Кіріспе
Құс түрі. Қызыл мойынды шаян (Streptoprocne rutila) – шаян тұқымдасының Cypseloidinae кіші тұқымдасына жататын құс. Ол Мексика мен Тринидадтан оңтүстіс жаққа қарай Перу мен Боливияға дейін таралған.
The chestnut collared swift (Streptoprocne rutila) is a species of bird in subfamily Cypseloidinae of the swift family Apodidae. It is found from Mexico and Trinidad south to Peru and Bolivia.
Таксономия және жүйелеу
Қаштанатты жағалы шаян түрлі уақытта Cypseloides және Chaetura туыстарына жатқызылған.
Сипаттама
Шешенді жағалы шаян – Streptoprocne туысының ең кіші мүшелерінің бірі. Оның ұзындығы және салмағы шамамен бірдей. Оның кең, сәл тілімделген құйрығы және кең қанаттары бар. Атаулы түрі S. r. rutila-ның ересек еркектерінің басы күйреген қара қоңыр түсті, арқасы қара қоңыр, артқы жағы мен жоғарғы құйрық қауырсындары сәл ақшыл, ал құйрығы күйреген қара қоңыр түсті болады. Олардың көздерінің айналасында тар қара жолақ, шұбар қоңыр беттері, жағы, еріні және тамағында сәл қызыл қауырсындар араласқан. Олардың төменгі тамағы мен жоғарғы кеудесінде мойынға дейін созылатын кең қызыл жағасы бар. Қанаттарының үстіңгі жағы қара түсті, ал астыңғы жағы сәл ақшыл. Төменгі жағы үстіңгі жағына қарағанда ақшыл қара қоңыр түсті. Ересек әйелдердің денесі еркектерге қарағанда ақшыл, ал қызыл жағасы әлдеқайда кішкентай немесе мүлдем жоқ. Жастар ересек әйелдерге ұқсас, бірақ жалпы алғанда ашық түсті. S. r. griseifrons түрінің үстіңгі жағы қара емес, күйреген сұр, астыңғы жағы күйреген сұр қоңыр, ал бет қауырсындарының көп бөлігі ақшыл сұр түсті. S. r. brunnitorques түрін атаулы түрінен ажырату мүмкін емес.
Қозғалыс
Каштанатты жағалы жылдамшы - өмір бойы таралған аймағында қоныстанады, бірақ кейбір жергілікті маусымдық көші-қондар жасайтыны белгілі.
Тамақтандыру
Барлық шаяндар сияқты, қаштанат жағалы шаян да әуеде ұшып жүріп жәндіктермен қоректенеді. Оның тамақтану ерекшеліктері толыққанды зерттелмеген, бірақ ол бірнеше түрге жататын жәндіктермен қоректенетіні белгілі. Кейбір зерттеулер ұшқыш құмырсқаларды, ал басқалары кішкентай қоңыздарды жақсы көретінін көрсеткен; бұл нәтижелер жергілікті жағдайға немесе уақытша қолжетімділікке байланысты болуы мүмкін. Олар көбінесе 10-20 құстан тұратын топтарда, кейде одан да көп санымен азықтанады. Олар кейде басқа шаян түрлерімен бірге азық іздейді және мұндай аралас топтардың үстінде қалуға бейім.
Өсіру
Каштанатты жағалы тездің көбейту маусымы ендікке байланысты өзгереді, бірақ әдетте экватордың солтүстігінде мамырдан тамызға дейін болады; экваторда және одан оңтүстікте маусым анықталған жоқ. Ол ылғалды, көлеңкелі жерде, суға жақын, мысалы үңгірде, көпірдің астында немесе құбырда тау қабырғасының кішкентай тірегінде немесе ойысында саз және мүк, бауыршашақ және папоротник сияқты өсімдік материалдарынан ұя салады. Бір жұмыртқалағында екі жұмыртқа болады. Екі ата-ана да 22-23 күн жұмыртқаларды күтіп жатыр, ал балапандардан кейін 5-6 аптадан соң ұшып кетеді.
Дауыстау
Бір сипаттама бойынша, каштановый омыртқалы жылдам ұшу шақыруы "электрлік сыңғырлаулар немесе статикалық дыбыс сияқты, кейде тікелей тізімделген: bzzzz'tzz'tzz'tzz zz zzzz zzzzz zzzz".
Мәртебе
IUCN қаштанат жағалы шаянды ең аз қызығушылық тудыратын түр деп бағалаған. Оның өте кең таралған ареалы бар және ересек жекелерінің саны кем дегенде 50,000-ға жетеді деп есептеледі, бірақ олардың саны азайып барады деген болжам бар. Қазіргі уақытта тікелей қауіп-қатерлер анықталған жоқ. "Адам қызметінің қаштанат жағалы шаянға тигізер әсері аз болады деп есептеледі".