Кіріспе

Зен буддизмінің жартылай аңызданған негізін қалаушы Бодхидхарма біздің заманымыздың V немесе VI ғасырында өмір сүрген жартылай аңызданған буддалық монах болды. Ол дәстүрлі түрде Чан буддизмін Қытайға жеткізген деп есептеледі және оның алғашқы қытай патриархы болып саналады. 17 ғасырдағы "Иджин Цзинь" деп аталатын нұсқаудағы апикрифтік әңгімеге сәйкес, ол Шаолин монастырының монахтарының дене шынықтыруын бастады, соның нәтижесінде Шаолин кунг-фуы құрылды. Қытайда Дамо, ал Жапонияда Дарума деп белгілі. Оның есімі санскрит тілінде "оянудың дхармасы (бодхи)" дегенді білдіреді. Бодхидхарма туралы заманауи өмірбаяндық мәліметтер аз, ал кейінгі әңгімелер аңыздармен және сенімсіз бұлжытпалы мәліметтермен толықтырылды. Басты қытай деректеріне сәйкес, Бодхидхарма Батыс аймақтардан келген, әдетте Орталық Азияны білдіреді, бірақ Үндістан субконтинентін де қамтуы мүмкін, және ол "парсылық Орталық Азиялық" немесе "Оңтүстік Үнді [ ] ұлы үнді патшасының үшінші ұлы" деп сипатталған. Буддалық өнерде Бодхидхарма ашулы, үлкен мұрынды, қалың сақалды, кең көзді, қытай емес адам ретінде бейнеленген. Чан мәтіндерінде оны "көк көзді варвар" деп атайды. Қытай деректерінен басқа, Бодхидхарманың тегі туралы бірнеше танымал әңгімелер де бар. Оның келген уақыты туралы мәліметтер де әртүрлі: бір ерте дерек оның Лю Сун әулеті кезінде (420–479 жж.) келгенін алға тартады, ал кейінгі деректер оның Лианг әулетіне (502–557 жж.) келгенін көрсетеді. Бодхидхарма негізінен Солтүстік Вэй аумағында (386–534 жж.) белсенді болды. Қазіргі зерттеулер оны біздің заманымыздың V ғасырының басына жатқызады. Бодхидхарманың үйретулері мен тәжірибесі медитация мен Ланкаватара Сутрасына негізделген. Патриархтар залының антологиясы (952) Бодхидхарманы Буддизмнің 28-ші патриархы ретінде анықтайды, бұл үзіліссіз тізбек Гаутама Будданың өзіне дейін созылады.

Негізгі көздер

Бодхидхарманың замандастары жазған екі белгілі дерек бар. Осы деректерге сәйкес, Бодхидхарма Батыс өңірлерден келген және "парсылық Орталық Азиялық" немесе "Оңтүстік Үндістандық [ ] ұлы үнді патшасының үшінші ұлы" деп сипатталған. Кейінгі дереккөздер осы екі дереккөзден пайдаланып, қосымша мәліметтер қосады, соның ішінде брахман патшасының ұрпағы болуына қатысты өзгеріс енгізеді, бұл Паллавалардың билеуімен үйлеседі, олар "өздерін брахман әулетінен шыққан деп мәлімдеген". Батыс өңірлер – Қытай жылнамаларында б.з.б. 3 ғасырдан б.з. 8 ғасырына дейін көрсетілген тарихи атау. Бұл атау Юмен қақпасының батысындағы аймақтарды, көбінесе Орталық Азияны немесе кейде оның ең шығыс бөлігін (мысалы, Алтышаһар немесе Оңтүстік Шыңжаңдағы Тарым бассейнін) білдіреді. Кейде ол Қытайдың батысындағы басқа да аймақтарды, мысалы Үндістан субконтинентін (сияқты, «Батысқа саяхат» романында) көрсету үшін де қолданылған.

Луоянгтың буддалық монастырлары туралы жазба

Бодхидхарма туралы ең алғашқы мәтін – 547 жылы Ян Сюаньцзи (楊衒之) құрастырған «Луояң буддалық монастырларының жазбасы» (Луоянг Киэланжи) болып табылады. Ян Сюаньцзи – Махаяна сутраларын қытай тіліне аударған жазушы. Ол былай деп баяндады:

«Луояң жазбасындағы» Бодхидхарма туралы айтылғанда, ол әсіресе медитациямен байланыстырылмайды, керісінше, мистикалық құбылыстарға қабілетті тауаматург ретінде бейнеленеді. Бұл оның кейіннен жекпе-жек өнерімен және эзотерикалық біліммен байланыстырылуына ықпал еткен болуы мүмкін.

Танлин Екі кіреберіс пен төрт актіге кіріспе

Екінші жазбаны Танлин (曇林; 506–574) жазған. Танлиннің «Дхарма шеберінің» қысқаша өмірбаяны оның «Екі кіру және төрт практика туралы трактаттың ұзын орамасының» кіріспесінде кездеседі. Бұл мәтін дәстүрлі түрде Бодхидхармаға жатқызылады және оны Оңтүстік Үндістандық деп айтқан алғашқы мәтін болып табылады:

Танлиннің баяндамасы Бодхидхарманың шәкірттер жинағанын алғаш рет атап өтті, нақтырақ айтқанда Даою (道育) және Дазу Хуике (慧可) есімдерін айтты, соңғысы кейін Бодхидхарма туралы әдебиетте маңызды рөл атқарды. Танлин дәстүрлі түрде Бодхидхарманың шәкірті саналғанымен, оның Хуикеден білім алғаны ықтимал.

Ланка шеберлері мен шәкірттерінің жазбалары

Лаңканың ұстаздары мен шәкірттерінің жазбасында (Léngqié Shīzī Jì 楞伽師資記), қытай және тибет тілдерінде сақталған (бірақ сақталған тибет аудармасы қытай нұсқасынан бұрынғы деп есептеледі), Бодхидхарма Дзеннің бірінші емес, екінші атасы екені айтылады. Бұл мәтін Гунабхадраның, Лаңкаватара сутрасын аударған адамның, осы ұрпақтың алғашқы атасы екенін мәлімдейді. Сонымен қатар, Бодхидхарма оның шәкірті болғандығы да көрсетіледі. Тибет аудармасы VIII ғасырдың соңында немесе IX ғасырдың басында жасалған деп саналады, бұл түпнұсқа қытай мәтіні одан бұрын жазылғандығын көрсетеді. Танлиннің кіріспесі Цзинджуэнің (683–750) Ленцзи Шицзи "Лаңкаватара шеберлерінің тарихнамасы" еңбегінде 713-716 жылдар аралығында сақталған. Шамамен 715 жылы ол былай деп жазады:

Патриарх залының антологиясы

952 жылғы Патриархтар залының антологиясында (祖堂集 Zǔtángjí) дәстүрлі Бодхидхарма әңгімесінің құрамдас бөліктері кездеседі. Бодхидхарма Праджнатхараның шәкірті болғандығы айтылады, осылайша ол Үндістандағы 27-ші патриарх ретінде танылды. Үш жылдық саяхаттан кейін Бодхидхарма 527 жылы Лианг дәуірінде (Даосуань мәтініндегі Сун дәуірінен өзгеше) Қытайға келді. Патриархтар залының антологиясында Бодхидхарманың Лянг императоры Вумен кездесуі де бар, ол алғаш рет 758 жылы Хуиненгтің шәкірті Шэньхуйдің (神會) жазбаларының қосымшасында тіркелген. Сонымен қатар, Даосуан көрсеткен "180 жылдан астам" мерзіміне қарсы, Патриархтар залының антологиясында Бодхидхарма 150 жасында қайтыс болғандығы айтылады. Ол Луоянның батысындағы Сюнъэр тауында (熊耳山) жерленді. Бірақ, жерленгеннен үш жыл өткен соң, Памир тауларында Сонг Юн (宋雲) – кейінгі Вэй мемлекеттерінің бірінің шенеунігі Бодхидхармамен кездесті, ол Үндістанға қайтып бара жатқанын және бір ғана сандалын алып келе жатқанын мәлімдеді. Бодхидхарма Сонг Юнның билеушісінің өлімін болжады, және осы болжау оның елге оралғанда расталды. Бодхидхарманың қабірі ашылды, және ішінде бір ғана сандал табылған. Патриархтар залының антологиясына сәйкес, Бодхидхарма 527 жылы Лянг сарайын тастап, Луоянға жақын Сонг тауына және Шаолин монастырына көшті, онда ол "тоғыз жыл бойы қабырғаға қарайтын, сол уақыттың бәрінде сөйлемейтін" болды, оның қайтыс болған күні 536 жылдан ертерек болмауы керек. Сонымен қатар, оның Вэй шенеунігімен болған кездесуі оның 554 жылы, Батыс Вэйдің құлауынан үш жыл бұрын қайтыс болғандығын көрсетеді.

Даоюань Шамның берілуі

Патриархтық залдың антологиясынан кейін Бодхидхарманың өмірбаянына уақыты белгілі бір қосымша енгізілген жалғыз дерек – Даоюань (道原) жазған «Жиңде Лампаның берілуінің жазбалары» (景德傳燈錄 Jĭngdé chuándēng lù, 1004 жылы жарық көрген), онда Бодхидхарманың түпкі аты Бодхитара болғаны, бірақ оны оның ұстазы Праджньатара өзгертіпті делінеді. Осы мәліметті 13 ғасырдағы япондық шебер Кейзанның осы атаудағы еңбегінде де кездестіруге болады.

Бодхидхарма туралы аңыздар

Бодхидхарма туралы бірнеше әңгімелер халық арасында кең таралған аңыздарға айналды, және олар Чан, Сеон және Дзен дәстүрлерінде бүгінге дейін қолданылып келеді.

Тоғыз жыл қабырғаға қарап

Оңтүстік Қытайда жақсы әсер қалдыра алмағандықтан, Бодхидхарма Шаолин монастырына сапар шекті. Ол кіруге рұқсат берілмеген немесе қысқа уақыттан кейін монастырдан қуылғаннан кейін, жақын жердегі үңгірде тұрып, "тоғыз жыл бойы қабырғаға қарайтын, тіл қозғамссыз" болды. Бодхидхарманың өмірі мен жағдайы туралы аңызға толы, шындығына күмәнді әңгімелер көп. Бір нұсқада, ол қабырғаға қарап отырған тоғыз жылдың ішінде жеті жыл ұйықтаған екен. Өзіне ашуланып, енді осылай қайталамауы үшін қабақтарын кесіп тастады. Аңыз бойынша, оның қабақтары еденге тиген жерде алғашқы шай өсімдіктері пайда болды, содан бері шай Чан оқушыларын зазен кезінде сергек ұстауға көмектесетін құрал болды. Көп тараған мәлімет бойынша, Бодхидхарма тоғыз жыл үңгірде отырғаннан кейін Шаолин ғибадатханасына қабылданды және біраз уақыт оқытып келді. Дегенмен, басқа нұсқаларда ол "тік отырып қайтыс болды"; немесе ол жоғалып кетіп, артында Иджин Цзиньді қалдырды; немесе тоғыз жыл отырудан аяқтары қысылып, қозғалмай қалды, сондықтан Дарума қуыршақтарының аяқтары жоқ.

Хуике қолын кесіп алады .

Бір аңыз бойынша, Бодхидхарма монастырь сыртындағы қалың қарда апталар бойы күткен болашақ шәкірті Дадзу Хуике өзінің сол қолын кесіп, адалдығын көрсеткенше сабақ беруге көнбеді.

Шолиндегі Бодхидхарма

Кейбір қытай мифтері мен аңыздарында Бодхидхарма Шаолин монахтарының нашар дене күйіне алаңдағандығы айтылады, содан кейін ол оларға дене нығайту әдістерін үйреткен, сонымен қатар медитацияны да үйреткен. Ол "Он сегіз Архаттың қолы" деп аталатын сыртқы жаттығулар жинағын және "Жұлынды өзгерту туралы классика" деп аталатын ішкі тәжірибені үйреткен делінеді. Бұған қоса, Бодхидхарма ғибадатханадан кеткеннен кейін, ғибадатхана ішінде оның екі қолжазбасы табылды: "Иджин Цзин" және "Сисуй Цзин". "Иджин Цзиннің" көшірмелері мен аудармалары бүгінгі күнге дейін сақталған. "Сисуй Цзин" жоғалып кетті.

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы саяхат

Оңтүстік-Шығыс Азия халық ауыз әдебиетіне сәйкес, Бодхидхарма Джамбудвипадан теңіз арқылы Индонезияның Палембанг қаласына келген. Суматра, Ява, Бали және Малайзия арқылы өтіп, ол Наньюе арқылы Қытайға кірді. Аймақ бойынша саяхаттарында Бодхидхарма Махаяна доктринасы мен жекпе-жек өнері туралы білім таратыпты деседі. Малай ұрпақтарындағы аңыз бойынша, ол силатқа жаңа формалар енгізген. Ваджраяна дәстүрі Бодхидхарманы 11 ғасырдағы оңтүстік Үндістандық монах Дампа Сангьемен байланыстырады, ол Тантралық үйретімдерді тарату үшін Тибет пен Қытайға кеңінен саяхаттаған.

Өлгеннен кейінгі көрінісі

Бодхидхарманың өлімінен үш жыл өткен соң, Солтүстік Вэй елшісі Сонг Юн оны Памир тауларында бір аяқкиімді қолына ұстап келе жатқанын көреді. Сонг Бодхидхармаға қайда бара жатқанын сұрайды, ал Бодхидхарма: "Мен үйге қайтып барамын" деп жауап береді. Аяқкиімді неге ұстап бара жатқаны туралы сұрағанда, Бодхидхарма: "Шаолин монастырына жеткенде түсінесің. Мені көргеніңді ешкімге айтпа, әйтпесе қиындыққа ұшырайсың" дейді. Сонг сарайға келген соң императорға жолда Бодхидхармамен кездескенін айтады. Император Бодхидхарманың бұрыннан өлгенін және жерленгенін айтып, Сонгты жалған айтқаны үшін қамауға бұйырады. Шаолин монастырындағы монахтар Бодхидхарманың өлгенін және ғибадатхананың артындағы төбеде жерленгенін хабарлайды. Қабірді қазып қараса, ішінде бір ғана аяқкиім табылады. Сонда монахтар: "Ұстаз үйіне оралды" деп үш рет сәжде етеді: "Тоғыз жыл бойы ешкім оны танымады, қолында аяқкиімін ұстап, үнсіз, ешқандай салтанатсыз үйіне қайтып кетті".

Ұрпақтардың құрылуы

Чаньда патриархалдық ұрпақ идеясы 5-ші патриарх Хунгреннің (弘忍) шәкірті Фарудың (法如) епитафиясына дейін жетеді. Екі кіру және төрт практика туралы трактаттың ұзын шетпесінде және көрнекті монахтардың өмірбаянының жалғасында Даою және Дадзу Хуике ғана Бодхидхарманың тікелей анықталған шәкірттері ретінде көрсетілген. Эпитафия Бодхидхарманы бірінші патриарх деп белгілейтін тектің тізбегін ұсынады. 6-шы ғасырда атақты монахтардың өмірбаяндары жинақталды. Осы жанрдан қалыпты Чань ұрпағы қалыптасты:

Д.Т. Судзуки Чанның 7-ші және 8-ші ғасырлардағы танымалдылығының артуы "Буддизмнің негізін қалаушысынан тікелей берілуінің ресми жазбалары жоқ" деген сынға ұшырағанын айтады, және Чань тарихшылары осы сынға жауап ретінде Бодхидхарманы буддизмнің 28-ші патриархы деп жариялады.

Алты патриарх

Алғашқы шежірелер Бодхидхармадан бастап патриархтардың 5-ші-7-ші буынына дейінгі шежірелерді сипаттайды. Әр түрлі авторлардың әр түрлі жазбалары белгілі, олар тарату желілерінің өзгеруін көрсетеді: Белгілі монахтардың жалғасқан өмірбаяндары Xù gāosēng zhuàn 續高僧傳 Даосуань 道宣 (596–667) Дхарма зергерінің берілу жазбасы Chuán fǎbǎo jì 傳法寶記 Дү Фэй 杜胐 Лаṅkāvatāra Sūtra шеберлері мен шәкірттерінің тарихы Léngqié shīzī jì 楞伽師資紀記 Цзинжуэ 淨覺 (шамамен 683 – шамамен 650) Шэньхуэй 神会の Xiǎnzōngjì 显宗记 1 Бодхидхарма Бодхидхарма Бодхидхарма Бодхидхарма 2 Хуйкэ 慧可 (487? – 593) Даоюй 道育 Даоюй 道育 Даоюй 道育 Хуйкэ 慧可 (487? – 593) Хуйкэ 慧可 (487? – 593) Хуйкэ 慧可 (487? – 593) 3 Сэнцзань 僧璨 (606 ж.ө.) Сэнцзань 僧璨 (606 ж.ө.) Сэнцзань 僧璨 (606 ж.ө.) Сэнцзань 僧璨 (606 ж.ө.) 4 Даосинь 道信 (580–651) Даосинь 道信 (580–651) Даосинь 道信 (580–651) Даосинь 道信 (580–651) 5 Хуньжэнь 弘忍 (601–674) Хуньжэнь 弘忍 (601–674) Хуньжэнь 弘忍 (601–674) Хуньжэнь 弘忍 (601–674) 6 – Фажу 法如 (638–689) Шэньсюй 神秀 (606? – 706) Хуйнэн 慧能 (638–713) Шэньсюй 神秀 (606? – 706) Сюаньцзэ 玄賾 7 – – – Сюаньцзюэ 玄覺 (665–713)

Қазіргі заманғы ғылым

Бодхидхарма сыншыл ғылыми зерттеулерге тақырып болды, бұл зерттеулер Бодхидхарма туралы дәстүрлі әңгімелерге жаңаша көзқарас ұсынды.

Биография - агиографиялық процесс

Джон МакРейдің пікірінше, Бодхидхарма хан буддизмінің қажеттіліктерін қамтамасыз еткен агиографиялық процестің нысаны болған. Оның сөзіне қарағанда, Бодхидхарманың нақты өмірбаянын жазу мүмкін емес: Макрейдің ұстанымы Янагиданың ұстанымымен келіседі: "Янагида Таңлин шәкіртінің куәлігіне зор тарихи мән береді, бірақ сонымен бірге "Бодхидхарманың өмірбаянында көптеген шешілмейтін мәселелер бар екенін" мойындайды". Қазіргі дереккөздердің жағдайына сүйене отырып, ол Бодхидхарманың өмірі туралы сенімді есеп беру мүмкін емес деп санайды. Бірнеше ғалым Бодхидхарманың жасалған бейнесі бірнеше ғасырлар бойында әртүрлі тарихи тұлғалар туралы шамаланған тарихи мәліметтердің жиынтығынан туындады деп ұсынады. Бодхидхарма тарихи тұлға ретінде тіпті өмір сүрмеген болуы да мүмкін.

Туған жері мен шығу тегі

Дюмолин үш негізгі дереккөзге қатысты пікір білдірді. Дюмолиннің айтуынша, парсы тегі күмәнді: "Лоян ғибадатханасының сипаттамасында Бодхидхарма парсы деп аталады. Осы кезеңдегі жазбалардағы географиялық сілтемелердің түсініксіздігін ескере отырып, мұндай мәлімдемені тым қабылдамау керек". Дюмолин Танлиннің Бодхидхарма туралы "үлкен брахман патшасының үшінші ұлы" деген есебі кейіннен қосылған деп санайды және "Оңтүстік Үндістан брахмандарының" нақты мағынасы түсініксіз: "Даосуан Оңтүстік Үндістан брахмандарының шығу тегі туралы айтқанда, ол ақсүйектер туралы ма, әлде Үндістанды брахмандардың елі деп атағаны ма, белгісіз". Бұл қытай дереккөздері Бодхидхарманың тегі туралы болжам жасауға мүмкіндік береді. "Брахман патшасының үшінші ұлы" дегенді "Паллава патшасының үшінші ұлы" деп түсіндіруге болады. Қытай таңбаларының 香至-ның Канцзи деп, яғни "хош иістің шегі" мағынасында айтылуына сүйене отырып, Цутому Канбе 香至-ды Үндістанның Тамил Наду штатындағы ежелгі астана Канчипурам деп анықтайды. Цутому Канбеге сәйкес, "Канчи "жарық беретін асыл тас" немесе "асыл тастармен әшекейленген белбеу" дегенді білдіреді, ал пурам ерте заманда қала немесе мемлекет деген мағынаны білдіреді. Осылайша, "香至 Корольдігі" ежелгі астана "Канчипурамға" сәйкес келеді деп түсініледі". Ачарья Рагху өзінің "Бодхидхарма жаңғыртылған" еңбегінде Бодхидхарманы Оңтүстік Үндістанның Андхра-Прадеш штатынан, атап айтқанда Маунт-Сайлум немесе қазіргі Шрисайлам аймағынан табу үшін бірнеше факторды біріктірді. Пәкістандық ғалым Ахмад Хасан Дани Пәкістанның солтүстік-батысындағы халықтық әңгімелерге сүйене отырып, Бодхидхарма Пешавар аңғарының аймағынан немесе қазіргі Ауғанстанның Пәкістанмен шекарасындағы аймақтан шыққан болуы мүмкін деп болжады.

Касталық

Үнді касталық жүйесінің аясында, "Браман патшасы" термині ерекше мағынаға ие. Броутон атап көрсеткендей, "патша" сөзі Бодхидхарманың жауынгерлер мен билеушілер кастасынан тегін білдіреді. Брахман, батыс түсінігінде, Брахмана немесе Брахмин ретінде қарастырылады, яғни дін қызметкері.

Атауы

Дәстүр бойынша, Бодхидхармаға осы атты оның ұстазы берген, ол Панятара, Праджнатара немесе Праджнадхара деп әртүрлі аталады. Монахқа дейінгі аты Жаяварман болған делінеді. Бодхидхарма басқа да бірнеше есімдермен байланысты, сондай-ақ Бодхитара деген атпен де танымал. Фур мынаны атап көрсетеді: Тибеттік дереккөздерде оның есімі "Бодхидармоттара" немесе "Дхармоттара" деп берілген, яғни "ағартудың ең жоғарғы (дхарма) ілімі".

Қытайдағы мекені

Бусвелл Бодхидхарманың Қытайдағы тұрағын шамамен 5-ші ғасырдың басында деп көрсетеді. Браутон Бодхидхарманың Луояңда 516 және 526 жылдар аралығында болғанын айтады, осы кезде Йонгнинг ғибадатханасы (永寧寺) өркендеген шағында болған. 526 жылдан бастап, Йонгнингси бірқатар оқиғалар салдарынан зардап шекті, нәтижесінде 534 жылы толығымен қирады.

Шаолин бокс

Бодхидхарма Шаолин ғибадатханасында жекпе-жек өнерін құрған деген ой 20-шы ғасырда тарады. Дегенмен, жекпе-жек өнерінің тарихшылары бұл аңыздың 17-шы ғасырдағы "Иджин Цзинь" деп аталатын цигун нұсқаулығынан бастау алғанын көрсетті. Бұл еңбектің кіріспесінде Бодхидхарма "И Цзинь Цзиньді" қалдырғандығы, одан монахтар күрестік дағдыларды алып, осы арқылы белгілі бір даңққа ие болғандығы айтылады. "Иджин Цзиньдің" нақтылығына Тан Хао, Сюй Чжэн және Мацуда Рюичи сияқты тарихшылар күмән келтірді. Лин Боюанның сөзіне сүйенсек, "Бұл қолжазба қателерге, абсурдтылыққа және фантастикалық мәлімдемелерге толы; оны сенімді дерек көзі деп қарастыруға болмайды". Қолжазбаның ең ерте нұсқасы 1827 жылы жарық көрген. Мәтіннің өзі 1624 жылға датыланады. Дегенмен, Бодхидхарманың жекпе-жек өнерімен байланысы 1904-1907 жылдары "Иллюстрацияланған көркем әдебиет" журналында "Лао Цаньның саяхаттары" романының бөлім-бөлім жариялануы арқасында ғана кеңінен танылды. Хеннингтің пікірінше, "оқиғаның 20-шы ғасырдағы ойдан туған нәрсе екені анық", бұл "кем дегенде 250 жыл бұрынғы жазбалармен расталады, онда Бодхидхарма да, жекпе-жек өнері де айтылады, бірақ екеуінің арасында ешқандай байланыс көрсетілмейді".

Мәдени мұра

Дзен-коан дәстүрінде Бодхидхарма маңызды тұлға ретінде еске алынады. Догеннің 13 ғасырдағы коан жинағы, «Синдзи Шобогендзо» кітабында Бодхидхарма он төрт түрлі коанда айтылады. Вумэн Хуэйкайдың «Қойықсыз қақпа» кітабында:
«Бір монах Чжаочжоуға: «Бұрынғы ұстаздың (яғни, Бодхидхарманың) батыстан келгенінің мәні неде?» деп сұрады. Чжаочжоу: «Залдың алдындағы кипарис ағашы» деді.» – «Қойықсыз қақпа», 37-ші жағдай.
1245 жылғы қысқаша қосымшада Бодхидхармаға байланысты девиз келтірілген: «Бодхидхарма батыстан келіп, ешқандай сөздерге тәуелсіз, адам санасына тікелей нұсқау беріп, өзінің табиғатын тануға және Будда болуға шақырды». «Қойықсыз қақпа» кітабының 41-ші жағдайында Дадзу Хуике мен Бодхидхарманың аңызы баяндалады. Бодхидхарманың бейнесі жапон Дарума қуыршақтарының шабыт көзі болды, олар Мейва дәуіріндегі Такасакиде сәттілік әкелетін нысан ретінде пайда болды. Такасакидегі Шоринзан Дарума ғибадатханасында жыл сайын Дарума қуыршақ фестивалі (達磨市) өткізіледі, қала Дарума қуыршағының туған жері ретінде аталады. 400 мыңнан астам адам жаңа қуыршақтар сатып алуға келеді. Балалар ойынының жапон нұсқасындағы мүсіндер «Daruma san ga koronda» (達磨さんが転んだ) деп аталады. 1989 жылғы Оңтүстік Корея фильмі «Бодхидхарма неге шығысқа кетті?» атауы Бодхидхарманың Чан буддизмін Қытайға жеткізу туралы коаннан алынған. Фильм 1989 жылы Канн кинофестивалінде көрсетілді және АҚШ-та кең экранға шыққан алғашқы Оңтүстік Корея фильмі болды. 1994 жылы Гонконгта түсірілген «Зен шебері» (Бодхидхарма деп те аталады) фильмі Бодхидхарманың өміріне байланысты аңыздарды жекпе-жек өнерінің драмалық фильміне бейімдеді, бұл шебердің Шаолин кунг-фумен байланысынан шабыттанды. 2011 жылғы үнді тамилдік ғылыми-фантастикалық жекпе-жек фильмі «7aum Arivu» басты кейіпкер ретінде Бодхидхарманың ұрпағын көрсетеді, ал сюжеті ежелгі монахтың аңызға толы дағдылары мен біліміне бағытталған. Фильм Бодхидхарманың бейнеленген тарихи дұрыс еместіктері (мысалы, монахтың Қытайға келгендегі жасы) және Бодхидхарманың тамилдік екендігіне артық назар аударғаны үшін сынға ұшырады. Бұл дау үнді Бодхидхарма жақтастары арасында аштыққа алып келді.

Жазылған шығармалар

Қазіргі ғалымдар, мысалы, ерте Чан дәуірінің жапон ғалымы Янагида Сейзан, Бодхидхармаға қазірге дейін сақталған бір ғана мәтінді жатқызуға болады деп келіседі. Бұл – "Екі кіріс және төрт амал" (二入四行論), сонымен қатар "Амалдардың жобасы" (二種入 Er zhong ru) деп те аталады. Ол "Бодхидхарма антологиясының" бір бөлігі болып табылады, онда Бодхидхарманың Хуэйке және Дхарма шебері Юань сияқты шәкірттерінің ілімдері де қамтылған. "Дхьяна шебері Бодхидхарманың трактаты" (Тяньчжу гуо Путидамо шан ши лун 天竺國菩提達摩禪師論) деп аталатын Дунхуан қолжазбасы да бар. МакРейдің сөзіне сүйенсек, бұл мәтінді "алғашқы Чан ілімдеріне нұсқаулық ретінде қарастыруға болады. Мәтін бәлкім ерте кезеңге жатады, бірақ оның құрастырылған немесе көшірілген деген күні – 681 жыл, сенімді емес. Анық мерзімді анықтауға оның мазмұны өкінішке орай мүмкіндік бермейді".

Баспалық көздер

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.

.