Кіріспе
Баскетболдың шабуыл стратегиясы
Үшбұрыш шабуылы – баскетболда қолданылатын шабуыл стратегиясы. Оның негізгі идеяларын бастапқыда Оңтүстік Калифорния университетінің Атақ залына енген жаттықтырушысы Сэм Барри қалыптастырды. Оның жүйесін бұрынғы «Хьюстон Рокетс» және Канзас штаты университетінің баскетбол командасының бас жаттықтырушысы Текс Винтер одан әрі дамытты, ол 1940 жылдардың соңында Барри үшін ойнаған. Винтер кейіннен 1980-90 жылдары «Чикаго Буллз» командасының және 2000 жылдары «Лос-Анджелес Лейкерс» командасының көмекші жаттықтырушысы болды, көбінесе бас жаттықтырушы Фил Джексонның жетекшілігімен. Жүйенің ең маңызды ерекшелігі – төменгі тұстағы бағанада тұратын орталық, қанаттағы шабуылшы және бұрыштағы қорғаушы құратын жақ сызығындағы үшбұрыш. Команданың екінші қорғаушысы кілттің жоғарғы бөлігінде тұрады, ал әлсіз жақтан келген шабуылшы әлсіз жақтағы жоғары бағанада тұрады – бұл «екі ойыншының комбинациясын» құрайды. Шабуылдың мақсаты – осы бес позицияны толтыру, бұл ойыншылар арасында дұрыс арақашықтықты қамтамасыз етеді және әрқайсысына төрт командаласына пас беруге мүмкіндік береді. Әрбір пас пен қимылдың мақсаты болады және барлығы қорғанысқа байланысты. Үшбұрыш шабуылы – бес ойыншының баскетбол алаңында кеңістікті тиімді пайдалануының ең оңтайлы тәсілі деп саналады.
Стратегия
Шабуыл қорғаушы қанатқа пас бергенде және күшті жақ бұрышына кесіп өткенде басталады. Үшбұрыш күшті жақтағы блоктағы пост ойыншысы, күшті жақтағы бұрыш және кеңейтілген күшті жақтағы қанаттан құралады, ал бірінші паспен иелікке ие болады. Шабуылдың бастапқы мақсаты – ұпай жинауға қолайлы жағдайдағы күшті жақтағы блоктағы пост ойыншысына пас беру. Одан кейін ойыншы ұпай жинауға тырысуға немесе күшті жақтағы бұрыш пен қанаттан алмаса отырып, қоршаудағы ойыншыларға пас беруге, жолақты кесіп өтуге немесе қарсы қанаттың кілттің жоғарғы жағына жылдам өтуіне (бұл «қысым пост» деп аталатын тағы бір жиі қолданылатын опцияны бастайды) мүмкіндік алады. Егер блоктағы ойыншыға пас беру мүмкін болмаса, екінші опция – әлсіз жақтағы қақпашыға (әлсіз жақтағы қанаттан кілттің жоғарғы жағына жылдам өтеді) немесе күшті жақтағы бұрышқа пас беру. Егер доп бұрышқа берілсе, опциялар: ату, күшті жақтағы блоктағы ойыншыға пас беру немесе қанатпен бірге соққы жасап, экраннан шығу. Егер доп әлсіз жақтағы қақпашыға берілсе, «қысым пост» опциясы іске қосылады. Екі опция бар. Бірінші және ең көп қолданылатыны – әлсіз жақтағы шабуылшыға пас беру, ол соққы алу үшін (бос лақтыру сызығындағы кілттің бұрышы) шынтаққа жылдам өтеді. Ол солай істегенде, опциялар: қолмен пас беру, допсыз қақпашының артқы есікпен кесіп өтуі, кішірек ойыншыға қарсы тұрып постқа шығу немесе бетпе-бет шабуыл жасау. Екінші опция – шабуылшымен бірге экран жасап, допты жылжыту. Бірінші опцияның артықшылығы – қорғанысқа қарсы шабуылдау үшін көптеген мүмкіндіктер бар, бұл үлкен еркіндік пен тиімді ұпай жинауға мүмкіндік береді. Екінші опцияның артықшылығы – допты ұстап тұрған ойыншы және экранды пайдаланатын ойыншы енді еденнің бүкіл жағында бірге жұмыс істей алады. Осы уақытта, екінші жағында, қанат үшбұрышты бөлу үшін бұрыш қақпашысына экран қояды. Егер қолмен пас беру мүмкін болмаса, шабуылшы немесе қақпашы экраннан шығып келе жатқан бұрыш қақпашысына пас бере алады. Егер қорғаныс күшті ойнаса немесе бөлінуді күтетін болса, қанат және бұрыш қақпашысы да себетке кесіп өте алады. Осы уақыт ішінде бастапқы күшті жақтағы блоктағы ойыншы оңай соққы үшін позиция ала алады, ал қорғаушы басқа ойыншылардың барлық қозғалысы мен кесуіне алданып қалады. Егер қорғаушыдан күшті жақтағы қанатқа пас беру мүмкін болмаса, үшінші опция – әлсіз жақтағы шабуылшының күшті жақтағы шынтаққа жылдам өтуі, пас қабылдауы және қорғаныстың танымал артқы есік ойынымен себетке кесіп өтуі. Осы уақытта, қанат және бұрыш қақпашысы төменгі экранда алмасады. Допты ұстап тұрған шабуылшы кесіп өтетін қақпашыға немесе қанаттың экранынан шығып келе жатқан бұрыш қақпашысына пас бере алады. Егер ештеңе мүмкін болмаса, ол баскетболды өзі атуға болады. Шабуыл қорғаныстан күшті қысым болған жағдайда да әртүрлі опцияларға ие. Егер күзетшінің алғашқы қанатқа бергісі келсе, үшбұрышты екінші жағынан басқа күзетшіге пас беріп жасауға болады, содан кейін ол әлсіз жақтағы шабуылшыға (содан кейін күшті жақтағы қанатқа) пас береді. Бастапқыда допты ұстаған күзетші екінші бұрышқа кесіп өтеді. Орталық немесе қысымға ұшыраған қанат қарсы бағанаға жылдам өте алады. Егер күзетшіден күзетшіге пас беру мүмкін болмаса, әлсіз жақтағы шабуылшы бұрын айтылғандай жылдам кесуді жасай алады. Бұл да көптеген мүмкіндіктер береді. Егер барлық тараптан күшті қысым болса, орталық допты ұстап тұрған күзетшінің пасына кесіп, жоғары бағанаға жылдам өту арқылы қысымды жеңілдете алады. Бұл мүмкін кесулерге де мүмкіндік береді.
НБА
Бас жаттықтырушы Фил Джексон, көмекші жаттықтырушы Текс Винтердің көмегімен, үшбұрыш шабуылы арқылы 11 НБА финал жеңіске жетті. Джексон 1989–1998 жылдары «Буллс» командасын жаттықтырды. Содан кейін ол екі рет «Лейкерс» командасының бас жаттықтырушысы болды, алдымен 1999–2004 жылдары, содан кейін 2005–2011 жылдары. Джексон басқарған «Чикаго Буллс» 1990-шы жылдары үшбұрыш шабуылында ойнап, алты рет чемпион атанды. Оның Чикагодағы алғашқы үш чемпиондық атағын жеңген командаларында Майкл Джордан мен Скотти Пиппен сынды супержұлдыздар болды. Джексонның «Буллс» командасындағы келесі үш титулы Джордан, Пиппен және Деннис Родманмен бірге жеңіске жетті. Джексонның «Лос-Анджелес Лейкерсі» үшбұрыш шабуылын қолдана отырып бес рет чемпион атанды. Оның алғашқы үш «Лейкерс» чемпионатында Шакил О’Нил мен Коби Брайант сынды супержұлдыздар болды, ал соңғы екі командада ол Брайантты All Star Пау Газолмен жұптастырды. Винтер бастапқыда үшбұрыш шабуылын Дуг Коллинске үйретуді қалаған, оны «Буллс» 1986–87 маусымы алдында бас жаттықтырушы ретінде тағайындаған. Алайда, Коллинс бас тартты және оның орнына Джорданның ұпай жинау қабілетіне негізделген оқшаулау шабуылын енгізді. Коллинс тіпті Винтерді «Буллс» командасының орынбасарлар тізіміне дейін жіберді. 1989 жылғы плей-оффта конференция финалына қатысқанына қарамастан, «Буллс» бас менеджері Джерри Крауз Винтердің жүйесін қабылдаудан бас тартқаны үшін плей-оффтан кейін Коллинсті жұмыстан босатты. Джексон 1989–1990 жылғы НБА маусымы басталғанға дейін «Чикаго Буллс» командасының бас жаттықтырушысы болған кезде, ол және Винтер бастапқыда үшбұрыш шабуылын орнатып, Шығыс конференциясының қарсыластары «Детройт Пистонс» қолданған «Джордан ережесін» бұзуға тырысты. «Джордан ережесі» – бұл тек Майкл Джорданды нысанаға алудан тұратын қорғаныс стратегиясы. Джордан өзін НБА-ның элиталық супержұлдызы ретінде көрсетіп, Чикагоны плей-оффқа айналдырды. Алайда, ол жауапкершілікті өз мойнына алмастан, оны бөлісіп, баскетболшы ретінде өркендеуін жалғастырды. Ең бастысы, «Буллс» командасы да жақсырақ болды, олар 55–27 есебімен аяқтады. «Буллс» 1990 жылғы Шығыс конференциясының финалында 7 ойыннан кейін «Пистонс» командасына есе жіберді. Бірақ келесі жылы Чикаго 1990–1991 жылғы НБА маусымын сол кездегі ең жақсы көрсеткіш – 61–21 есебімен аяқтады, бұл Шығыста бірінші орынға ие болуға жеткілікті болды, содан кейін 1991 жылғы Шығыс конференциясының финалында қарсыластарын 4–0 есебімен жеңді. Содан кейін «Буллс» НБА финалында «Лос-Анджелес Лейкерс» командасын төрт ойынға бір есебімен жеңіп алды. Майкл Джордан сол маусымда екінші рет НБА-ның ең құнды ойыншысы атанды және өзінің алғашқы чемпионатын жеңіп алды. «Буллс» 1995–1996 жылғы маусымда үшбұрыш шабуылын өте тиімді пайдаланды. Зейнеткерлікке шығып қайтқаннан кейінгі алғашқы толық маусымында Джордан төртінші рет НБА-ның ең құнды ойыншысы атанды. Сондай-ақ, ол маусымды лиганың үздік бомбардирі ретінде 8-ші рет аяқтады. «Буллс» сол кездегі НБА рекордтық 72–10 көрсеткішін тіркеп, төртінші НБА чемпионатына жолдама алды. Джексон өзінің командасының рекордтық маусымындағы еңбегі үшін өзінің алғашқы (және жалғыз) НБА жыл жаттықтырушысы сыйлығын жеңіп алды. Жалпы, «Буллс» 1990-шы жылдары алты рет НБА чемпионы атанды және команда НБА-ның ең үздік династияларының бірі саналады. Джексон 1999–2000 жылғы маусымда «Лейкерс» командасын жаттықтыруды бастағанда үшбұрыш шабуылын қайтадан енгізді, ал Винтер тағы да оның штабында көмекші болып қызмет етті. Бұл жолы Шакил О’Нил мен Коби Брайант команданың шабуылының басты орындарында болды. О’Нил 2000 жылы НБА-ның ең құнды ойыншысы атанды, ал Брайант НБА-ның ең жаңа жұлдыздарының бірі ретінде танылды. Джексонның бірінші жаттықтырушылық мерзімі кезінде «Лейкерс» НБА-ның элиталық командасына айналды, ол бес жылда төрт рет НБА финалына қатысып, 2000–2002 жылдары үш рет чемпиондық жеңімпаз атанды. 2004 жылғы финалдың соңында «Детройт Пистонс» командасына жеңіліп қалғаннан кейін оның келісімшарты жаңартылмады. Джексон 2005–2006 жылдар аралығында бас жаттықтырушы ретінде «Лейкерс» клубына оралды. Брайант команданың басты құралы болғанына қарамастан, «Лейкерс» 2006 немесе 2007 жылдары плей-оффтың бірінші раундынан өте алмады. Алайда, команда 2008 жылғы маусымда «Мемфис Гризлиз» командасынан әртүрлі шабуылшы Пау Газолды сатып алды. Брайант пен Газол үшбұрыш шабуылында ойнаған кезде «Лейкерс» үш рет НБА финалына қатысып, 2009 және 2010 жылдары жеңіп алды. Осылайша Джексон Ред Ауербахтың НБА жаттықтырушысы жеңген ең көп титул туралы рекордын жаңартты. 2010–2011 жылғы маусым соңында бас жаттықтырушы ретінде зейнеткерлікке шыққан Фил Джексон өзінің жаттықтырушылық мансабында 1000-нан астам жеңіске жетті, оның ішінде тұрақты маусым және плей-офф ойындары бар. Джексон, Джордан, Пиппен, Родман, О’Нил, Брайант және Газол – барлығы баскетбол залының мүшелері. Текс Винтер үшбұрыш шабуылына қосқан үлесі үшін 2011 жылы баскетбол залына енгізілді. Ол Джексонның 11 чемпиондық командасының алғашқы тоғызында «Буллс» және «Лейкерс» командаларының көмекшісі болды және соңғы екеуіне кеңесші ретінде қызмет етті. Бірнеше басқа жаттықтырушылар, олардың кейбіреулері Джексонның бұрынғы ойыншылары немесе көмекші жаттықтырушылары болған, үшбұрышты әртүрлі деңгейде енгізуге тырысты. 1996 жылы Джексонның бұрынғы көмекшісі Джим Климонс «Даллас Маверикс» командасын басқарды, бірақ 1997–98 жылғы маусымның басында ғана қызмет етті, одан кейін бас менеджер Дон Нельсон оны жұмыстан босатты. Климонстың үшбұрышы «Маверикс» ойыншыларымен үйлеспеді, ал Нельсон бас жаттықтырушы болғаннан кейін команда оны оның «Нелли Болл» шабуылының пайдасына тоқтатты. Сонымен қатар, 1993 жылы Куинн Бакнер Далластағы шағын жаттықтырушылық мансабында үшбұрышты сәтті енгізе алмады, ол жалғыз маусымын 13–69 есебімен аяқтады. Тим Флойд 1998 жылы Джексонды «Буллс» командасының бас жаттықтырушысы ретінде алмастырғаннан кейін, бас менеджер Джерри Крауз одан үшбұрыш шабуылын қолдануын сұрады және тіпті бір маусымға Винтерді көмекші ретінде қалдырды. Алайда, Крауз әйгілі түрде чемпиондық команданы бұзып жіберді, ал тәжірибесіз «Буллс» командасы 1999 жылғы маусымда 13–37 есебімен аяқтады. Одан кейін 1999–2000 жылғы маусымда 17–65 есебімен және 2000–01 жылғы маусымда 15–67 есебімен аяқталды. Флойд 2001–02 жылғы маусымның басында жұмыстан кетті және «Нью-Орлеан Хорнетс» командасын жаттықтырған жалғыз маусымында Принстон шабуылын қолданды. Флойдтың ізбасары Билл Картрайт «Буллс» командасымен үш маусым бойы үшбұрышты қолдануын жалғастырды. Алайда, Картрайт 2003–04 жылғы маусымның басында жұмыстан босатылды, ал оның ізбасары Скотт Скайлс үшбұрыштан бас тартып, дәуірдің «Детройт Пистонс» командасы сияқты қорғанысқа бағытталған, төмен ұпайлы стильді қолданды. Тағы бір Джексонның бұрынғы көмекшісі Курт Рамбис 2009 жылдан 2011 жылға дейінгі екі жылдық мансабында «Миннесота Тимбервулвз» командасымен үшбұрышты сәтті қолдана алмады. 2014 жылы «Буллс» командасының бұрынғы ойыншысы Стив Керр «Голден Стэйт Уорриорс» командасының бас жаттықтырушысы болып тағайындалды, ол үшбұрыштың гибридтік нұсқасын қолданды, оған жүгіріп-секіру және кішкентай доптың белгілі бір аспектілерін қосты, бұл үлкен табысқа жеткізді. Керр қазірге дейін «Уорриорс» командасын 2015 жылдан 2022 жылға дейін төрт рет НБА чемпионатына жеңіске жеткізді. 2014 жылы Джексон «Нью-Йорк Никс» командасының баскетбол операцияларының президенті болып тағайындалды және үшбұрыш шабуылын енгізу үмітімен бұрынғы «Лейкерс» ойыншысы Дерек Фишерді бас жаттықтырушы етіп тағайындады. Алайда, «Никс» жеңіске жеткен маусымды аяқтамады. Сонымен қатар, команда Джексонның үш маусымының ешқайсысында плей-оффқа қатыспады. Фишердің мерзімі 2015–16 жылғы маусымның ортасында аяқталды, одан кейін ол маусым қалдығына Курт Рамбиспен ауыстырылды. Джефф Хорнасек 2016–2017 жылғы маусымда «Никс» командасының бас жаттықтырушысы болды, бірақ ол да «Никс» командасы үшін жеңіске жеткен маусымды жеткізе алмады. Джексонның ұзақ және сәтті жаттықтырушылық мансабында сәтті болған үшбұрыш шабуылы қазіргі НБА шабуылдарымен салыстырғанда тиімділігін жоғалтты, олар периметрлік ату және ойыншылардың әмбебаптығына көбірек мән береді. Бұл үлкен дәрежеде 3 ұпайлық лақтырыстың тиімділігінің артуына байланысты.
Халықаралық
Тим Коун, қазіргі «Барнай Женебра Сан-Мигель» командасының бас бапкері, үшбұрыштық шабуыл қозғалысын жалғастырып, 1989 жылы «Аляска Милкмен» құрамында болғанда оны ПБА-ға енгізді, осы арқылы үш түрлі франшизамен лига рекордтық 25 чемпионатты жеңуіне көмектесті.