Кіріспе

Басқа жіктелімдерге жатпайтын организмдердің жіктелуі. Қалдық себеті таксоны (сондай-ақ қоқыс себеті таксоны, шаң себеті таксоны немесе жинақы таксон деп те аталады) – кейбір таксономистердің басқа ешбір жерге жіктеле алмайтын организмдерді жіктеу үшін пайдаланатын термині. Олар әдетте мүшелерінің бір-біріне үстіртен ұқсас болуымен, немесе бір немесе бірнеше анық белгілерінің болмауымен, немесе бір немесе бірнеше басқа таксондарға жатпауымен сипатталады. Қалдық себеті таксондары анықтама бойынша парафилеттік немесе полифилеттік болып табылады, сондықтан олар таксономияның қатаң кладистік қағидалары бойынша жарамды таксондар деп есептелмейді. Дегенмен, кейбір жағдайларда қалдық себеті таксонының атауы эволюциялық деңгейдің атау ретінде сақталуы мүмкін. Бұл термин 1985 жылы Стивен Джей Гулдтың мақаласында қолданылды.

Мысалдар

Парафилетикалық топтардың көптеген мысалдары бар, бірақ нағыз "қоқыс себеті" таксондары – табиғи топтарды білдірмейтіні және олар үшін көздемегені белгілі, бірақ организмдердің ыңғайлы топтары ретінде қолданылатын топтар. Акритархтар осыған ең танымал мысал. "Қоқыс себеті" таксондары көбінесе ескі (әлдебір білім жинақталғаннан кейін жүйелі зерттеулермен және дәлдікпен сипатталмаған болуы мүмкін) және көптеген түрлерді қамтиды; қосымша сипаттамалар үшін: Flacourtiaceae, гүлді өсімдіктердің қазірде жойылған туысы – Angiosperm Phylogeny Group оның тайпаларын және туыстарын басқа отбасыларға, әсіресе Achariaceae және Salicaceae отбасыларына қосты. Көне Protista патшалығы – жануарлар, өсімдіктер немесе саңырауқұлақтар емес барлық эукариоттардан тұрады, барлық бір жасушалы эукариоттарды протистерге қалдырады. Трихоломаталар – бір кезде ақ, сары немесе қызғылт түсті споралы Agaricales тұқымдасының құрамына кіретін саңырауқұлақтар тобы. Carnosauria және Thecodontia – қазбалар тобы, шектеулі қазба деректері толығырақ жіктеме жасауға мүмкіндік бермеген кезде біріктірілген. Condylarthra – жасанды клад, дәстүрлі түрде Perissodactyla немесе Cetartiodactyla құрамына кірмейтін тұяқты сүтқоректілер оған қойылған. Meridiungulata немесе Protungulatum сияқты осы топтардың көптеген түрлері лавраситериялық сүтқоректілерді білдірмеуі мүмкін, ал phenacodontids сияқты басқалары ертедегі тақ саусақты тұяқтылар ретінде анықталған. Insectivora отряды дәстүрлі түрде плаценталық жәндік жейтін сүтқоректілердің (және colugos сияқты ұқсас түрлердің) жинағы ретінде қолданылған, әдетте етқоректілермен, тырнақтылармен және жартастармен қатар қарастырылады. Негізгі құрамы (тұмыртқалар, шыршалар, еліктер және олардың жақын туыстары) шын мәнінде Eulipotyphla тұрақты кладын құрайды, ол Laurasiatheria кладының бір бөлігі болып табылады, ал тарихи түрде бұл отрядқа жатқызылған басқа сүтқоректілер плаценталық ағаштың басқа тармақтарына жататыны анықталды: ағаш шыршалары мен colugos – Primates-ке жақын euarchontans және кейде Sundatheria-ға топтастырылады, ал тенректер, алтын шыршалар және піл шыршалары – барлығы afrotheres, мүмкін Afroinsectiphilia кладын құрайды. Бұл екі кладтың да кейде өздері "қоқыс себеті" таксондары деп айыпталып, Euarchonta және Afrotheria-да ұқсас жануарларды топтастырды, бірақ олар генетикалық зерттеулермен нығайтылды. Vermes – құрт тәрізді жануарлардың ескірген таксоны. Карл Линней мен Жан Батист Ламарк артропод емес омыртқасыз жануарлар үшін қолданған жалпы термин. Mamenchisaurus туысы кейде үлкен, ұзын мойынды динозаврлардың "қоқыс себеті" таксоны ретінде қарастырылады.

Ғылымдағы қоқыс себеті таксондары

Фрагментарлы қалдықтардың салдарынан жақсы танылмаған қазбалар тобы кейде жалпы морфологиялық ерекшеліктері немесе стратиграфиялық қабаттары бойынша топтастырылады, бірақ кейіннен олардың тек "қалдықтар жинағыш" таксондары екені анықталады, мысалы, триасс кезеңінің крокодил тәрізді тобы Рауисухия. Таксономистердің бірінен рөлі – осындай "қалдықтар жинағыш" таксондарды анықтап, құрамын табиғи жіктемелерге қайта жіктеу. Кейде таксономиялық қайта қараулар барысында, мүшелерін жан-жақты зерттегеннен кейін және олардың құрамына қатаң шектеулер қойғаннан кейін, "қалдықтар жинағыш" таксонын құтқаруға болады. Осындай тәсілдер Карнозаврлар мен Мегалозаврларды "құтқарып қалды". Ал кейде таксономиялық атау құтқаруға тым көп байланыссыз "арттық жүк" жинап алады. Мұндай жағдайда, ол әдетте жаңа, шектеулі атаудың пайдасына (мысалы, Ринхоцефалия) немесе толығымен тасталады (мысалы, Симия).

Қарым-қатынас ұғымдары

Бұған байланысты түсінік – формалық таксон, жалпы морфологиялық ерекшеліктерімен біріктірілген, жиынтық топтамалар. Мұндай жағдай көбінесе өмір сүрудің бір түрінің нәтижесі болып табылады, көбінесе бейімделгіштік сипаттағы, конвергенттік эволюция арқылы дене пішіндерінің ұқсас болуына алып келеді. "Қалдық себет" таксоны термині кейде эволюциялық деңгейдегі таксондарды атау үшін сыни мағынада қолданылады.