқатар заттар өз кезеңіне жатқызылады, олардың арасында Винчестердегі періштелер бейнеленген үшбұрышты пил сүйегі және "Сигурд" тас рельефінің фрагменті (жоғарыда талданған), сондай-ақ Британ мұражайындағы пил сүйегінен жасалған "қалам салынғыш" және "Крещение" (жоғарыда суреттелген) бар. Жоғарыда айтылғандай, энергия, күрделі өрнектерге құштарлық және Уинчестер және Инсуляр мектептерінің өнерінде көрінетін қадірлі классикалық нормаларды толығымен құрметтемеу континенттік стильге әсер етті, онда ол Оттон өнерінің тіпті кішкентай заттарда да байқалатын ауыр монументалдығына балама ұсынды. Бұл ойлау қабілеті романдық және готикалық стильдердің маңызды құрамдас бөлігі болды, онда англосаксондық өнертабыстардың формалары, мысалы, безендірілген және тарихталған әріптер, англосаксондық өнерде болғаннан гөрі маңыздырақ болды, ал Глостер шамдығы (шамамен 1110) сияқты туындылар басқа материалдарда осы процесті көрсетеді. Англосаксондық иконографиялық жаңалықтарға жануарлардың жұтқыншағы, тек аяқтары мен баяқтары бейнеленген Көкке көтерілген Мәсіх, мүйізді Мұса, айқышқа тіреліп тұрып, жазатын Иоанн Евангелисті және әлемді циркульмен жасайтын Құдай Әке кіреді. Бұлардың барлығы кейіннен Еуропа бойынша қолданылды. Батыста Соңғы Соттың ең ерте бейнеленген суреті англосаксондық пил сүйегінде табылды, ал англосаксондық Ізгі хабар кітабы айқышқа шегеленгенде Мария Магдалинаның бейнесінің ең ерте мысалын көрсетуі мүмкін. "Юниус" қолжазбасы тәулікші періштелердің құлауының ең ерте суретімен ашылады. Ежелгі ағылшын гексатеухіндегі бірнеше суреттер Мұсаның мүйіздерінің ең ерте сақталған бейнелері деп саналады, бұл орта ғасырдың қалған бөлігінде дамыған иконографиялық конвенция.