Кіріспе

Мәриямның Елизаветаға келгені туралы христиандық оқиға және мейрам. Христиандық сенімінде, Мариямның Исаны күтіп жүрген кезінде Елизаветаға, оның да Жақияны күтіп жүрген кезінде, баруы Лұқа Ізгі хабарында баяндалған. Бұл оқиғаны еске алу үшін христиандық мейрам аталады. Батыс христиандығында (католиктер мен англикандардың көпшілік күнтізбесінде) 31 мамырда, ал 1263-1969 жылдар күнтізбесінде 2 шілдеде тойланады (кейбір елдердің епископтық конференциялары, әсіресе Германия мен Словакия, осы күнді қазіргі күнтізбеде де сақтап қалды), ал Шығыс христиандығында 30 наурызда тойланады. Бұл эпизод өнердегі Мәриямның өмірінен алынған циклдерде және кейде Мәсіхтің өмірінен алынған үлкен циклдерде жиі бейнеленетін стандартты көріністердің бірі болып табылады.

Киелі кітаптағы оқиғалар

Мәриям туысы Елизабетке барады. Мәриям Назареттен дереу шығып, таулы аймақтағы «Яһуданың бір қаласына» – туысы Елизабетке көмектесу үшін аттанады. Бұл қаланың нақты қайсысы екеніне қатысты бірнеше пікір бар, олардың ішінде Иерусалимнің оңтүстігіндегі Хеброн және Эйн-Карем қалалары бар. Назареттен Хебронға тікелей жолмен шамамен осы қашықтықта, ал жолға түсетін маршрутқа байланысты, одан да жартысына жуық қашықтықта болуы мүмкін. Мәриям келгенге дейін Елизабет жүктілігінің алтыншы айында еді. Мәриям үш ай бойы Елизабетпен бірге болды, көптеген ғалымдар оның Жұнаттың дүниеге келуіне дейін күтіп қалғанын айтады. Сол кездегі мәдени дәстүрлер мен қауіпсіздік талаптарын ескере отырып, Жүсіп Мәриямды Яһудаға ертіп, содан кейін Назаретке қайтып, үш айдан соң әйелін үйіне алып келген болуы мүмкін. Матай 1:19–25 аяттарында айтылғандай, періште Жүсіпке Мәриямның жүктілігіне байланысты мазалаған күмәндерін сейіп, сол кезде пайда болған болуы мүмкін. Кейбір католик комментаторлары бұл сапардың мақсаты Елизабетке де, оның іштегі баласына да құдайлық рақыметті жеткізу болды деп санайды. Әлі анасының құрсағында бола тұрып, Жұнат Мәсіхтің жанында екенін сезіп, түпкі күнәдан тазаланып, құдайлық рақыметпен толып, қуаныштан секірді. Елизабет те Исаның бар екенін сезіп, мойындады, осылайша Мәриям Құдай мен адам арасындағы араласушы ретінде алғашқы қызметін атқарды. Елизабетке жауап ретінде Мәриям «Магнификат» (Жан-тәнім Иені мадақтайды) деп жариялады. Грек тілінде «бақытты» сөзі «макариос» емес, «эвлогимени» деп аударылады, бұл әйел затына арналған екінші жақ, жекеше түрде қолданылатын сөз, Жаңа өсиетте тек осы бір рет кездеседі. Оның еркек затына арналған үшінші жақ, жекеше түрі «эвлогименос» тек Исаға және тек осы жағдайда, сондай-ақ Пальма жексенбісі күні Иерусалимге қарсы алынғанда: «Жаратқанның атынан келгенге бақытты болсын!» деп айтылғанда қолданылады. «Эвлогименои» – еркек/аралас жынысты үшінші жақ, көпше түрі Иса тек Соңғы сотта тірілген адалдар туралы сөйлегенде ғана қолданады.

Батыс христиандығы

Қасиетті Рухтың итермелеуімен қайырымдылық миссиясына шығуға Мәриямның жауабы – Білім беру күні мерекесінің тақырыбы. Бұл мереке орта ғасырларда пайда болған. 1389 жылы Папа Урбан VI, Ұлы Батыс Скизмасын аяқтауға үміттене отырып, Прага архиепископы Иоанн Дженштейннің тілегі бойынша 2 шілдеде атап өту үшін оны Рим күнтізбесіне енгізді. Триденттік күнтізбеде ол "қос мереке" деп аталды. 1604 жылы Папа Пий V-тің Миссалы Папа Климент VIII-нің Миссалымен ауыстырылғанда, Білім беру күні Екінші дәрежелі қос мерекеге айналды, немесе 1960 жылдан бастап Папа Иоанн XXIII реформасы бойынша Екінші дәрежелі мереке деп аталды. Ол 2 шілдеде, яғни Жақияның туған күнінен кейінгі октава аяқталғаннан соң, оның анасының құрсағында болған күніне белгіленді. 2 шілдеден басқа, Білім беру күні дәстүрлі түрде Рождество алдындағы Ұлы жұма күні де тойланды, сол күні Евангелие оқылды. 1969 жылы күнтізбеге енгізілген өзгерістер оны 31 мамырға көшірді, "Иеміздің Жариялану мерекесінен (25 наурыз) және Жақияның туған күнінен (24 маусым) арада, осылайша Евангелиядағы оқиғамен үйлесімді болу үшін". Германиядағы Католик шіркеуі (Лютеран шіркеуімен бірге) Киелі Тақтың келісімімен оны Жалпы Рим күнтізбесінің ұлттық нұсқасы ретінде 2 шілдеде сақтап келеді. Сол сияқты, Словакиядағы Католик шіркеуі де бастапқы күнді сақтады, себебі 13 ғасырдан бері шілде айының бірінші демалыс күндері Левоча қаласындағы Білім беру күні Базиликасына маңызды ұлттық қажырлы сапарлар жасалып келеді. 1970 жылға дейінгі күнтізбеді қолданатын дәстүрлі католиктер де 2 шілдеде мереке тойлайды. Кейбір Англикандық дәстүрлерде бұл мереке емес, тек еске алу күні болып табылады. Католик шіркеуінде Білім беру күні – Розарийдің екінші қуанышты құпиясы.

Шығыс христиандығы

Шығыс православие шіркеуінде осы оқиғаны еске алуға арналған мерекелік күнді атау салыстырмалы түрде жақында ғана басталды, ол 19 ғасырмен ғана шектелген. Шығыс православиелік литургиялық күнтізбесіне мереке күнін енгізу және Менайға қосылатын қызметтің құрамын жасау Иерусалимдегі орыс православиелік шіркеу миссиясының басшысы, архимандрит Антонин Капустинның (1817–1894) еңбегі болды. Иерусалимдегі Горней монастырі, Теотокос (Құдай ана Мариям) пен Әйгерім Елизаветаның кездесуінің дәстүрлі орнында салынған, бұл мерекені 30 наурызда тойлайды. (Жулиан күнтізбесі бойынша 30 наурыз 2099 жылға дейін Григориан күнтізбесінің 12 сәуірімен сәйкес келеді.) Егер 30 наурыз Лазарь сенбісі мен Пасханың (Құтылу мерекесінің) арасына түсіп қалса, Қонаққа бару мерекесі Жарық жұмасына ауыстырылады. Қонаққа бару мерекесін атауды әлі барлық православиелік юрисдикциялар қабылдаған жоқ. Сирия христиандығында Қонаққа бару мерекесі Рождествоға дейінгі жариялаулар маусымының үшінші жексенбісінде тойланады.

Комментарийлер

Көптеген адамдар Лұқа 1:39–56-дағы Мәриямның Елизабетке сапарын христиан шіркеуінде Мәриямның рөлі туралы терең түсіндірмелердің көзі ретінде қарастырады. Католик шіркеуінде Құдай анасына көрсетілетін құрметке тоқталып, неміс теологы Фридрих Юстус Кнехт (1921 ж. қайтыс болған) былай деп жазады: «Магнификатта Мәриям пайғамбарлық түрде: «Енді барлық ұрпақтар мені бақытты деп атайды» деді. Бұл болжам Католик шіркеуінде орындалды, өйткені біздің қасиетті шіркеуіміз Әйелді ерекше мерекелермен және арнайы құлшылықтармен құрметтейді. Құдай Оны осындай биік дәрежеге көтеріп, Жәбірейіл мен Елизабеттің аузынан осылай мақтаған Әйелге құрмет көрсетпеу қалай мүмкін? Құдай анасына деген құрметіміз Киелі кітапқа да, ақылға да негізделген». Кнехт сондай-ақ Мәриямның қайырымдылықтың үлгісін көрсетеді, «Неге Мәриям туған інісіне асықты? Оның себептері қандай болды?» деген сұрақтарды қояды. Ол былай деп жауап береді: «Біріншіден, періште оны Елизабетке баруға шақырды, бірақ ол ешқандай белгі сұрамастан оның сөздеріне сенді. Сондықтан ол Құдайдың еркімен туған інісіне барып, оған берілген белгінің рас екеніне көз жеткізуі керек деп ойлады, яғни Елизабет ұл таппақ. Екіншіден, Мәриям туған інісі баласыз көп жыл бойы қайғырғанын жақсы білді және оның қазір қайғысының себебі жойылғанына қаншалықты қуанғанын білді. Мәриямның мейірімді жүрегі туған інісінің қуанышына ортақтасты, оған қуаныш тіледі, оныңмен бірге Құдайдың мейірімін мақтауға құштар болды. Шын ниетпен жақсы көретін адам, оның қуанышы мен қайғысына ортақтасады. Үшіншіден, қасиетті әкелер үйреткендей, Мәриям туған інісіне қызмет етуге және үй шаруасында көмектесуге ниеттенді. Роджер Бакстердің ойларында бұл сапарды Иеміздің сандығымен салыстырады: «Киелі кітаптағы шабыттанған сөздерге назар аударыңыз: «Жаратқан Иенің сандығы Геттік Ғобедомның үйінде үш ай бойы тұрды, және Ие Жаратқан Ғобедомды және оның барлық үйін баталандырды» (2 Патшалар 6:11). Одан да көп батасын Жаратқан Иенің тірі сандығы және Құдай анасы ұзақ уақыт тұрған Захарияның үйіне бергенін біз қалай ойлай аламыз?»