Кіріспе

АҚШ Конституциялық түсіндірме

Тірі Конституция, немесе сот прагматизмі – АҚШ Конституциясы, тіпті құжат ресми түрде өзгертілмесе де, динамикалық мағынаға ие деген көзқарас. Конституция қоғамның қажеттіліктерімен бірге дамып, үкіметтерге икемдірек құрал болып табылады. Бұл идея қазіргі қоғамның Конституцияны түсіндіруде сөз тіркестерін ескеруі керек деген пікірлермен байланысты. Конституция – елдің тірі заңы, ол уақыттың талабына және жағдайға қарай өзгеріп отырады. Тірі Конституцияны қолдаушылардың кейбіреулері, мысалы профессорлар Майкл Каммен мен Брюс Акерман, өздерін «органистер» деп атайды. Тірі Конституцияның пайдасына келтірілген аргументтер әртүрлі, бірақ оларды екі негізгі санатқа бөлуге болады. Біріншіден, прагматиктер Конституцияны оның бастапқы мағынасына немесе ниетіне сәйкес түсіндіру кейде саяси тұрғыдан қабылдауға болмайтынын, сондықтан дамушы түсіндіру қажет екенін айтады. Екіншіден, ниетке қатысты, Конституцияны құрастырушылар осындай динамикалық, «тірі» құжатты жасау үшін оны кең және икемді түрде жазды деген пікір білдіріледі. Қарсыластар Конституцияны түзету процесі арқылы өзгерту керек деп жиі айтады, себебі судьяларға Конституцияның мағынасын өзгертуге рұқсат беру демократияны әлсіретеді. Тірі Конституцияға қарсы тағы бір аргумент – заңнамалық шаралар, сот шешімдеріне қарағанда, конституциялық республикадағы АҚШ халқының еркін жақсырақ көрсетеді, өйткені мерзімді сайлаулар азаматтарға АҚШ Конгресінде кім оларды өкілдік ететініне дауыс беруге мүмкіндік береді, ал Конгресс мүшелері (теория бойынша) сайлаушылар пікіріне жауап беруі керек. Тірі Конституция теориясына балама ретінде «түпнұсқалық» (оригинализм) қарастырылады. Тірі Конституцияға қарсылар оны сот белсенділігінің бір түрі деп санайды.

Тарих

Прогрессивті дәуірде көптеген бастамалар ілгерілетуге алынып, олар үшін күрес жүргізілді, бірақ заң шығарушы органдар мен сот процестері олардың толыққанды нәтиже беруіне кедергі келтірді. Атап айтқанда, "Поллок Фермерлердің несие және сенім компаниясына қарсы" ісі табыс салығын енгізуді көздеген алғашқы прогрессивті белсенділерді қатты ашуландырды. Бұл прогрессивтілерді Конституция өзгертілмейтін нәрсе деген сенімге жеткізіп, нәтижесінде олар қажетті прогреске жетудің жаңа жолын іздеуге мәжбүр болды. Басқа да ұсыныстар қарастырылды, мысалы, Конституцияны өзгерту процедурасын жеңілдету.

Қолдану

Тірі Конституцияның негізін қолданудың бір мысалы Жоғарғы Соттың Сегізінші түзетуде "әдептіліктің өзгеретін стандарттарына" сілтеме жасауында көрінеді, бұл 1958 жылғы Жоғарғы Соттың Троппен Даллес ісінде айқын болды:

[Сегізінші] түзетудегі сөздер нақты емес, ал олардың қолданылу аясы өзгермейтін емес. Түзету мәнін дамушы қоғамның прогресін көрсететін, өзгеретін әдептілік стандарттарынан алуы керек. Сот Trop ісінде тек Сегізінші түзетудегі қатыгез және ерекше жазаларды тыйым салу туралы айтты, бірақ оның негізгі түсінігі Конституция кең ауқымда жазылған және Соттың осы терминдерді түсіндіруі ағымдағы қоғамдық жағдайларды көрсетуі тиіс, бұл – Тірі Конституцияның мәні.

Тең қорғалу және тиісті іс жүргізу туралы ереже

Құрылысынан бастап, тірі конституциялық құрылымның ең даулы аспектілерінің бірі – оның Тең қорғаныс туралы ереже және Бесінші және Он төртінші түзетулердің Әділетті сот процесі туралы ережелерін кеңінен түсіндірумен байланысы. "Тірі Конституция" жақтастары азаматтық бостандықтарға динамикалық көзқарас конституциялық жүйенің жалғасу тиімділігі үшін маңызды деп санайды. Бүгінде үйленген әйелдердің немесе құлдардың ұрпақтарының жасырын заңдарға, құлдыққа қатысты заңдарға және олардың салдарына қатысты бостандыққа немесе тең қорғалуға құқығы жоқ деп айту қабылдауға келмейді, себебі Конституцияны бекіткендер оларды мұндайдан босатылған деп қарастырмаған. Тірі Конституция жақтастары Конституцияны жасағандардың 18 ғасырғы тәжірибелерін осы идеалдардың мәңгілік стандарты деп қарауға ниеттенбегенін айтады. Тірі конституционалистер "бостандық" және "тең қорғау" сияқты кең идеалдар Конституцияға олардың уақыттан тыс және табиғаты динамикалық болғандықтан ғана енгізілгенін мәлімдейді. 1791 жылғы бостандық 1591 немесе 1991 жылғы бостандықтан өзгеше деп ешқашан ойланбаған, бірақ ол сол заманғы танылған құқықтардан асып түсетін принцип ретінде қарастырылған. Оларға "түпнұсқалыққа" (оригинализм) орай тұрақты және өзгермейтін мағына беру, осы теорияның өзін бұзу болып табылады.

Пікірталастығы бар мәселелер

Өмірлі Конституция идеясы зор дау-жанжалдың нысаны болғандықтан, көптеген келіспеушіліктермен және қайшылылықтармен мазаланып келеді.

Конституциялық тілдің ескерілмеуі

Тірі Конституция идеясы көбінесе судья Скалия және басқалар конституциялық тілді назарсыз қалдыратын және конституциялық мәтінді жай оқып, қолдану жеткіліксіз деп есептеген. Джек Балкин бұл терминнің дұрыс түсінігі емес екенін айтады және Конституцияны тарихи контексте емес, қазіргі заманғы түсініктермен оқуды ұсынады.

Салыстырулар

Тірі Конституцияның өзі егжей-тегжейлі философияны білдірмейтінін және оны басқа теориялардан ажырату қиын екенін атап өту керек. Шындығында, оны қолдаушылар бұл – нағыз түпнұсқалық философия дейді, бірақ түпнұсқалықтардың көпшілігі «әділ өтемақы» сияқты тіркестер 200 жыл бұрынғыдан мүлдем басқаша қолданылуы керек екеніне келіседі. Сот философияларының арасындағы нағыз айырмашылық олардың мағынасында емес, конституциялық принциптерді дұрыс қолдануда жатыр. Мысалы, Тірі Конституцияны қолдайтын адам 1791 жылдан бері «бостандық» мағынасы өзгерді демейді, бірақ ол бәрінен бұрын жеке адамның бостандығын мойындайтын жалпы принцип болып келген және солай болып қала береді. Маңызды өзгеріс бүгін бостандық деп танылатын, бірақ екі ғасыр бұрын толыққанды мойындалмаған нәрседе болуы мүмкін. Бұл пікірді 1926 жылы Жоғарғы Сотта судья Джордж Сазерленд былай жеткізді:

«Конституциялық кепілдіктердің мағынасы ешқашан өзгермейді, бірақ олардың қолданылу аясы жаңа және әртүрлі жағдайларға сәйкес кеңейе де, тарая да беруі керек. Әлем өзгеріп тұрғандықтан, басқаша болу мүмкін емес. Бірақ, конституциялық принциптердің мағынасына емес, олардың қолданылуына икемділік берілсе де, жаңа жағдайларды ескергеннен кейін Конституцияға сәйкес келмейтін заңдар мен қаулылар, әрине, күшін жояды». Мысалды толықтыратын болсақ, «бостандық» деген терминді қалай қолдану керек деген сұрақ оның «мағынасы» емес, қай бостандықтар қазір конституциялық қорғауға лайық деген сұрақ болуы мүмкін. Тірі Конституцияны қолдаушылар қазіргі көзқарастарға сәйкес кеңінен қолдануға бейім, ал түпнұсқалықтар ратификация кезіндегі көзқарастарға сәйкес келетін қолданылуын іздеуге бейім. Тірі Конституцияны сынға алатындар оның сот манипуляцияларына көбірек бейім екенін айтады, бірақ оның жақтастары екі көзқарас та теориялық икемділікке ие екенін, соның арқасында жақтастары нақты бір іс бойынша шешім қабылдауда кең мүмкіндік алады деп санайды. «Тірі Конституция» термині сыншылар тарапынан кейде жағымсыз мағынада қолданылатынын атап өту маңызды, бірақ жалпы философияны қолдайтындардың кейбіреуі бұл терминнен қашып жүреді. Доктринаға қарсылар бұл терминді «сот белсенділігі» деген синоним ретінде пайдаланады (өзі де қызу дау-дамақ тудыратын сөз тіркесі). Алайда, кейбір консервативті теоретиктер «Шегінен шыққан Конституция» терминін қабылдағаны сияқты, ол да либералды сыншылардың қолдануы арқасында танымал болды, ал текстуализм деген термин кеңінен қабылданудан бұрын жағымсыз коннотацияға ие болған. Кейбір либералды теоретиктер тірі құжаттың бейнесін тартымды деп есептейді.

Қолдау

Бір дәлел, "Тірі Конституция" тұжырымдамасын қолдайды, – Конституцияның өзі конституциялық түсіндіру мәселесінде үнсіздік сақтайды. Конституцияны жақтаушылар, олардың көпшілігі білімді заңгерлер мен құқық теорияшылары болғандықтан, олар осы талқылаулардан хабардар болған және нақты түсіндіру әдісін көрсетпеудің тудыратын шатасуды білгенін айтады. Егер Конституцияны жасаушылар болашақ ұрпақтар Конституцияны белгілі бір жолмен түсіндіруін қаласа, оны Конституцияның өзінде көрсете алатын еді. Конституция мәтініндегі басшылықтың болмауы, мұндай келісім болмағанын немесе Конституцияны түсіндірудің белгілі бір әдісін жасаушылар ешқашан көздемегенін көрсетеді. Прагматикалық аргументке қатысты тағы бір пікір: судьялар заманауи қоғамның өзгеруін ескере алмай, конституциялық құқықтардың шегін түсіндірсе, нәтижесіндегі Конституция қазіргі моральдық нормалар мен құндылықтарды көрсетпейді немесе өзгеретін қоғамды бейнелеу үшін үнемі түзетулерді қажет етеді. "Тірі Конституцияны" қорғаудың тағы бір негізі – Конституцияны тек заң ретінде ғана емес, сонымен қатар қоғамды басқарудың негізгі ұғымдарының көзі ретінде қарастыру. Әрине, заңдар нақты және анық болуы керек, осылайша адамдар оларды күнделікті өмірде түсініп, сақтай алады. Алайда, егер Конституция заңдар жиынтығынан артық болса және басшылыққа алатын ұғымдарды ұсынса, олар өз кезегінде заңдардың негізін құраса, мұндай толығымен бекітілген мағынаның артықшылықтары мен кемшіліктері өте әртүрлі болады. Себебі қарапайым: егер қоғам өзін бұрынғы буынның түсіндіру идеяларымен шектесе, ол үнемі Конституцияны өзгертуге тырысады немесе Конституцияны мүлдем жоюға ұмтылады. Конституцияда берілген құқықтар мен өкілеттіктер сақталғанымен, осы құқықтар мен өкілеттіктердің қолданылу аясы қоғамның қазіргі тәжірибесін ескеруі керек. Оливер Уэнделл Холмс кіші 1914 жылы былай деп жазды: "Америка Құрама Штаттары Конституциясының ережелері өздерінің формасында мәні бар математикалық формулалар емес, ағылшын топырағынан ауыстырылған органикалық, тірі институттар. Олардың мағынасын тек сөздерден және сөздіктен ғана емес, олардың шығу тегі мен даму бағытын қарастыру арқылы түсінуге болады". 2000 жылғы президенттік науқанда Демократиялық партияның үміткері Ал Гор "Тірі Конституция" тұжырымдамасын қолдады.

Сот белсенділігі

Тірі Конституция әдісіне қарсы айтылған бір шағым бойынша, оған сүйенетін судьялар сот белсенділері болып саналады және соттан заң шығаруға тырысады. Бұл әдетте судьяның заңның күшіне, мағынасына немесе қолданылу аясына қатысты өз пікірін демократиялық жолмен сайланған заң шығарушы органның пікіріне орнына қоюымен аяқталады. Тірі Конституцияны жақтаушылар Конституцияға "құқықтарды қосып жазады" деп айыпталады және Конституция мәтінінде жоқ құқықтарды қамтиды деп мәлімдейді. Мысалы, Roe v. Wade ісінде АҚШ Жоғарғы Соты Конституцияда "жеке өмірге құқық" жасырынан бар екенін анықтады, ол әйелдің аборт жасату туралы шешім қабылдау құқығына дейін кеңейді. Осылайша, Сот үкіметтің осы құқықты маңызды мүдделермен реттеуге құқығы бар екенін, бірақ реттеу мүмкіндігінше шектеулі болуы керек деп шешті. Консервативті сыншылар Жоғарғы Сотты аборт құқығын ойлап табудағы белсенділікпен айыптады. Бұл айыптама дұрыс, өйткені аборт құқығы бұрын мойындалмаған, бірақ бұл айыптама таңдамалы түрде қолданылады. Мысалы, азаттық жақтастарының көпшілігі Жоғарғы Соттың егершілік иммунитетіне қатысты шешімдеріне осы айыптаманы қолданбайды, бұл принципті Жоғарғы Соттың өзінде 11-ші түзетуде жасырынан бар деп таныған.

Канада

Канадада тірі конституция тірі ағаш доктринасы арқылы сипатталады. АҚШ-тан айырмашылығы, Канада Конституциясының бастапқыда жазбаша емес конвенциялар мен құқықтық принциптерді қамтуға бағытталғандығы сөзсіз. Мысалы, бастапқы конституция мәтіні премьер-министр лауазымын атамайды және генерал-губернатордың әрқашан заңдарға патшалық келісім беретіні де көрсетілмейді. Демократия, жасырын құқықтар туралы заң, заң үстемдігі және сот тәуелсіздігі сияқты принциптер конституцияның преамбуласынан туындайды, ол Канада Конституциясын британдық Конституцияға "принцип бойынша ұқсас" деп жариялайды. Конституцияның даму концепциясы, ең алдымен, Британдық Солтүстік Америка заңы қабылданған кезде ескерілмеген юрисдикция салаларында провинциялар мен федералды үкімет арасындағы өкілеттіктерді анықтау үшін қолданылды. Мысалы, хабар тарату саласындағы билік федералдық "бейбітшілік, тәртіп және жақсы үкімет" өкілеттігіне жатады. Канада Жоғарғы Сотының 2004 жылғы Re: Бір жынысты неке ісі бойынша шешімінде, провинциялық заң шығарушы органдарға қарағанда, Канада Парламентінің некеге бір жынысты одақтарды да қамтитын анықтама беру құқығы бар екені анықталды. Ол конституциялық тұрғыдан "Неке және ажырасу" мәселесіндегі федералдық билікке бір жынысты некелерді қамтуға болмайды деген талаптарды қабылдамады, себебі бұл идея 1867 жылы қалыптаспаған:

"Қатып қалған түсініктерге" негізделу, канадалық конституциялық түсіндірудің ең негізгі принциптерінің біріне қайшы келеді: біздің Конституциямыз – прогрессивті түсіндіру арқылы қазіргі заманның шындықтарын қабылдайтын және шешетін тірі ағаш.

Ұлыбритания

Құқықтық жүйенің "тірі конституциялық" қағиданы дамытуына ең басты себеп – конституциялық түзетулерді қабылдаудың жеңілдігі деп саналады. Осы тұрғысынан қарағанда, Ұлыбритания конституциясын "тірі конституция" деп қарастыруға болады, оны өзгерту үшін қарапайым көпшілік дауысы жеткілікті. Сондай-ақ, Ұлыбритания конституциясы бір жазбаша құжатқа негізделмейтінін де атап өткен жөн. Сондықтан, оның заңдардың маңызды рөліне және Ұлыбритания Жоғарғы Сотының ықпалына тәуелділігі оны тірі конституцияға айналдырады. Мысалы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін адам құқықтарына негізделген философия жаңа халықаралық құқықтық тәртіп құруға зор ықпал етті, және Ұлыбритания осы тәртіпке бейімделді. Ұлыбритания мен АҚШ-тың "тірі конституция" қағидасын қаншалықты деңгейде ұстанатынының өзгешелігін де ескеру керек, АҚШ әлі де Ұлыбританияның жазбаша құжатымен салыстырғанда түпкілікті нұсқа құжатына сілтеме жасайды.

Үндістан

Үндістан Конституциясы – жанды әрі тыныстап тұратын құжат деп есептеледі.