Кіріспе
Армян католикосы (335–373)
689–706 жылдары билік құрған Кавказ албан католикосы Нерсе I және 1704 жылы билік құрған Константинополь патриархы Нерсе I де болды. Ұлы Нерсе I (; шамамен 373 жылы қайтыс болды), сондай-ақ Парфян Нерсесі деп те аталады, IV ғасырда өмір сүрген армян католикосы (немесе патриархы). Ол Атанагиннің және Арсакид ханшайымы Бамбишннің ұлы, патша Тиранның қарындасы және патша Хосров III-нің қызы. Оның әкесінің әкесі – католикос Хусик, ал оның әкесінің әкесі – Армения шіркеуінің негізін қалаушы Әулие Григорий Ағартушы. Нерсе жастық шағын Кесарияда өткізіп, грек білімі алды және Мамиконян ханшайымы Сандухтқа үйленді. Сандухт Нерсеге Сахак (Исаак) есімді ұл сыйлады, ол кейіннен католикос болды. Әйелі қайтыс болғаннан кейін, ол Арсакид патшасы Аршак II-нің семсер тасушысы (сенэкапет) болып тағайындалды. Бірнеше жылдан кейін, діни қызметке кірген соң, ол шамамен 353 жылы католикос болып сайланды және дәстүрге сәйкес Кесарияда лауазымына бекітілді. Оның патриархаты Армения тарихында жаңа дәуірді бастады. Осыған дейін шіркеу патшалық отбасымен және ақсүйектермен тығыз байланысты болған, ал Нерсе оны халыққа жақындастырды. Аштишат кеңесінде (шамамен 356 ж.) ол неке, ораза және құдайға табыну туралы көптеген заңдарды қабылдады. Аталған заңдарға сәйкес, адамдар туысқандарымен некелесуге, дене мүшелерін кесіп тастауға және қайғы кезінде басқа да шектен тыс әрекеттер жасауға тыйым салынды. Нерсе мектептер, ауруханалар, жалқылар үйлерін салды және бүкіл елге монахтарды Ілванды уағыздауға жіберді. Алайда, Аршак II-мен арадағы қарым-қатынас тез нашарлады. Католикостың кейбір реформалары патшаның наразылығын тудырды. Нерсе Аршақтың Арменияның кейбір ақсүйек үйлерін жойғанына да қарсылық көрсетті. Шамамен 358 жылы (немесе одан да ертерек) Нерсе Аршақтың келіні Олимпиаданы Арменияға эскорттау үшін Константинопольге жіберілді. Аршақ, әкесі сияқты, ариандық саясатты ұстанды, бұл католикос Нерсемен қақтығысқа әкелді. V ғасыр тарихшысы Фаустус Византийдің айтуынша, Аршақ өзінің жүрегіндегі Гнелді өлтіруге бұйрық берген соң Нерсе Аршақтың сарайына қайта оралмады. Нерсе басқа ариандық епископтармен бірге шамамен тоғыз жылға жер аударылды. Аршақтың билігінің соңғы жылдарында Нерсе Константинопольге барып, императордың Арменияны парсыларға қарсы қолдауына қол жеткізуге тырысты. Фаустус Византийдің сөзіне сүйенсек, Рим императоры Валент Нерсенің Арий ілімін сынағанына ашуланып, оны елден қуды. 369/370 жылдары ариандық Пап (Папас) патшалыққа келгеннен кейін Нерсе өз орнына оралды. Нерсе парсылардың Арменияны басып алған кезінде қиратылған армян шіркеулері мен монастырларын қайта жаңартуға кірісті және елдегі зороастризмнің ықпалын жоюға ұмтылды. Армения тарихшылары Паптың тәртіпсіз және лайықсыз билеуші болғанын жазады және Нерсе оған шіркеуге кіруге тыйым салғанын айтады. Басқа тарихшылар Нерсенің жас патшаны өзінің үлкен ықпалымен және армян князьдерінің көмегімен бақылауға алуға тырысқанын, бұл Папты патриархтың қайырымдылық мекемелерін таратуға және шіркеуге тиесілі мүлікті тәркілеуге итермелегенін айтады. Фаустус Византий мен Мовсес Хоренацидің мәліметінше, Пап Нерсені татуласу сылтавымен өз дастарқанына шақырды және оны 373 жылы улады. Басқа теория бойынша, Нерсе өмірінің басында жұқтырған өкпе ауруынан қайтыс болды. Пап Нерсенің орнын басатын адамды Кесарияның келісімінсіз тағайындады, ал Кесария епископтың билігін мойындаудан бас тартты.
There was also a Caucasian Albanian Catholicos Nerses I, who ruled in 689–706, and a Patriarch Nerses I of Constantinople, who ruled in 1704. Nerses I the Great (; died c. 373), also known as Nerses the Parthian , was an Armenian Catholicos (or Patriarch) who lived in the fourth century. He was the son of At'anagines and the Arsacid princess Bambishn, a sister of King Tiran and a daughter of King Khosrov III. His paternal grandfather was Catholicos Husik, whose paternal grandfather was Saint Gregory the Illuminator, the founder of the Armenian Church. Nerses spent his youth in Caesarea, where he received a Hellenistic education and married a Mamikonian princess called Sandukht. Sandukht bore Nerses a son called Sahak (Isaac), who would later become Catholicos. After the death of his wife, he was appointed sword bearer (senekapet) to Arsacid king Arshak II. A few years later, having entered the ecclesiastical state, he was elected Catholicos probably in 353 and confirmed in the office in Caesarea in accordance with tradition. His patriarchate marks a new era in Armenian history. Until that point, the Church had been more or less identified with the royal family and the nobles; Nerses brought it into closer connection with the people. At the Council of Ashtishat (c. 356) he promulgated numerous laws on marriage, fast days, and divine worship. Among other things, the council forbade people to marry their first cousin and forbade mutilation and other extreme actions in mourning. Nerses built schools, hospitals, leprosaria and poor houses and sent monks throughout the land to preach the Gospel. Nerses's relations with Arshak II, however, soon deteriorated. Some of the Catholicos's reforms drew upon him the king's displeasure. Nerses also clashed with Arshak over the latter's extermination of certain Armenian noble houses. In approximately 358 (possibly earlier), Nerses was sent to Constantinople to escort Arshak's bride Olympias to Armenia. Arshak, like his father, pursued a pro Arian policy, which led to a falling out with Catholicos Nerses. According to the 5th century historian Faustus of Byzantium, Nerses never again appeared at Arshak's court after the king ordered the murder of his own nephew, Gnel, in defiance of the Catholicos's exhortations. Nerses was exiled for some nine years along with other anti Arian bishops, supposedly to Edessa. It was probably at some point during the latter part of Arshak's reign that Nerses went to Constantinople to ensure the emperor's support of Armenia against the Persians. According to Faustus of Byzantium, the Roman emperor Valens became outraged at Nerses condemning his following of the teachings of Arius and sent Nerses into exile. Upon the accession of pro Arian king Pap (Papas) in 369/370, Nerses returned to his see. Nerses undertook the reconstruction of Armenian churches and monasteries that had been destroyed during the Persian occupation of Armenia and strove toward the elimination of Zoroastrian influence in the country. The classical Armenian historians write that Papas proved a dissolute and unworthy ruler and Nerses forbade him entrance to the church. Other historians believe that Nerses tried to bring the young king under his control using his considerable influence and with the help of some Armenian princes, prompting Pap to dissolve the Patriarch's benevolent institutions and confiscate holdings belonging to the Church. According to Faustus of Byzantium and Movses Khorenatsi, Papas invited Nerses to his table under the pretence of seeking reconciliation and reportedly poisoned him in 373. According to another theory, Nerses died of an illness of the lungs that he had contracted early in his life. Pap appointed Nerses's successor without the approval of Caesarea, which refused to recognize the bishop's authority.
Нерсес аян
Ортағасырлық Арменияда Нерсес өлім алдында көргені айтылатын болжамды көрініс туралы аңыз кеңінен танымал болып, ғасырлар бойы бірнеше өзгеріске ұшырады. Нерсестің аңызға айналған көрінісі туралы Фауст, Газар Парпеци және Мовсес Хоренаци сияқты Нерсес өміріне арналған негізгі классикалық дереккөздерде еске алынбаған, бірақ Фауст пен Парпеци Нерсестің Арсакидтерді қарғып, олардың патшалығының құлауына себепкер болғанын жазады. Аңыз алғаш рет 10 ғасырда Месроп Эрецке («Қасиеттіге») жатқызылатын Нерсестің өмірбаянында пайда болады, алайда бізге жеткен негізгі нұсқа 1099 және 1131 жылдар аралығында, яғни Иерусалимді крестшілердің алғашқы жаулап алуынан кейін түзетілген. Аңыздың осы нұсқасына сәйкес, Нерсес Арсакидтер мен Грегоридтердің құлауын, парсылардың Иерусалимді басып алуын, Шын Крестің қолға түсуін және византиялықтардың оны қайтадан басып алуын болжаған; Армения князьдері византиялықтарға бағынышты болады, бірақ соңғылары көп ұзамай «жебенің халықтары» (кейін Селжүктермен байланыстырылған) тарапынан жеңіледі, бұл Армения мен оның шіркеуінің толық құрылуына әкеледі; осы апаттардан кейін «франктар» немесе «римдіктер» (крестшілер) келеді, олар сенбеушілерді жеңіп, оларды римдік билікке бағындырады, нәтижесінде Антихрист келгенге дейін бейбітшілік, гүлдену және әділдік орнаған аспан патшалығы құрылады.
Өнер саласында
Нерсес – 1857 жылы Батыс Армения драматуры, актер және редакторы Саргис Ванадеци (сондай-ақ Саргис Мирзаян деп белгілі) жазған "Ұлы Нерсес, Арменияның меценаты" трагедиясының кейіпкері.