Кіріспе

Күшті және әлсіз жақтарды пайдалану әдістері

Теннис ойнағанда ойыншылар өздерінің күшті жақтарын арттыру және қарсыластарының әлсіз жақтарын пайдалану үшін әртүрлі стратегияларды қолданады. Ойыншылар әдетте өздерінің ең жақсы жасай алатынына байланысты белгілі бір стильде маманданады немесе табиғи түрде ойнайды. Ойын стиліне қарай, ойыншылар үш түрге бөлінеді: негіз сызығында ойнайтындар, желіде ойнайтындар және алаңның барлық бөлігінде ойнайтындар. Көптеген ойыншыларда осы үш санаттың қасиеттері бар, бірақ кейде бетке, жағдайға немесе қарсыласқа байланысты бір стильге ғана назар аударуы мүмкін. Негіз сызығында ойнайтын ойыншы теннис кортының артқы жағында, негіз сызығының үстінде немесе жанында ойнайды, көбінесе допты алаңға тигізіп ойнайды, бұл оларға қарсыласының соққыларына жауап беру үшін көбірек уақыт береді, ал желіге сирек шығады (кейбір жағдайларды қоспағанда). Көптеген қазіргі заманғы кәсіби ойыншылар осы стильді көбінесе қолданады. Желіде ойнайтын ойыншы желіге жақын ойнайды, көбінесе допты желіде ұстап ойнайды, бұл қарсыласына допқа жауап беру үшін аз уақыт береді, ал кортының артқы жағында тұрып ойнамайды (кейбір жағдайларды қоспағанда). Көптеген классикалық ойыншылар бұл стильді бұрын жақсы қолданған. Алаңның барлық бөлігінде ойнайтын ойыншылар орташа деңгейде болады, жағдайға байланысты негіз сызығында ойнау және желіде ойнау стратегияларын қолданады. Ойыншының әлсіз жақтары да стратегияны анықтайды. Мысалы, көптеген ойыншыларда күштірек форхенд соққысы болады, сондықтан олар форхендке басымдық береді, осыған байланысты дененің күйін теңестіреді және кері соққыдан гөрі форхенд соққысын жасау үшін "айналып" орналасады. Немесе керісінше, кейбір ойыншыларда күштірек бекхенд соққысы болады, сондықтан олар бекхендке басымдық береді, осыған байланысты тұруын өзгертеді, қол ұстауын өзгертеді және "шапшаң қозғалыспен" ыңғайлырақ форхенд соққысынан гөрі бекхенд соққысын жасайды.

Шабуылдаушы негіз

Шабуылшыл немесе агрессивті сызықтан ойнайтын теннисші ойынды бақылауға және қалыптастыруға тырысады, көбінесе сызықтың аймағынан немесе одан да арттан қуатты соққылар жасап, жеңіске жетеді. Тиімді шабуылшыл сызықтан ойнайтын теннисші көптеген қарсыластарды жеңе алады; алайда, жеңімпаздыққа ұмтылғанда, олар көптеген қателіктер жасауы мүмкін, себебі олар кейбір қиын соққыларды, мысалы, бұрышқа жақын жерге түсетін жеңімпаздық соққыларды, қайталап және дұрыс орындауы керек. Шаршау, назардың жоғалтылуы, допты дұрыс соқпау және шешім қабылдауда кешігу қателіктердің себептері болуы мүмкін. Ескі заманның екі ұлы ойыншысы, Р. Норрис Уильямс және Эллсворт Вайнс, олардың соққылары «іске қосылғанда» жеңіске жете алмайтындығымен әйгілі болды. Дегенмен, олар соққыларды орындауда өте аз қателікке жол беретіндей ойнады, сондықтан көп қателік жасағанда басқа ойыншылар оларды жеңе алатын. Бұл стратегияның тағы бір артықшылығы – ойыншы қарсыласының сенімін әлсіретуі мүмкін, бұл өз кезегінде оның өзінің сенімін арттыруы мүмкін. Қатты корттар, әдетте, жоғары тәуекелге баратын шабуылшыл сызықтан ойнайтын теннисші үшін ең қолайлы жамылғы болып саналады. Алайда, шабуылшыл сызықтан ойнайтын теннисшілер шөп және саз корттарда да жақсы өнер көрсетуі мүмкін. Шөпте олар жеңімпаздық соққыларын орындай алады, ал жылдам, төмен секіру қарсыластарға қайтаруды қиындатады; ал саз корттарда кейбір шабуылшыл сызықтан ойнайтын теннисшілер баяу және жоғары секіруді ұнатады, себебі бұл оларға шабуылдық соққы немесе жеңімпаздық үшін тұруын және аяқ позыциясын өзгерту үшін көбірек уақыт береді. Биік бойлы шабуылшыл сызықтан ойнайтын теннисшілер, әсіресе, саз корттарда артықшылыққа ие, себебі жоғары секірулер олардың соққы аймағына түседі, бұл оларға допты таза және күшті соғуға мүмкіндік береді, мысалы, Ана Иванович сияқты. 184 см биіктігінде ол саз корттардағы жоғары секірулерді пайдаланып, 2007 жылы Франция Ашық чемпионатының финалына және 2008 жылы жеңіске жетті. 188 см биіктігіндегі Мария Шарапова 2013 жылы әйелдер арасындағы Франция Ашық чемпионатында ең күшті соққыны жасады, ол Елена Янковичтің бірінші сервісін жазалап, жеңімпаздық кері соққысын жасады. Бұл стильдің табысты пионерлері әйелдер арасында Стеффи Граф және Моника Селес, ал ерлер арасында Андре Агасси және Джим Курьер. Серена Уильямс та осы стильмен өте жақсы ойнайтынымен белгілі. Мария Шарапова – екі қолымен де қуатты соққылар жасап, өзінің дәуіріндегі ең үздік ойыншылардың бірі ретінде танылған тағы бір агрессивті сызықтан ойнайтын теннисші. Новак Джокович сонымен қатар өзінің қуатты және дәл кері соққысымен ерекшеленеді, ол ерлер теннисіндегі ең жақсы кері соққы ретінде танылады. Серена Уильямс өзінің қуатты сервісі мен күшті соққыларының арқасында әйелдер теннисі тарихындағы ең ұлы шабуылшыл сызықтан ойнайтын теннисші деп есептеледі.

Қорғау базалық сызығы

Қорғаныс стиліндегі ойыншы, қарсы шабуылшы немесе допты қайтарушы, әр допты қайтаруға тырысады және қарсыласының қателіктеріне сүйенеді. Қарсы шабуылшының ерекше белгілері – төмен қателікпен тұрақты соққылар, сондай-ақ дәл орналастыру, бұл қарсыласына агрессивті соққы беруді қиындатады. Қарсы шабуылшылар көбінесе жағдайды болжай білуге бейім және әдетте өте жақсы пас беруге дайын, осылайша көптеген қорғаныс жағдайларын шабуылға айналдыруға мүмкіндік алады. Қорғаныстағы қарсы шабуылшының ойыны көбінесе физикалық төзімділік пен әр допты қайтаруға дайындықпен, сондай-ақ шаршамау және артық әрекеттен аулақ болу үшін психикалық нығайлылықпен байланысты. Олардың ойын жоспары көбінесе қарсыластарын алаңнан ығыстыру және оларды қанағаттандырмауға бағытталған. Мысалы, әлемнің бұрынғы бірінші ракеткасы Кэролайн Возняки қарсыласын алаң бойынша жылжытады, жоғары тәуекелге бара бермейді. Қорғаныста ол әр допты қайтарады және қарсыластарын ренжіту үшін үнемі жылдамдықты өзгертеді. Олар агрессивті ойыншылардың күрделі және амбициялық соққыларын жасамайтындықтан, салыстырмалы түрде аз қателік жасайды, бірақ тиімді қарсы шабуылшы қарсыласының жылдамдығын немесе дәлдігі мен бұрышын пайдаланып, уақытында агрессивті соққы беруге қабілетті болуы керек. Қарсы шабуылшы үшін жылдамдық пен ептілік маңызды, сондай-ақ қарсыластарын ашу үшін әр допты шыдамдылықпен қууға дайындық. Қарсыластың әрбір агрессивті соққысын қайтару көбінесе олардың күштірек және жақсырақ соққы беруге тырысуының нәтижесінде қосымша қателіктерге әкеледі. Алайда, кейбір жылдам ойыншылар, соның ішінде Гейл Монфилс, Жиль Симон, Ллейтон Хьюит және Энди Мюррей үшін корттың артында тым терең тұру олардың шабуылдау қабілеттерін шектеуі мүмкін. Төменгі деңгейде қорғаныс стиліндегі қарсы шабуылшы қарсыласын соншалықты ренжітеді, олар нәтижесіз алаңдағы нәтижелерге байланысты ойын стилін өзгертуге тырысады. Жоғары деңгейдегі ойыншы немесе агрессивті ойыншы көбінесе жеңімпаз соққыларды жоғары жылдамдықпен және дәлдікпен орындай алады, қарсы шабуылшыны мүмкіндігінше ертерек алаңнан шығарып тастайды. Көптеген қарсы шабуылшылар көбінесе балшықтан жасалған баяу корттарда жақсы ойнайды. Алаң оларға допты қуу үшін қосымша уақыт береді және қарсыластарға жеңімпаз соққы беру қиынға соғады. Алайда, кейбір қарсы шабуылшылар, Ллейтон Хьюит, Энди Мюррей және Агнешка Радванская сияқты, өз ойынын өзгертуге және қорғанысты шабуылға айналдыруға қабілетті болғандықтан, қатты және шөп сияқты жылдам корттарда да, сондай-ақ баяу корттарда да табысқа жетті. Қарсы шабуылшылар көбінесе төменгі деңгейдегі ойындарда күшті, өйткені қарсыластары тұрақты түрде жеңімпаз соққы беруге қабілетсіз.

Волейер

Агрессивті волейердің желідегі ойыны күшті, желі маңында жылдам, волейлерді орындауда шеберлігі жоғары. Сервис және волейерлер сервис беру кезінде әр мүмкіндікте желіге шығады, бұл тактикалық немесе стратегиялық қадам болуы мүмкін. Олар көбінесе шабуылшы болып табылады және түрлі волейлер, жартылай волейлер, соққылар, секіргіш соққылар, тоқтату соққылары, лобтар, қысқа соққылар және т.б. арқылы көптеген жеңіс добын алады. Сервис беру кезінде желіге шықпағанда, олар көбінесе "чип және шабуыл" тактикасын қолданады, сервиске жауап ретінде жеңіс добын алуға тырыспай, кері соққы береді және бірден желіге шабуылдайды. Сервис және волейерлердің стратегиясы мен тактикасы – қарсыласты қиын пас беруге мәжбүр ету арқылы қысым жасау. Бұл стратегия "ұялы" ойыншыларға қарсы өте тиімді. Сервис және волейерлер шөп немесе жылдам бетон сияқты жылдам корттарда ойнағанда артықшылыққа ие болады. Доптың жылдам секіруі және қарқынды ойын оларға қосымша мүмкіндік береді, өйткені қарсыластардың пас беруге дайындалуға уақыты аз. Дегенмен, қазіргі кәсіби теннис турнирлерінде сервис және волейерлердің саны азайып барады, себебі бұл стратегияны меңгеру және басқа ойын стилінен басым түру үшін көп тәжірибе қажет (сондай-ақ, ракетка технологиясындағы өзгерістер ойыншылардың пас беру қабілетін жақсартты). Бұған қоса, соңғы жылдары теннис корттарының жылдамдығы төмендеуде. Сервис және волей техникасы жылдам корттарда жақсы жұмыс істейді, өйткені волейер допты көптеп қайтаруға мүмкіндік алады, ал "ұялы" ойыншы оларды қуалап жете алмайды. Сервис және волейерлердің стилі жоғалып бара жатқандықтан, осы тактиканы қолданатын тамаша ойыншылар әлі де бар. Француз Михаэль Ллодраны көптегендер бүгінгі теннис ойнайтындардың ең үздік сервис және волейері деп санайды. Өткен мен қазіргі заманның басқа да белгілі волейерлері: Джек Крамер, Панчо Гонзалес, Панчо Сегура, Фрэнк Седгман, Патрик Кэш, Патрик Рафтер, Ричард Кражичек, Тим Хенман, Горан Иванишевич, Марк Филиппуссис, Грег Руседский, Марио Анчич, Иван Любичич, Тейлор Дент, Марди Фиш, Николас Махут, Ражив Рам, Иво Карлович, Милос Раонич, Джон Иснер, Дастин Браун, Пьер-Юг Эрбер, Максим Кресси, Лукаш Кубот, Миша Зверев. 1920-ші жылдардың басым ойыншысы Билл Тилден корттың артқы жағында ойнағанды ұнатты және желіге шабуылдайтын қарсыласты кездестіруден артық ештеңе жоқ деп есептеді. Тилден бір жолмен немесе екінші жолмен допты өткізудің жолын табады. "Матчтық ойын және доптың айналуы" атты кітабында Тилден, анықтама бойынша, жақсы "ұялы" ойыншы әрқашан жақсы сервис және волейерді жеңеді деген теорияны ұсынады. Барлық уақыттағы ең ұлы матчтардың кейбіреулерінде Бьёрн Борг, Матс Виландер, Андре Агасси сияқты ұлы "ұялы" ойыншылар Джон МакЭнро, Борис Беккер, Стефан Эдберг, Пит Сампрас сияқты ұлы волейерлерге қарсы шықты. Фелисиано Лопес, Томми Хаас, Роджер Федерер және Энди Роддик сияқты кейбір ойыншылар осы стратегияны тек шөптік корттарда немесе кез келген кортта күтпеген тактика ретінде қолданады. Роджер Федерер Рафаэль Надальға қарсы ұзақ және физикалық тұрғыдан қиын ойындарды тоқтату үшін осы тактиканы жиі қолданады.

Барлық алаңдағы ойыншы

Барлық кортта ойнайтын теннисшілер, универсал ойыншылар, әрбір теннис стилінің элементтерін камтиды, ол шабуылдаушы базалық ойыншы, қорғанысқа қарсы соққышы немесе агрессивті сервис пен волей ойыншысы болсын. Барлық кортта ойнайтын теннисшілер әр стильдің ең жақсы жақтарын пайдаланып, оларды біріктіретін, қарсы ойнауға қиын жағдай жасайтын өте күшті стильді құрайды. Ойын кезінде олар өте әмбебап: егер барлық кортта ойнайтын теннисшінің базалық ойыны тиімді болмаса, ол желілік ойынға ауыса алады, және керісінше. Барлық кортта ойнайтын теннисшілер әртүрлі стильде ойнайтын қарсыластарға, таза базалық ойыншылар мен волейшілерге қарағанда оңайрақ бейімделе алады, тіпті ойын барысында стратегия мен тактиканы өзгертеді. Әдетте, барлық кортта ойнайтын теннисшілерде қорғанысқа қарсы соққышының жылдамдығы, жігері және физикалық дайындығы, шабуылдаушы базалық ойыншының сенімділігі, шеберлігі және өрнектілігі, сондай-ақ агрессивті волейшінің жеңілдігі, желі маңындағы ептілігі және тактикалық ойлау қабілеті болады. Дегенмен, барлық кортта ойнайтын теннисшінің барлық теннис стильдерінде қолданылатын дағдылардың үйлесімі болғанымен, ол міндетті түрде шабуылдаушы базалық ойыншыны, қорғанысқа қарсы соққышыны немесе тіпті агрессивті волейшіні жеңе алады деген сөз емес. Бұл тек оның ойынын болжау қиын екенін білдіреді. Универсал ойыншылар деп саналатын кәсіби теннисшілердің мысалдары: Дэвид Налбандиан, Томми Хаас, Фелисиано Лопес, Марсело Риос, Седрик Пиолин, Карлос Моя, Евгений Кафельников, Майкл Стич, Рафаэль Надаль, Роджер Федерер, Борис Беккер, Стефан Эдберг, Пит Сампрас, Хуан Карлос Ферреро, Энди Мюррей, Новак Джокович, Род Лавер, Дон Бадж, Лью Хоад, Билл Тильден, Карлос Алкараз, Кен Розуолл, Элсворт Вайнс (ерлер арасында) және Даниэла Хантчу, Агнешка Радваньска, Амели Моурсмо, Жюстин Энен, Винус Уильямс, Мартина Хингис, Ким Клайстерс, Франческа Шоньяв, Хелен Виллс, Сюзанна Ленглен, Габриэла Сабатини (әйелдер арасында).

Сервиру стратегиясы

Сервисті ұстап тұру теннисте маңызды. Сервисті ұстап тұру үшін, берулер дұрыс орналастырылуы керек, ал бірінші берудің пайыздық көрсеткішіне басымдық берілуі тиіс. Сонымен қатар, берудің жылдамдығы да маңызды. Әлсіз беруді белсенді қарсыластың шабуылдауы оңай. Сервистен кейінгі алғашқы доп та маңызды. Ойыншылар әлсіз қайтарым алу және қарсыласты алғашқы соққымен қорғануда ұстау үшін сервисируі керек. Мысалы, кең сервисиден кейін қарсыластың ашық алаңға қайтарылуын соғу тиімді. Сервистің үш түрі бар, және олардың әрқайсысы әртүрлі жағдайларда қолданылуы мүмкін. Сервистің бір түрі – кесікті сервиси. Слайс-сервиси ойыншы допты оңға лақтырып, бірден доптың оң жақ шетіне тигенде жақсы нәтиже береді. Бұл сервиси қарсыласты алаңнан шығарып алу үшін кеңінен соққы бергенде пайдалануға қолайлы. Тағы бір түрі – айналдыру сервиси. Жақсы орындау үшін ойыншы допты басынан жоғары лақтырып, бірден сол жақ төменгі бөлігін айналдыруы керек. Доп басынан жоғары лақтырылғандықтан, ойыншы доптың астында дұрыс иілуі қажет. Бұл сервиси екінші сервиси ретінде пайдалану жақсы, себебі допқа қосылатын айналу мөлшері оны өте қауіпсіз етеді. Айналдыру сервиси ырғақты өзгерту қажет болғанда немесе қарсылас айналудан туындайтын жоғары секірумен күрескенде де тиімді. Сервистің үшінші түрі – жалпақ сервиси. Бұл сервиси орындау үшін ойыншы допты тікелей алдына лақтырып, бірден доптың ортаңғы жоғарғы бөлігін соғуы керек. Бұл әдетте өте күшті сервиси, сондықтан қауіпті. Дегенмен, егер жалпақ сервиси жеткілікті күшпен және дәлдікпен орындалса, ол ұпайларды жылдам жеңу үшін керемет құралға айналуы мүмкін.

Екі жаққа тең стратегия

Идеалды стратегия – екі ойыншының желіге жақын тұрып ойнауы, көбінесе "шабуылдаушы жұп" деп аталады, себебі тор – "жоғарғы позиция". Екі ойыншы стратегиясы екі ойыншыны да оған жақын орналастырады, бұл оларға тамаша көру бұрыштары мен мүмкіндіктері арқасында ұпай жинауға мүмкіндік береді. Дегенмен, екі ойыншы құрамындағы команда кез келген уақытта қарсыластың дұрыс лабынан зардап шегуі мүмкін. Шабуылдаушы жұп стратегиясымен сәтті болу үшін, командалардың тиімді сервистері және өткір волейболдары болуы керек, бұл қарсыластың дұрыс лабтары мен нашар қайтарылған доптарды ұшырып алуға мүмкіндік береді. Шабуылдаушы жұппен ойнайтын командалар әрбір ұпайда екі ойыншы құрамына өтуге тырысады. Сервис беру кезінде, олардың сервиси көбінесе бірінші сервисінен кейін желіге өтеді, сондай-ақ кейбір екінші сервистерінен кейін де. Осының нәтижесінде, шабуылдаушы жұп стратегиясы "сервис және волейбол" деп те аталады. Допты қабылдау кезінде, олардың қабылдаушысы көбінесе екінші сервисті қайтарғаннан кейін желіге өтеді. Кәсіби деңгейде шабуылдаушы жұп – стандартты, бірақ ақырындап төмендеп бара жатқан стратегия.

Жоғары және артқа стратегия

Ойынның төмен деңгейлерінде барлық ойыншылар өткір соққылар мен күшті жоғарыдан соққы жасауға қабілетті болмайды. Сондықтан, көптеген ойыншылар жоғары және артқа стратегиясын қолданады. Бұл формацияның әлсіз тұсы – серіктестер арасындағы үлкен бұрыштық кеңістік, оны қарсылас желідегі ойыншы, егер пасқа сәтті түсіп, соққыны қабылдаса, таза жеңіспен аяқтауға оңай мүмкіндік береді. Дегенмен, жоғары және артқа стратегиясы әмбебап, ол қорғаныс пен шабуыл элементтерін біріктіреді. Шындығында, әрбір ұпайды сервер негізден бастауы керек, ал қабылдаушы сервисті қайтару үшін жеткілікті қашықтықта болуы тиіс, сондықтан екі команданың да көптеген ұпайлары осы формациядан басталады. Желіде ойнауға жеткілікті күшті ойынға ие емес командалар, қарсыластары қорғаныста болғанда да, шабуылдық жұп ойынын ойнай алады. Мұны іске асыру үшін команда шыдамдылықпен жоғары және артқа ойнап, қарсыластың қатесіне күтіп, өздерінің негізгі ойыншысын желіге шығаруға тырысады. Австралиялық жұп ойыны және I формациясы – жоғары және артқа стратегиясының нұсқалары. Австралиялық жұп ойынында сервердің серіктесі желіде, қарсыластың желілік ойыншысына қарама-қарсы, сол жақта орналасады, ол браконьерлік блок және соқыр зона қызметін атқарады. Содан кейін қабылдаушы сервисті тікелей сызық бойынша қайтаруға тиіс, және оның соққысын браконьерлікпен тоқтату мүмкіндігі бар. I формациясында сервердің желілік серіктесі сервер мен қабылдаушының арасында, кез келген бағытта браконьерлік жасауға мүмкіндік беретін орталықта орналасады. Австралиялық жұп ойыны және I формациясы – браконьерлік формациялар, оларды сервистің және волейболдың ұпайларын бастау үшін де қолдануға болады.

Екі жақты стратегия

Екі жақты стратегия қатаң қорғаныс тактикасы болып табылады. Ол әдетте қарсылас команда екі жақты ойнағанда немесе қайтарушы желідегі ойыншыны басып өткенде ғана қолданылады. Бұл қарсыластың қысымды беріс жасағанда және желіде агрессивті ойыншысы болғанда тиімді тактика болуы мүмкін. Осыдан қорғаушылар жақсы лоб немесе шабуылдық соққы жасау мүмкіндігі туғанға дейін ең қиын соққыларды қайтара алады. Егер қарсыластары желіде асығып, базалық сызықтағы ойыншы жеткізе алатын допты бұрышпен жіберуге тырысса, қорғаушы жағдайды өзгертіп, тікелей ұпай алады. Дегенмен, бұл стратегия қарсыластарға допты қысқа соққымен (drop shot) беруге мүмкіндік береді.