Орта ғасырдағы Халыз тайпалары тарихы

Кіріспе

Халлиздер немесе хализдер (араб: Khalis, Хорезм: Khwalis, Византиялық грек: Χαλίσιοι, Khalisioi, Мадьяр: Kálizok, неміс тіліндегі дереккөздерде Kolzen, Koltzil, Kotziler және Cozlones) – Халич туралы ортағасырлық мәліметтерде (соның ішінде XII ғасырдың византиялық тарихшысы Джон Киннамос) еске алынған халық. Киннамос өзінің тұжырымында екі рет венгр әскеріндегі Халисиои туралы айтады. Ол оларды алдымен Мұса заңын сақтаушылар деп сипаттайды; алайда, олардың шынымен еврейлер болғандығы күмәнді, себебі басқа дереккөздер олардың мұсылмандар болғанын көрсетеді. 1154 жылы Балқандағы Мануил Комненнің жорығы кезінде олар Далмация тайпаларының одақтастары ретінде Византия империясына қарсы күрескен. 889–92 жылдарға дейін кейбір халис және кабарлар (каварлар) Хазар мемлекетінен Венгрияны жаулап алып, сол жерге қоныстанған венгр (мадьяр) конфедерациясына қосылды. Тағы бір топ печенегтерге қосылды. Әл-Бакри (1014–1094) 1068 жыл шамасында Ресейдің оңтүстік далаларында тұратын көшпелі мұсылман печенегтердің арасында көптеген әл-Халис болғанын мәлімдейді. Ол сондай-ақ, Хазар мемлекетінің ішінде тұрған алғашқы әл-Халис Византия Константинополінен және/немесе басқа елдерден әкелінген құлдар болған болуы мүмкін екенін айтады. Печенегтер оларға өздерінің елінде қалып, араласып некелесуге немесе қалаған басқа елге кетуге мүмкіндік берді. Анна Комнена өзінің «Алексиадасында» Халис есімді печенег басшысын еске алады. Абрахам Харкави хализдердің 960 жылдары Киев Русінің шабуылынан және одан кейін 970 жылдары печенегтердің келуінен қашқан босқындар болғанын болжайды. Харкавидің замандасы, поляк тарихшысы, хализдердің орыс дереккөздерінде Хвалисийлер деп белгілі тайпамен бірдей болғанын, демек, олар Арсиямен байланысты болуы мүмкін екенін ұсынды. Венгрленген печенег руы Абаның аналық шежіресі, Венгрия королі Самуил Абаға (1041–47) тиесілі, венгр жылнамаларында Хорезмнен шыққан (de gente Corosmina, de Corosminis orta) деп көрсетілген.

The Chalyzians or Khalyzians (Arabic: Khalis, Khwarezmian: Khwalis, Byzantine Greek: Χαλίσιοι, Khalisioi, Magyar: Kálizok, also known in German sources as Kolzen, Koltzil, Kotziler and Cozlones) were the people mentioned in various Medieval sources (including the 12th century Byzantine historian John Kinnamos) of Halych. Kinnamos in his epitome twice mentions Khalisioi in the Hungarian army. He first describes them as practising Mosaic law; though whether they were actually Jews is debated, as other sources state that they were Muslims. They were said to have fought against the Byzantine Empire as allies of the tribes of Dalmatia in 1154, during Manuel Comnenus's campaign in the Balkans. Prior to the years 889–92 some Khalis and Kabars (Kavars) of the Khazar realm had joined the Hungarian (Magyar) federation that had conquered and settled in Hungary. Another group had joined the Pechenegs. Al Bakri (1014–1094) states that around 1068 A. D. there were considerable numbers of al Khalis amongst the nomadic Muslim Pechenegs (Hungarian: Besenyő), that lived around the southern steppes of Russia. He also mentions that the original al Khalis living within the Khazar realm may have been foreign slaves from Byzantine Constantinople and/or other lands. The Pechenegs gave them the choice of staying in their country, where they could inter marry or leave for another country of their choice. Anna Komnena in her Alexiad mentions a Pecheneg chief named Khalis. Abraham Harkavy hypothesized that the Khalyzians were refugees fleeing the destruction of their khaganate by the Kievan Rus in the 960s AD and the Pecheneg influx which followed in the 970s. A contemporary of Harkavy's, the Polish historian pl, suggested that the Khalyzians were identical with the tribe known in Russian sources as the Khvalisy; hence they may have been connected to the Arsiya. The maternal ancestors of the Magyarized Pecheneg clan Aba, to which the Hungarian king Samuel Aba (1041–47) belonged, were according to Hungarian chronicles of Khwarazmian origin (de gente Corosmina, de Corosminis orta).

Хорезмдік байланыс

Хорезм – қазіргі Өзбекстан аумағында, бұрынғы парсы провинциясы Хорасанға кіретін қала. Жібек жолының құрамында болғандықтан, ол халықаралық деңгейде белгілі болды және әртүрлі тілдерде әртүрлі атаулары болды. Мысалы, Византиялық гректер осы қаланың өнімдерін "халисиос" деп атаған, бұл "Халис қаласынан" деген мағынаны білдіретін еркек сөз.

Төменгі Волга аймағы

Волганың төменгі ағысындағы Холис (Хвалис) провинциясы – саудамен айналысатын шығыс ирандықтардың мемлекеті болды, оның егіз қаласы Амол/Атил, сондай-ақ Сарицин/Хамлих деп те аталады. Оны Тархан Ас Тархан атағы бар билеуші басқарды. Дереккөзі: Гарвард украиндық зерттеулері, ІІ том, 3-саны, 1978 жылдың қыркүйегі, 262-бет (Украиналық зерттеу институты, Гарвард университеті, Кембридж, Массачусетс).

Қализдер есімімен аталған қалалар

Будакалас (Венгрия), Калас (Венгрия/Словакия), Халыч (Украина), Каласэ (Албания) және Ресейдегі көптеген жерлер (Каласево: Мордовия Республикасы), Иран (Калаш Гаран: Лорестан Останы), Ауғанстан (Кализех: Хельманд Велаяты) және Пәкістанның Пәнджаб облысы (Калис/Калас).