Кіріспе

Пандан муниципалитеті — Филиппиннің Катандуанес провинциясындағы 4-ші санаттағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, оның халқы 21 473 адамды құрайды.

Тарих

Бұрын қала орны қазіргі орналасқан жерден оңтүстікке қарай шамамен екі шақырым қашықтықта болған. Кейіннен, халықты басқа елдерден келген қарақшылардың үздіксіз шабуылдары алаңдатты. Қазіргі орны теңізге жақын болғандықтан таңдалды, балықшылар үшін сауда жасауға өте қолайлы болды, бірақ теңізге жақындығынан мүліктерін алып кетуге, тіпті адамдарды тұтқынға алуға жиі келетін мороларға қарсы осал еді. Мұндай моро шабуылдарынан қорғану үшін, халық тығыз бауырсақ бұталарын бір-біріне жақын отырғызып, жаугершілерге қарсы мықты қорғаныс жасады. Испандықтар келгенде, олар елді мекен төңірегінде осы өсімдіктерді көптеп кездестірді. Олар бұталардың атын сұрағанда, халық олардың бауырсақ екенін айтты. Сөйтіп, испандықтар бұл жерді Пандан деп атады.

Тарихи құрылыстар

Пандан шіркеуі 1874 жылы салынған. 1920 жылы қаланың үлкен өртінде шатыры толығымен өртенді. Бұл Хосе Магно әкесінің қызмет ететін кезінде бес жыл ішінде жөнделді. 1940 жылы Катандуанес аймағынан өткен ең күшті тайфун шатырды қайтадан толығымен қиратты. Оны жөндеуге көп жыл кетті, ал 1947 жылы «Жан» тайфуны оны тағы да бұзды. 1953 жылдың соңында Ориас әкесі басқарған толық жөндеу жұмыстары аяқталды.

Ескі қираған үйінділер

Пандан қаласындағы жалғыз ескі қираған орын – қазіргі Рим-католик зираты. Ол испан кезеңінде салынған. Бұрын бұл зират бетон қабырғалармен қоршалған еді, бірақ уақыттың және табиғаттың әсерінен олар қирап кетті. Қазір қабырғалардың өте аз бөлігі ғана қалды. Испан үкімдігі кезінде Пандан қаласында болған маңызды оқиғаларды бес түрлі салаға бөлуге болады: әлеуметтік, саяси, діни, білім беру, денсаулық сақтау және санитария.

Әлеуметтік және саяси

Қала басқару жүйесі капитан немесе губернадорцильо деп аталатын, қазіргі уақытта муниципалдық мэр деп аталатын адам арқылы жүргізілді. Оған қала әкімшілігінде коадельерос, капеда де барангай және агуациль көмектесті, олар қазір полиция қызметкерлері, кеңесшілер және барио лейтенанттары немесе барио капитандары, қазір барангай капитандары деп аталады. Сол кезде жер салығы белгісіз болды. Адам жеке салығын, сомасы 1,50 песо төлегеннен кейін, кез келген түрдегі салық төлеуден босатылды. Зорлау, ұрлық және кісі өлтіру сол кездегі ең ауыр қылмыстар болып саналды, ал қылмыскерлерге берілетін жаза – дарға асу. Шағын қылмыстарға, мысалы, өз айналаңды тазаламау сияқты жаза ретінде кінәлі адамдарды сотқа, қазіргі уақытта қалалық ғимаратқа қамауға алды. Кінәлі деп танылғандарды күні бойы "пандог" позында тұрғызып, бірнеше рет ұрып-соқты. Испан әкімшілігінің ерекшелігі – жазаның теңдігі болды, себебі қаладағы қандай маңызды лауазымда болса да, кез келген қылмыс үшін кінәлі адам қатаң жазаланды.

Діни

Бұл дәуірдің мақтауға лайық бір ерекшелігі – халықтың діни міндеттері мен амалдарына қатаң бағынуы. Жексенбі күндері кешкі сағат 7:00-де Трибуналда комендант сағатының дабысы естілетін, содан кейін ешкімнің қалада тоқтағанына жол берілмейтін, әйтпесе, егер біреуді cuadelieros (полицейлер) ұстаса, оған жүз қамшы салынатын. Комендант сағаты барысында әркім өз үйінде болып, "Тарахади" деп аталатын қасиетті әндерді орындауға тиіс болған.

Білім беру

Қалада мұғалімдер өте аз болды, себебі мұғалімдер әлі де материктен шақырылып әкелінетін. Мектеп директоры, аудандық инспектор, облыстық басшы деген ұғымдар болған жоқ, өйткені мектептің басқаруы мұғалімнің ғана жауапкершілігінде болды. Емтихан уақытында облыс әкімі келіп, оқушыларға ауызша емтихан алып, баға қоятын. Қатаң және адамдық емес жазалау шаралары күнделікті нәрсе еді, ал сабақтарды жақсы түсінбегендерге қиын жағдай туар еді. Оқыту көбінесе діни білім беруден, сондай-ақ қолөнерден және испан тілінен тұратын.

Денсаулық сақтау және санитарлық жағдай

Осы бағытта қол жеткізілген бір нәтиже – үйдің тікелей айналасындағы тазалықты қатаң түрде сақтау болды. Міндетін орындамаған адам қол-аяғы байланып, жүз рет қамшымен жазаланды. Егер провинция губернаторы қалаға келіп, кейбір көшелерге тиісінше күтім жасалмағанын анықтаса, айыппұл төлейтін капитан еді.

Американың басып алуы және Екінші дүниежүзілік соғыс

Бірінші американдық осы қалаға 1900 жылы капитан Мэннің басшылығымен келді. Халық американдықтардың билігіне қарсылық көрсетпеді, сондықтан жергілікті тұрғындар мен американдықтар арасында ешқандай шайқас болған жоқ. Бастапқыда жергілікті тұрғындар американдық сарбаздардан қорқып, олардың зорлық-зомбылық жасауы мүмкін деп ойлады. Бірақ жергілікті тұрғындар американдықтардың оларға тамақ сыйлап, жақындық таныту саясатын бастағанын байқағанда, қорқулары басылды. Олар балаларға торт пен тәттілер ұсынды. Америкалықтар белгілі бір адамдардың көмегімен үкімет құрды. Сол кездегі «капитан» деп аталатын қала әкімі 21 жасқа толған және одан үлкен еркектердің дауысымен сайланды. Ер адамның дауыс беруге құқығы болуы үшін келесі шарттардың бірі орындалуы керек еді: 1) 21 жасқа толуы керек; 2) оқып-жазу білуі керек; 3) жер учаскесіне ие болуы керек. Алғашқы сайланған капитан – Эдуардо Вера. Америкалықтар мемлекеттік мектептер ашты. Олар мектептер үшін үлкен үйлерді таңдады. Алғашқы ұстаздар американдықтар болды, олардың ішіндегі ең танымал – Кэтлер. Оқушыларды мектепке баруға ынталандыру үшін американдықтар оларға қалам, қағаз және тақта берді. Тіпті ересектерге де білім алуға шақырулар жасалды. Оқытылатын пәндер: ағылшын тілі, тіл, арифметика, оқу және жазу. Америкалықтар жергілікті тұрғындарға денсаулық сақтау және санитария ережелерін үйретті. Олар үйлерін және айналасын таза ұстауға, сондай-ақ дәретхана салуға үйретті. Олар уақытша аурухана ашты, онда американдық дәрігерлер солдаттар мен жергілікті тұрғындарды тегін емдеді. Америкалықтар шамамен бір жылдай осы жерде тұрды. Олар кеткеннен кейін, сол үкімет жүйесі сақталды. Қала әкімі немесе капитан сайлау арқылы тағайындалды. 1928 жылы Педро Вера осы провинцияның өкілі болған кезде қала жақсартылды. Мектептер, жолдар мен көпірлер салынды. Пошта, Маяк және қазіргі қаладағы мектептер – Вераның еңбегімен жасалған жақсартулардың бір бөлігі. Қаланың қирауына жол бермейтін бөгеттің құрылысы да Репрезентант Педро Вераның күш-жігерімен жүзеге асты. 1950 жылы құрғақшылық болды, халық астық жинамағандықтан қиын жағдайға түсті. 1935 жылы тағы бір тайфун болды, бірақ ол аса күшті болған жоқ. 1941 жылдың желтоқсан айында Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Пандан – бұрынғы сенатор Хосе О. Вера, Репрезентант Педро Вера, бұрынғы губернатор Хорхе В. Алмохуэла, кардинал Хосе Т. Санчес, бұрынғы елші және иммиграция комиссары Леандро И. Верселес (биколанолық алғашқы мансапты дипломат), бұрынғы конгрессмен және губернатор Леандро Б. Верселес, бұрынғы вице-губернатор Теофисто И. Верселес және бұрынғы губернатор Арасели Б. Вонгтың туған жері. Қазіргі қала әкімі – Рауль Эубра Табирар.

География

Муниципалитет провинцияның солтүстік шетінде, Вирак қаласынан орналасқан. Оңтүстік жағынан Караморан муниципалитетімен, батысынан Македа каналымен, шығысынан Багаманок муниципалитетімен, солтүстігінде Тынық мұхитымен шектеседі. Жалпы жер аумағы 11 990 гектарды құрайды. Муниципалитет құрамына кіретін 26 барангайдың төртеуі қаланың орталық бөлігін құрайды, олар – Либод (халық саны бойынша ең ірі барангай), Напо, Пандан-дель-Сур және Пандан-дель-Норте. Қалғандары көбінесе теңіз жағалауында орналасқан, ал қалғаны ішкі аймақтарда. Муниципалитет табиғи сұлулықтарымен ғана емес, сонымен қатар Парвей, Мангбанг, Парола жағажайлары, Хинник-Хинник сарқырамасы (Хинник-Хинник – жергілікті тілде нөсер жаңбырды білдіреді) және Минапит сарқырамасымен де мақтанады, бірақ ең бастысы – бұл сенаторлар, конгрессмендер, губернаторлар, кардинал және елшінің туған жері.

Демография

2020 жылғы санақта Панданның (Катандуан) халқы 21 473 адамды құрады, халық тығыздығы .

Мәдениет

Пандан тұрғындары көбінесе бейбітсүйгіш, Құдайға сенімді және бақытты адамдар. Ауылдағы әркім – бауыр, қарындас, дос, олардың өнімдерін, тіпті тамақтарын да ешқандай қайтару туралы ойланбай бөліседі. Қонақтарға отбасының күшіне қарай барлық жайлылық жасалады, тіпті үй иесі қонақтың жайлы болуы үшін еденде жатуға дайын. Одан да артық, үйге қайтар алдында олардың бақшаларынан өнімдерін орап, сіздің отбасыңызға алып жүруіңіз үшін береді, сонымен қатар бірнеше тауық қосады. Мерекелерде жақын көршілер шақырылады, бүкіл отбасымен бірге келіп, түбік ішіп, аздап би билейді. Пантомина – уақыт өте келе өзгермеген, ұзақ жылдар бойы қастерленген би. Панданандықтарда қазір жергілікті деңгейде танымал болған пантомина әндерінің жинағы бар. Бірақ бұл тек жоғарыда аталған әндер ғана емес, Панданандықтар көптеген әндер жазады, мысалы, Панданның Санггуниянг Баянның бұрынғы қалалық хатшысы Альфредо дела Роза жазған "Islang Catandungan" әні үлкен танымалдыққа ие болды. Бұл ән 1960 жылдардың соңында Сорсогон облыстық конкурсында бірінші орынды жеңіп алды.