Кіріспе
2005 жылғы Мао Цзэдунның өмірбаяны «Мао: Белгісіз тарих» – 2005 жылы жазушы Жун Чанг пен тарихшы Джон Холлидейдің еңбек еткен әйел-ерлігіндегі Қытай коммунистік партиясының басшысы Мао Цзэдунның (1893–1976) өмірбаяны. Кітап Маоның ерте өмірін, Қытай коммунистік партиясына қатысуын және саяси жолын толыққанды баяндайды. Бұл еңбек Маоның автократиялық Гоминьдан үкіметіне қарсы көтерілісші болғаннан бастап Қытай Халық Республикасының тоталитарлық диктаторына айналу жолын қамтиды. Чанг пен Холлидей Маоның Ұлы секіріс және Мәдени революцияның жоспарлануы мен іске асырылуындағы рөлін жан-жақты көрсетеді. Олар Маоның бейбіт уақытта бес миллионнан жеті миллионға дейін адам өліміне себепкер болғанын айтады. Кітапты зерттеу үшін он жыл бойы авторлар Маоның өмірінің әртүрлі кезеңдерінде оған жақын болған жүздеген адамдармен сұхбаттасып, Қытай саясаткерлерінің жақында жарияланған естеліктерін пайдаланды және Қытай мен Ресейдегі жаңа ашылған мұрағаттарды зерттеді. Чанг өзі Мәдени революцияның қыр-сырын бастан өткерді, оны бұрынғы «Жабайы аққулар» (1991) кітабында сипаттаған. Кітап Еуропа мен Солтүстік Америкада жылдам түрде бестселлерге айналды. Ол ұлттық газеттердегі сын-пікірлерден жоғары баға алды, кейбір ғалымдардың мақтауына ие болды, бірақ көбінесе сынға ұшырады немесе аралас пікірлер тудырды. Көптеген Қытай мамандарының пікірлері сынды, олар дереккөздерді пайдаланудағы және Маоның бейнесін суреттеудегі қателіктер мен таңдаулылықты атап өтті.
Mao: The Unknown Story is a 2005 biography of the Chinese communist leader Mao Zedong (1893–1976) that was written by the husband and wife team of the writer Jung Chang and the historian Jon Halliday, who detail Mao's early life, his introduction to the Chinese Communist Party, and his political career. The book summarizes Mao's transition from a rebel against the autocratic Kuomintang government to the totalitarian dictator over the People's Republic of China. Chang and Halliday heavily cover Mao's role in the planning and the execution of the Great Leap Forward and the Cultural Revolution. In that capacity, they note that Mao is responsible for an unprecedented death toll during peacetime that ranged from 40 to 70 million people. In conducting their research for the book over the course of a decade, the authors interviewed hundreds of people who were close to Mao at some point in his life, used recently published memoirs from Chinese political figures, and explored newly opened archives in China and Russia. Chang had herself lived through the turmoil of the Cultural Revolution, which she described in her earlier book Wild Swans (1991). The book quickly became a best seller in Europe and North America. It received overwhelming praise from reviews in national newspapers and drew praise from some academics but mostly critical or mixed by others. Reviews from many China specialists were critical and cite inaccuracies and selectivity in the use of sources and the polemical portrayal of Mao.
Қысқаша мазмұны
Чанг пен Холлидей Маоның билікке көтерілуінің идеалистік түсіндірмелерін немесе оның үкімділігі туралы кең таралған пікірлерді қабылдамайды. Олар оны жеке билік құмарлығы үшін барлық мүмкіндікті пайдаланған, әркімді манипуляциялаған зұлымдыққа толы билеуші ретінде көрсетеді. Олардың сөзіне сенсек, Маоның өмірінің басынан-ақ билікке құштарлығы болған, және ол қарым-қатынасына қарамастан көптеген саяси қарсыластарын тұтқындап, өлтірген. 1920-1930 жылдары Мао Сталиннің қолдауы болмаса, партияны бақылауға ала алмайтын еді, сондай-ақ Ұзақ жорық кезіндегі Маоның шешімдері Эдгар Сноудың «Қытайдағы Қызыл Жұлдыз» кітабында баяндалғандай, батырлыққа және тапқырлыққа толы болған жоқ, осылайша революцияның мифологиясына енді. Чанг осы өмірбаянын Маоның Қытай үкіметінің символы ретіндегі аңызын жоққа шығару үшін жазды, бұл аңыз 21-ғасырға дейін сақталып келеді. 2005 жылдың қазан айында «The Age» газеті Чангтың жергілікті куәгерін таба алмағанын хабарлады. Сонымен қатар, «The Sydney Morning Herald» 85 жастағы куәгер Ли Гуйсиуді тапты, ол шабуыл кезінде 15 жаста болған және Чангтың мәлімдемелеріне қарсы пікір білдірді. Лидің айтуынша, шайқас болды: «Шабуыл кешке басталды. Қызыл Армия тарапынан көптеген адам қаза тапты. Гоминьдан көпір үйіне от қойып, тізбектерді балқытуға тырысты, соның салдарынан бір тізбек үзілді. Оны басып алғаннан кейін Қызыл Армия көпірден өтуге жеті күн мен жеті түн жұмсады». 2005 жылдың наурыз айында Стэнфорд университетінде сөз сөйлеген АҚШ-тың ұлттық қауіпсіздік жөніндегі бұрынғы кеңесшісі Збигнев Бжезинский Дэн Сяопинмен болған әңгімесін еске алды. Ол Дэннің күлімсіреп: «Бұл біздің пропагандамызда осылай бейнеленген. Біздің әскерлеріміздің күресу рухын көрсету үшін мұндай бейнелеу қажет болды. Шындығында, бұл өте оңай әскери операция болды», – дегенін айтты.
Опиум өндіру
Кітапта Маоға тағылған айыптамалардың бірі – ол Қытай азаматтық соғысы кезінде коммунистер бақылауындағы аймақтарда апиын өндірісіне ғана көз жұмбаған жоқ, сонымен қатар оның саудасына қатысып, әскерін қаржыландырған. Авторлардың мәлімдеуінше, олар табылған ресейлік деректерге сәйкес, сол кезде бұл сауда коммунистерге жылына шамамен 60 миллион доллар пайда әкелген. Бұл артық өндіріс бағаны түсіргеннен кейін және Маодан басқа коммунистік шенеуніктер бұл істі әдепсіз деп санағандықтан тоқтатылды.
Маоның қарсыластарына қарсы науқандар
Мао өз қол астындағы адамдарды оның қарсыластарын жою үшін қажетсіз азапқа тоғыстырды деген айыптаулар бар. 1936 жылы Саяси бюродағы қарсыласы Чжан Гуотао әскерімен Гоби шөліне үмітсіз миссияға жіберілді. Бұл миссия сәтсіз аяқтағаннан кейін Мао тірі қалғандарды өлімге кесуге бұйрық берді. Чанг пен Холлидей Мао қарсыластарын жою үшін басқа да жамандықтарға барғанын айтады. «Жүз гүл» кампаниясы және Мәдени революция сияқты жалпы тазалаулардан өзге, ол Ван Минге (тағы бір Саяси бюро қарсыласы) екі рет у берді; Ван ем алу үшін Ресейге баруға мәжбүр болды.
Қытай-жапон соғысы
Чанг пен Холлидей Қытай билігі ұсынған ресми тарихқа қарағанда, коммунистік күштер Жапон императорлық армиясына қарсы қатал партизан соғысын жүргізгенін айтады, бірақ шындығында олар жапондықтармен сирек соғысқан. Маоның басты мақсаты күштерін қытай ұлтшылдарына қарсы күреске сақтау болды. Коммунистер жапондықтармен шайқасқан аз ғана жағдайларда Мао өте қиындыққа қонды.
Коммунистік ұйықтап жатқан агенттер
КМТ-ның көрнекті мүшелерінің Қытай коммунистері үшін құпия түрде жұмыс істегені айтылды. Мұндай ұйықтап жатқан агенттердің бірі – Ұлттық революциялық армияның жоғары дәрежелі генералы Ху Цзуннань. Худың ұлы бұл сипаттамаға наразылық білдіріп, сот шараларымен қорқытуы Тайваньдағы Чангтың баспагерлерін кітапты жариялаудан бас тартуға мәжбүр етті.
Корей соғысы
Қытай үкіметі айтқандай, Мао қақтығысқа неге болмаса кірген жоқ, керісінше Корея соғысына әдейі кіргенін көрсетеді. Ол қақтығыс басталмас бұрын Ким Ир Сенге (сол кездегі Солтүстік Корея жетекшісі) қытай әскерлерін беруге уәде берген. Бұған қоса, кітапта Маоның Кеңес Одағы уәделеген экономикалық және әскери көмекке зәру болғаны, Ким Ир Сеннің Оңтүстік Кореяға шабуыл жасауына түрткі болған басты себеп ретінде баяндалған. Халлидей бұрын осы қақтығысты зерттеп, "Корея: Белгісіз соғыс" атты кітабын жариялаған.
Маоның тұсында қайтыс болғандар саны
Кітаптың басында: "Дүние жұртының төрттен бір бөлігінің өмірін дерлік ондаған жылдар бойы билеген Мао Цзэдун бейбіт уақытта 70 миллионнан астам адамның өліміне жауапты болды, бұл XX ғасырдың басқа ешбір көшбасшысынан көп." Ол шаруаларды "екі иық және бір қасқа" деп атады, себебі оларды кез келген уақытта өлтіруге болар еді, бірақ одан да көп адам тірі қалған болар еді. Қытай зерттеушілері Ұлы серпіліс кезіндегі ашаршылықтың ондаған миллион өлімге себеп болғанымен келіседі, бірақ нақты саны туралы пікірлер екіұшты, ол көрсетілген диапазон ішінде айтарлықтай жоғары немесе төмен болуы мүмкін. Чанг пен Холлидей бұл кезеңнің жалпы өлім санының шамамен жартысын құрайтынын жазады. 1980 жылы Қытай Коммунистік партиясының жоғары лауазымды өкілі Ху Яобан ресми түрде 20 миллион адамның қаза тапқанын мәлімдеді, ал Маоның өмірбаянын жазған Филип Шорт 2000 жылы жарық көрген "Мао: Өмір" кітабында 20-30 миллион адамның қаза тапқанын ең сенімді сан деп санады. Чанг пен Холлидейдің көрсеткен саны – 37,67 миллион, ал тарихшы Стюарт Шрам бұл санның "ең дұрыс болуы мүмкін" деп санайды. Коммунистік партия мүшесі және Синьхуа агенттігінің бұрынғы тілшісі Ян Цзишенг ашаршылықтан қаза тапқандардың санын 36 миллионға бағалайды. 2010 жылы жарық көрген "Маоның Ұлы ашаршылығы" атты кітабында Гонконгта тұратын, жаңа ашылған жергілікті архивтерге қол жеткізген тарихшы Франк Дикёттер Ұлы серпіліс кезінде 45 миллион адамның қаза тапқанын айтады және оны "адамзат тарихындағы ең қорқынышты жаппай өлтірулердің бірі" деп сипаттайды. Дикёттердің тарихи қайта қарау жұмысы, оның дереккөздерді қолдануындағы мәселелер, соның ішінде Шорттың сын-пікірлеріне байланысты көптеген қытай зерттеушілері тарапынан сынға ұшырады. 2005 жылы саясаттанушы Рудольф Раммель бүкіл әлемдегі демоцид туралы жаңартылған сандарды жариялады, Чанг пен Холлидейдің бағалауларының көбіне дұрыс екенін және Мао тұсындағы Қытай бойынша сандарын сәйкесінше қайта қарағанын мәлімдеді. Раммельдің жалпы қорытындылары маңызды болып қала берсе де, оның демоцид туралы бағалаулары спектрдің жоғарғы шегінде қалып, ғалымдар тарапынан әсерлі, көбейтілген немесе басқаша сенімсіз деп сынға ұшырады, сондай-ақ оның әдістемесіне де күмән туды.
Қабылдау және әсер ету
Мао: Белгісіз тарих бестселлерге айналып, Ұлыбританияда ғана алты айдың ішінде 60 000 дана сатылды.
Оң
Кітапты бірқатар сарапшылар мен академиялық сарапшылар жоғары бағалады. Тарихи мақалалардың танымал авторы Саймон Себаг Монтефиоре The Times газетінде Чанг пен Холлидейдің еңбегін «жеңіс» деп атап, «оның мінез-құлқы, іс-әрекеті және құрбандар саны жағынан 20-ғасырдың төреші мессияларының қанды тройкасының ең жиіркеніштісі ретінде бейнеленеді. Бұл – ең үлкен жынды – Қытайдың Қызыл императорының алғашқы жеке, саяси өмірбаяны» деді. The New York Times газетінде журналист Николас Кристоф бұл кітапты «магистратуралық еңбек» деп атады; Кристоф оның Маоның «қасіретке ұшыраған билеуші» екенін дәлелдеуде осы уақытқа дейін жазылған кез келген нәрседен жақсы жұмыс істегенін айтты. Оның сөзінше, «Маоның қатыгездігі осы ерекше кітапта керемет суреттелген». Журналист Гвинн Дайер кітапты «Маоның қылмыстары мен сәтсіздіктерін аяусыз, бұрын-соңды болмаған егжей-тегжейлі» құжаттағаны үшін мақтап, ол ақыр соңында Қытайда Александр Солженицыннің «ГУЛАГ архипелагы» сияқты әсер етеді деп сенетінін айтты. Тарихшы Макс Хейстингс бұл кітапты «Маоның өмірін әлі күнге дейін батыстың көп көзінен жасырып келген алдамшылық пен надандықтың миазмасын жою үшін көптеген маңызды кеңес дереккөздеріне сүйене отырып, жауыз айыптау» деп атады. Оның әлсіздігі – «Маоның өрлеуі мен ұзақ билігін толығымен қуғын-сүргінге байланысты деп санайды және оның халқының көпшілігі оның ақылсыз көзқарасына неге ұзақ уақыт бойы берік болып қалғандығын түсіндірмейді». Лондон экономика мектебінің халықаралық қатынастар профессоры Майкл Яду да The Guardian газетінде өз пікірін білдірді. Ол оны «маңызды кітап» және «маңызды еңбек» деп атады, ол «Маоның шатастырған өміріндегі барлық оқиғаларға жаңа және ашылған жарық түсірді». Калифорния университеті профессоры Ричард Баум «Мао мен ККП-ның өрлеуі туралы әлі күнге дейін ең жақсы зерттелген және мол құжатталған синтетикалық шәкіртақы ретінде өте маңызды деп қарауға тиіс» деді. «Маоның Қытайдағы тәжірибесі толықтай дәлелденгенін жеткілікті дәрежеде бай немесе нюанссыз түсіндірмелік іргетас болмаса да», Баум «бұл кітап Қытайдың қазіргі заманғы тарихын түсіну және оқыту тәсілін мәңгілікке өзгертеді» деп сенді. Кітаптың кейбір тұстарын сынға алған Стюарт Шрам The China Quarterly журналында Чанг пен Холлидейдің кітабы «Мао мен оның тарихтағы орнын түсіну үшін құнды үлес қосты» деп жазды. Сол кездегі Принстон университетінің қытай әдебиеті профессоры Перри Линк «Таймс» әдеби қосымшасында кітапты мақтап, оның батыста қандай әсері болуы мүмкін екенін атап өтті: «Чанг пен Холлидейдің «белгісіз» Маоның ашылуына деген құштарлығының бір бөлігі анық батыстың сеніміне ие адамдарға бағытталған. Онжылдықтар бойы батыс зиялылары мен саяси элиталары Мао мен оның мұрагерлері Қытай халқы мен оның мәдениетін бейнелейді деп ойлады, және билеушілерге құрмет көрсету – бұл азаматтарға құрмет көрсетумен бірдей. Жун Чанг пен Джон Холлидейдің кітабын оқыған әркім осы пәлсапаға қарсы егуі керек. Егер кітап «Жабайы қарлығаштар» атты 12 миллион кітаптан жартысына жуық сатылса, бұл батыстың ұятты және қауіпті ойлау үлгісіне шабуыл жасауы мүмкін». Йель университетінің профессоры Джонатан Спенс Нью-Йорк кітаптар шоғырында авторлардың Маоның зұлымдықтарына ғана көңіл бөлгені «олардың әңгімелерінің күшін» әлсіретті деп айтты.
Сын
Чанг пен Холлидейдің кітабы әртүрлі ғалымдар тарапынан қатты сынға ұшырады. 2005 жылдың желтоқсанында The Observer газеті осы саладағы көптеген білімді ғалымдар Чан мен Холлидейдің кейбір талаптарының фактілік дұрыстығына, әсіресе олардың дәлелдерді таңдап пайдалануына және осы мәселеге қатысты олардың ұстанымына күмән келтіргенін жазды. Мақалада сондай-ақ Чан мен Холлидейдің сыншылары Маоның жасаған қырқыстарына қарсы емес екені айтылды. Колумбия университетінің профессоры Томас Бернштейн кітапты "қазіргі Қытайтану саласындағы үлкен апат" деп атады, себебі "зерттеу Маоның беделін толығымен жоюға бағытталған. Нәтижесінде, мағынасыз цитаталар, фактілерді бұрмалау және Маоның күрделі, қайшылы және көп қырлы тұлғасын құрайтын көптеген жайттарды жобау пайда болды". Тимоти Чик (Британдық Колумбия университеті) кітаптың "дәлелді тарихи талдау мағынасында тарих емес" екенін, керісінше, "телевизиялық операның қытайша нұсқасы сияқты оқылатынын" айтты. Калифорния университетінің Берклидегі саясаттанушысы Лоуэлл Диттмер "бейнелеу әлбетте, шамадан тыс" екенін қосты, бірақ одан "абсолютті билік" тарихы шығады, ол алдымен жеке сыбайлас жемқорлыққа, жыныстық құмарлық пен паранойяға, екінші кезекте, "фантастикалық харизматикалық көріністерді" жүзеге асыру және жағымсыз кері байланысты елемеу мүмкіндігінен тұратын саяси сыбайлас жемқорлыққа әкеледі. Джереми Барме (Австралия Ұлттық университеті) "Мао жылдарының шынайы өмірін білетін кез келген адам авторлардың ашуын түсіне алады" деді, бірақ "көңіл көтеруші рух авторға немесе оқырманға пайдалы бола ма, әсіресе Мао Цзэдун мен оның тарихын зерттеуде билік пен үстемдік танытуға талап ететін көп таралған жұмыстың жаратылуында?" деген сұрақ туындайды. 2009 жылғы "Мао шынымен де жәндік пе?: Чан мен Холлидейдің «Мао: Белгісіз тарихына» ғалымдардың жауабы» антологиясы, Грегор Бентон мен Лин Чун редакциялаған, бұрын жарияланған он төрт сынға толы академиялық жауаптарды, соның ішінде China Journal журналындағы шолуларды біріктіреді. Бентон мен Лин кіріспелерінде "әлемдік коммерциялық БАҚтан айырмашылығы, көптеген кәсіби пікірлер мақұлдамайды" деп жазады. Олар Маоның 70 миллион адамның өліміне кінәлі деген пікірге қарсы шығып, оның себебі түсініксіз және дәлелдері әлсіз екенін айтады. Олар одан әрі тексерулердің кең тізімін қосады. Аделаида университетінің профессоры Гао Мобо кітапты "интеллектуалдық тұрғыдан үлкен құқық бұзушылық" деп атап, оның "дәлелдерді дұрыс түсінбегенін, бар әдебиетті елемейтінін және дұрыс дәлелсіз сенсациялық мәлімдемелер жасағанын" айтты. Марксистік «Жаңа солшыл» журналы үшін жазған британдық тарихшы Тарик Али кітапты "Маоның айқын кемшіліктеріне (саяси және жыныстық) назар аударғаны, оларды қиялға салатын биіктікке дейін асыра көтергені және саяси көшбасшылар үшін Рузвельтке немесе Кеннедиге ешқашан қолданылмаған моральдық критерийлерді алға жылжытқаны" үшін сынға алды. Али кітапта дереккөзсіз және дәлелденбеген мәлімдемелер, соның ішінде Тайвань мен Кеңес Одағындағы Маоның саяси қарсыластарының мұрағаттық материалдары, сондай-ақ Мао мен Қытай туралы білімі шектеулі Лех Валенса сияқты танымал сұхбаттасушылардың сөздері бар екенін айтты. Али кітаптағы сенсациялық үзінділер мен Маоға қарсы айтылған айыптауларды Маоның Мәдени революция кезіндегі саяси ұрандарымен салыстырды. Тарихшы Ребекка Карл былай деп қорытындылады: "[Мао: Белгісіз тарихы] кітабында айтылған оқиға көптеген рецензенттердің пікірінше, белгісіз, өйткені Чанг пен Холлидей оны негізінен ойлап тапқан немесе шамадан тыс көтерген".
Сын-пикірлерге жауап беру
2005 жылдың желтоқсанында The Observer газетінің кітап туралы мақаласында Чанг пен Холлидейдің жалпы сынға жауабында қысқаша мәлімдемесі жарияланды. Нейтан сол журналдың сол санында авторлардың хатына жауап берді, оның хатында мынадай мәселелер көтерілді: "Джунг Чанг пен Джон Холлидейдің көптеген шағымдары екі байланысты категорияға жатады: мен жеткілікті деректерді тексермедім; мен олардың немесе олардың деректерінің айтқандарын дұрыс түсінбедім. Чанг пен Холлидейдің сілтеме жасау әдісі оқырманға кез келген тұжырымның негізін анықтау үшін бірнеше дереккөзді қарастыруды талап етеді. Олардың кітабында маған күмәнді көрінген, бірақ анонимді, жарияланбаған немесе табу қиын болғандықтан тексеруге мүмкін болмаған көптеген бөлімдер болды. Шындығында, мен Ресейдегі Ван Миннің материалдарын зерттемедім және Жапон Коммунистік партиясына хабарласпадым. Чанг пен Холлидейдің мұны істеуге шақыруы, олар қолданған құжаттарға – автор, атауы, күні және қайда табылғаны туралы сілтемелердің орнына қойылатын әділ балама болып табылады ма? Мен жарияланған сын-пікірімді тек оның барлық деректеріне қол жеткізе алған жағдайлармен шектедім". Кітапты сынағандардың кейбірі туралы социолог Пол Холландер былай деді: "Чанг пен Холлидейді сынағандардың кейбірінің пікірлері негізді болғанымен – әсіресе жеке тұлғаға артық мән беру және басқа ғылыми дереккөздерді назардан тыс қалдыру – сыншылардың ызасы олардың ғылыми бейтараптығына күмән тудырады. Мұндай кемшілік деп саналатын кітаптың үлкен коммерциялық сәттілігі кейбір авторлардың оны объективті бағалауына кедергі келтірген болуы мүмкін. Ең маңыздысы – Маоның кемшіліктері немесе қылмыстары оның жетістіктерімен салыстырылуы керек деген аргументтің қайталануы. Олар өздерінің мақсаттарына қарамастан, миллиондаған адамның өмірін құрбан еткен, терең қате саясаттың (мысалы, Ұлы секіріс және Мәдени революция сияқты) салдарынан туған шығынды теңестіре алады ма?"