Кіріспе

Қытайдағы діни және саяси қозғалыс. Ақ лотос – "Нұр патшасының" (明王) жақын арада келуін болжайтын, яғни болашақ Будда Майтреяның келуін күтетін синкретикалық діни және саяси қозғалыс. Ақ лотос секталары дамыған сайын, Батыс патша анасына (немесе "Тұқымсыз қарт анаға") құлшына табыну арқылы көңіл тыныштығын тапқан көптеген ханьқытайларға ұнады.

Шығу тегі

Ақ лотос сектасының діни тамыры Лу тауындағы Донглин ғибадатханасында Лушан Хуэйюань (334–416) алғашқы Ақ лотос қоғамын (白蓮社) құрған кезеңге дейін жетеді. Солтүстік Сун дәуірінде (960–1126) Қытайдың оңтүстігінде Ақ лотос қоғамдары құрылып, олармен бірге Таза жер ілімі мен медитация әдістері таратылды. 9-шы және 14-шы ғасырлар аралығында қытайлық манихейлер Таза жер мектебімен тығыз байланысқа түсті. Осы жақын қарым-қатынас арқылы манихейлік ілім, Таза жер дәстүріндегі қытайлық Майтрея буддалық секталарына зор әсер етті, олар буддалықтармен бірге соншалықты жақын тәжірибе алды, тіпті екі дәстүрді ажырату мүмкін болмай қалды.

Кейінгі дамуы

12 ғасырда буддалық монах Мао Цзиюань (茅子元) (шамамен 1096–1166; Дхарма есімі: Цизхао (慈照)) шашыраған Ақ лотос қоғамдарын біріктіру мақсатымен Ақ лотос мектебін (白蓮宗) құрды. Ол Ақ лотос мектебінің үйретімдерін уағыздаған Лотос тәуба ғибадатханасын (蓮懺堂) салғызды, ол Ақ лотос дінінің (白莲敎) негізіне айналды. Бұл Ақ лотос діні – буддизм мен манихейшіліктің қосылған қозғалысы болды, ол Майтрейяның үйретімдеріне және қатаң вегетариандыққа баса назар аударды; ерлер мен әйелдердің еркін араласуына рұқсат беру әлеуметтік тұрғыдан дүрлігіп саналды.

Құпия қоғамға айналу

Он үшінші ғасырдың соңында Моңғол Юань әулетінің Қытайдағы үстемдігі оның билігіне қарсы шағын, бірақ халық арасында кең таралған наразылықтарға себеп болды. Бұл наразылықтар кеңірек қарсылыққа ұласқанда, Ақ лотос жақтастары осы наразылықтардың кейбіреуіне қатысып, Юань үкіметін Ақ лотос дінін еретикалық діни секта (宗教异端) деп танып, тыйым салуға мәжбүр етті, соның салдарынан оның мүшелері жасырын күшке көшті. Енді құпия қоғамға айналған Ақ лотос, жартылай ұлттық қарсылық пен діни ұйым құралына айналды. Құпия қоғамдарға деген қорқыныш заңдарда да сақталды; 1912 жылға дейін қолданылған Ұлы Цин заң кодексінде мынадай бөлім болды: Басқа құпия қоғамдар сияқты, олар өздерінің ерекше немесе заңсыз әрекеттерін "тұт жағу рәсімдері" деп жасырды.

Ақ лотос революциясы

Ақ лотос бүлік шығаруға ыңғайлы жағдай жасады. Цзянсиден шыққан буддалық монах Пэн Инъюй Ақ лотосты зерттеуге кірісіп, 1330 жылдары көтеріліс ұйымдастырды. Көтеріліс басылғанмен, Пэн аман қалды және Анхуйде жасырынды, сосын Оңтүстік Қытайға қайта оралды, онда ол тағы бір сәтсіз көтеріліске жетекшілік етіп, қаза тапты. Бұл екінші көтеріліс ақ түсін қызылға ауыстырды және оның сарбаздары қызыл жолақтары үшін «Қызыл туран» деп аталды. 1352 жылы Гуанчжоу маңында Ақ лотос қоғамының ықпалымен тағы бір көтеріліс қалыптасты. Буддалық монах және бұрынғы кедей бала, болашақ Мин әулетінің негізін қалаушы Чжу Юаньчжан осы көтеріліске қосылды. Оның ерекше дарыны оны көтерілісшілер армиясының басына жеткізді; ол Ақ лотостың діни сенімдерін сақтау үшін сарбаздарына тонауға тыйым салып, халықты өз жағына тартты. 1355 жылға қарай көтеріліс Қытайдың көп бөлігіне тарады. 1356 жылы Чжу Юаньчжан маңызды Нанкин қаласын (содан кейін Джицин деп аталған) басып алып, оны өзінің астанасы етіп, Ингтиан (應天) деп атады. Осы жерде ол бұрынғы сенімдерінен бас тартып, конфуцийшіл ғалымдардың қолдауын алды, олар оның атынан жарияламалар жасады және оның Көк мандатына ие болуына қатысты рәсімдер өткізді, бұл жаңа әулеттік билікті орнатудың алғашқы қадамы болды. Ал сол кезде моңғолдар арасындағы іріткі салу көтерілісті басуға кедерілді. 1368 жылы Чжу Юаньчжан билігін Гуанчжоуға дейін кеңейтті, сол жылы моңғол билеушісі Тогон Темүр Қарақорумға қашты. 1368 жылы Чжу Юаньчжан және оның әскері бұрынғы астана Пекинге кірді, ал 1371 жылы оның әскері Сычуань арқылы оңтүстік-батысқа қарай жылжыды. 1387 жылға қарай, отыз жылдан астам соғыстан кейін, Чжу Юаньчжан бүкіл Қытайды азат етті. Ол Хунъу императоры атағын алып, Мин әулетін құрды, оның аты Ақ лотостың діни сезімдерін бейнелейді.

Ұрпағы жоқ қарт ана

Юань әулетін құлатуға қатысқанына қарамастан және сол себепті Мин әулетін құруға атсалысқанына қарамастан, Ақ лотос Қытай билігіне қарсы саяси қызметін тоқтатпады; осының салдарынан, Мин әулеті кезінде оған тыйым салынды. Оларға орталық билікті құруға тыйым салынғандықтан, ешқандай доктриналық ортодоксалдылық күштеп енгізілмеді, бұл олардың ілімдері мен тәжірибелерінің көбірек әртүрленуіне жағдай жасады. Майтрея көптеген Ақ лотос секталары үшін маңызды тұлға болып қала бергенімен, Чжэнде императорының (1506–1521) тұсында Ақ лотос жақтастары арасында жаңа құдай үлкен танымалдыққа ие болды, атап айтқанда Батыс патшайымы ана (немесе "Тұқымсыз қарт ана" 無生老母). Қытай даостық халықтық дінінен шыққан ол, ешқашан дүниеге келмеген, болмысқа келмейтін және болмайтынға айналмастан өмір сүретін, трансценденттік Будда ретінде танылды, бірақ мың жылдықта барлық балаларын бір отбасыға жинап, оларды қауіпсіз түрде көкке, "нағыз бос кеңістіктің үйіне" (真空家鄉) қайтару үшін жерге түсетіні болжалды.

Ван Лун көтерілісі

Ақ лотос 18 ғасырдың соңында түрлі формалар мен секталардағы шабыттанған қытай қозғалысы ретінде қайта пайда болды. 1774 жылы шөп дәрігері және жекпе-жек шебері Ван Лун Пекиннен алыс емес, Шандун провинциясындағы Линцин қаласына жақын жердегі Ақ лотостың туынды сектасын құрды, ол жер астындағы медитациялық үйретімдерді насихаттады. Секта үш шағын қаланы басып алып, Солтүстік-Оңтүстік Үлкен канал көлігінің маңызды жолындағы стратегиялық Линцин қаласын қоршауға кірісті. Алғашқы табысқа жеткенімен, Ван Лун Цин әскерлерінен, соның ішінде Қытайдың жергілікті әскерлерінен – Жасыл стандарттық армиядан жеңіліске ұшырады. Ван Лунның өлімі туралы ақпаратты тұтқынға алынған көтерілісші Цин билігіне жеткізді. Ван Лун бас штабында отырып, күміс білезіктер мен қызғылт шапан киген күйінде, пышағы мен екі қырлы қылышының қасында өртеніп қайтыс болды. Ван Лунның сәтсіздігіне себеп, ол халықтың кең қолдауын алуға тырыспағаны болды. Ол басып алған байлықты немесе азық-түлікті бөліспеді, сондай-ақ салықты жеңілдетуге уәде де бермеді. Қолдау базасын құра алмағандықтан, ол үкімет әскерлерінен қашу үшін шабуылдаған үш қаладан да дереу қашуға мәжбүр болды. Ол шамамен миллион шаруа тұратын аймақтан өтіп кеткенімен, оның әскерінің саны төрт мыңнан аспады, олардың көп бөлігі күштеп әскери қызметке алынғандар еді.

Ақ лотостың көтерілісі

1794 жылдан бастап, Ван Лунның сәтсіз көтерілісінен кейін екі онжылдық өткен соң, Сичуаньды Қытайдың орталық бөлігіндегі Хубэй және Шэньсиден бөліп тұратын таулы аймақта салық наразылығы ретінде жаңа қозғалыс пайда болды. Бұл жерде Ақ Лотос кедей шаруаларды көтеріліске бастап, адалдықтары үшін жеке құтқарылуды уәде етті. Салық наразылығы ретінде басталған көтеріліс көптеген қарапайым халықтан қолдау мен сымбаттылыққа ие болды. Көтеріліс өсіп, күшейді және ақырында үкімет үшін елеулі мәселеге айналды. Одан кейін халықты бағындырудың жүйелі бағдарламасы іске асырылды, онда халық жүздеген бекітілген ауылдарға қоныстандырылып, жасаққа ұйымдастырылды. Соңғы кезеңде Цинь үкіметінің басу-жою саясаты бүлікші партизандарды іздеу және жоюмен, дезертирлерге кешірім жасау бағдарламасымен біріктірілді. Көтеріліс 1804 жылы аяқталды. Даогуан императорының жарлығында: «Халықты көтеріліске итермелеген – жергілікті шенеуніктердің зорлық-зомбылығы еді» делінген. Жергілікті шенеуніктер мен полиция секта мүшелерін қамауға алуды қорқыту ретінде пайдаланып, адамдардан ақша талап етті. Секталық қызметке қатысу қамауға алуға әсер етпеді, бірақ ақша талаптарының орындалуы немесе орындалмауы әсер етті.

Сегіз триграммның көтерілісі

XIX ғасырдың алғашқы онжылдығында Пекин қаласының маңында бірнеше Ақ Лотос секталары белсенді болды. Ақ Лотос сектасының тағы бір мүшесі Лин Цин осы секталардың бірнешеуін біріктіріп, олармен бірге кейіннен 1813 жылғы Сегіз триграмма көтерілісіне басшылық ететін ұйым құрды. Әкімдер діни топтар қолданған діни кітаптарды тартып алып, жойды. Мұндай шенеуніктердің бірі Хуан Юпиан (黃育楩) болды, ол 1838 жылы жазылған "Ерестікке толық қарсылық" (破邪詳辯 Pōxié Xiángbiàn) атты еңбегінде дәстүрлі конфуциандық және буддалық көзқарастармен діни кітаптардағы идеяларды жоққа шығарды. Бұл кітап содан бері осы топтардың сенімдерін түсінуде құнды көзқарасқа айналды.

Екінші қытай-жапон соғысы

Екінші Қытай-Жапон соғысы (1937–1945) кезінде жапондықтармен ынтымақтастық жасаған Ақ Лотос жақтастары мұсылман генералы Ма Бяоға қарсы күресті.

Кейінгі кезеңдердегі "Ақ лотос" терминінің қолданылуы

Дәстүрлі тарихнама Мин және Цин әулеттері кезінде болған көптеген Майтрей және мыңжылдық көтерілістерді Ақ лотоспен байланыстырғанмен, мұндай байланыстардың болғандығына күмән тудыруға себептер жетерлік. Б. Дж. Тер Хаар "Ақ лотос" терминінің Мин және Цин империялық бюрократтары тарапынан түрлі халық көтерілістерін, мыңжылдық қоғамдарды немесе мантра оқу және болжау сияқты "құдіретті" амалдарды атау үшін қолданылатын атауға айналғанын айтты. Егер осы түсінік дұрыс болса, онда Мин және Цин дәуірлеріндегі императорлық тарихтарда Ақ лотос көтерілістерінің санының үнемі артуы біртұтас ұйымның күшейгенін көрсете бермейді. Керісінше, бұл тенденция империялық бюрократтардың монастырлардың бекітілген құрылымынан тыс жүзеге асырылатын буддизмнің кез келген түріне қатысты алаңдаушылығының күшеюін көрсетеді.

Тяндихуй және Триадалар

Ақ лотос сектасы Қытайдағы Триада деп аталатын ұйымдардың негізгі ата-бабаларының бірі болуы мүмкін. Триадалар бастапқыда Мин және Цин әулеттері арасындағы соғыс кезінде Тиандихуй, яғни "Көк және Жер қоғамының" мүшелері және сарбаздары болды. Триадалардың құрылу мақсаты қылмыстық емес, Цинь әулетін құлатып, Мин әулетін қайта билікке келтіру болды. Ақ лотос қоғамы Шаолин монастырында Минге адал жандардан құрылған Көк және Жер қоғамының бес тармағының бірі болуы мүмкін. Бес тармақ, кейбіреулер "Бес ата-баба" деп атаған, Қара, Қызыл, Ақ, Сары және Жасыл ложалардан тұрды. Соғыс майданында Триадалардың қажеті болмаған соң, жоғары деңгейдегі әскери жетекшілердің кейбіреуі тіршілік табу үшін қылмыстық әрекетке жүгінуге мәжбүр болды.

Танымал мәдениет

"Бір кезде Қытайда II" атты жекпе-жек өнері туралы фильмде Ақ лотостың мүшелері қарсыластар ретінде бейнеленген. Тағы бір жекпе-жек өнері туралы фильм – "Ақ лотос сектасы" – Ақ лотостың мүшелерін антигеройлер ретінде көрсетеді, олар император шегін шетелдік шапқыштарға қарсы тұруда қолдады. "Ақ лотос кланы" атты жекпе-жек өнері туралы фильмде ағасы Пай Мейдің өлімінен кек алуға тырысатын "Ақ лотос" ділмары басты жау ретінде бейнеленген. "Аватар: Соңғы ауа иесі" – Nickelodeon компаниясы жасаған анимациялық телесериалда Ақ лотос ордені деп аталатын құпия қоғам көрсетілген.