Кіріспе

VII ғасырдағы қытай буддасы, монах және ғалым – тарихи будда монахы Сюаньцзян (Хсуэн Цан); 6 сәуір 602 – 5 ақпан 664), туған аты Чэнь Хуэй / Чэнь И (陳 / 陳), сонымен қатар санскрит дхарма аты Мокшадева. Ол барлығы 1335 тараудың ішінде тек 75 бөлімін аударуға қол жеткізді, бірақ оның аудармаларында Махаянаның ең маңызды жазбаларының кейбіреулері бар еді. Сюаньцзян 602 жылдың 6 сәуірінде Қытайдың Хэнань провинциясындағы қазіргі Кайфэн қаласындағы Чэнлиуде дүниеге келген. Бала кезінде ол діни кітаптарды оқып, олардағы ойларды әкесімен бірге зерттеді. Ағасы сияқты, ол Цзиньту монастырында буддалық білім алды. Сюаньцзян он үш жасында шрамана (жаңа монах) дәрежесін алды. Сүй әулетінің құлауынан туындаған саяси және әлеуметтік дүрбелеңге байланысты ол Сычуань провинциясындағы Чэндуға барып, жиырма жасында бхикшу (толыққанды монах) болып киелі лентаға ие болды. Кейін ол буддизмнің қасиетті кітаптарын іздеу үшін Қытайды аралап шықты. Соңында ол Тан императоры Тайцзунның бейбіт билігінде болған Чанъаньға келді, онда Сюаньцзян Үндістанға баруға ниет білдірді. Ол Факсянның Үндістанға сапары туралы білген және оның сияқты, Қытайға жеткен буддалық мәтіндердің толық еместігі және дұрыс түсіндірілмегендігіне алаңдады. Ол сонымен қатар қытай тіліндегі аудармалардағы буддалық теориялардың қақтығыстары туралы да ойланды. Ол осы мәселелердің кейбірін шешуге көмектесу үшін Үндістаннан аудармасыз түпнұсқа санскрит мәтіндерін табуға тырысты. Оның саяхатнамасы – сенімсіздік, естігендер және куәгерлік есебінің қосындысы. Ол атаған оқиғалардың, есімдердің және мәтіндердің 645 жылға дейінгі мерзімі ретінде қызмет етеді. Оның мәтіні, өз кезегінде, Сюаньцзянның өлімінен тоғыз ғасырдан астам уақыт өткен соң, Мин әулеті кезінде Ву Чэнъэн жазған «Батысқа саяхат» романына шабыт берді.

Ерте өмір

Сюаньцзян 602 жылы 6 сәуірде Гуши қаласы, Луочжоу (қазіргі Луоян, Хэнань) қаласында Чэнь Хуэй (немесе Чэнь И) ауылында дүниеге келді және 664 жылы 5 ақпанда Юхуа сарайында (玉華宮, қазіргі Тунчуань, Шэньси) қайтыс болды. Оның отбасы ұрпақтан-ұрпаққа білімділігімен танымал болды, ал Сюаньцзян төрт баланың ең кішісі болды. Оның ағасы буддалық монастырда монах болған. Ерте жасында шабыттанған Сюаньцзян ағасы сияқты буддалық монах болуға ниет білдірді. 611 жылы әкесі қайтыс болғаннан кейін ол ағасы Чэн Сумен, кейін Чжанцзие атымен танылған, Луоянгтағы Цзиньту монастырында Суй мемлекетінің көмегімен бес жыл өмір сүрді. Осы кезеңде ол Махаяна және буддизмнің түрлі мектептерін оқыды. Сюаньцзян деген монах есімін алып, 622 жылы жиырма жасында толыққанды монахқа ие болды. Сол кездегі қытайша аудармалардағы көптеген қайшылықтар мен келіспеушіліктер Сюаньцзянды Буддизмнің отаны – Үндістанға барып білім алуға жетеледі. Ол Факсианның Үндістанға сапар жасағанын білген және оның сияқты, кейбір мәселелерді шешу үшін Үндістаннан түпнұсқа, аудармасыз санскрит мәтіндерін табуды көздеді.

Агни патшалығы

630 жылы Агни патшалығына (Янки, Турпан деп аталатын жерге) келді. Мұнда ол патшамен, буддашы болған оның інісі Джнаначандрамен және Мокшагуптамен кездесті. Олар оны саяхатын тоқтатып, буддалық білімдерін оларға үйретсін деп көндіруге тырысты, бірақ ол бас тартты. Олар оған саяхаты үшін қосымша жабдықтармен, сондай-ақ қаржы ретінде қолданылатын ұсыныс хаттарымен және құнды заттармен көмектесті. Сюаньцзян Агни елінде Хинаяна буддизмінің Сарвастивада мектебіне бағынған оннан астам монастырь бар екенін байқады. Екі мың монах Махаяна буддизмінің ілімдеріне сәйкес келетін тек қана вегетариандық тағамдар емес, басқа тағамдармен бірге "үш түрлі таза ет" жеді. Сондықтан, осы елдегі буддистер буддалық ілімдерде тоқтап қалған еді. Сюаньцзянның өмірбаянында аждаһалар туралы сенімсіз әңгімелер келтірілген. Бұл аймақ судағы айдаһарлардың жылқыға айналып, олардың арасында жұптасып, жылан-жылқыларды, сондай-ақ адамдарға айналып, осы аймаққа жақын әйелдермен одақ құрып, жылан-адамдарды жаратқандығы айтылады. Бұл жылан-адамдар жылан-жылқылар сияқты жылдам жүгіріп, бір қаланы қырып, орнына шөлді қалдыратын. Осы жерден ол шөлді, мұзды аңғарларды және Памир тау жотасын (Тянь-Шань, Каракорум, Куньлун, Упарисиена және Гималай тауларының арасын байланыстыратын) кесіп өтті. Сюаньцзянның айтуынша, мұнда жел суық және "тесіп өтетін күшпен" соғады (Ли Ронгсидің аудармасы). Бұл жерде қатыгез айдаһарлар мекендейді және саяхатшыларды, әсіресе "қызыл қоңыр" түсті киім кигендерді мазалайды. Одан кейін ол солтүстіктен оңтүстікке тар, ал шығыстан батысқа ұзын тұзды теңізден өтті, оны Ұлы таза көл деп атады. Ол осы көлде табиғаттан тыс жаратылыстар, балықтар және айдаһарлар мекендейтінін айтады. Сюаньцзянның саяхаттарында көптеген елдердің аттары аталды, оның сапарының кері жолында, Бактра (қазіргі Балх) еліне кіргенде, толыққанды мәліметтер беріледі. Ол осы аймақтардың барлығында Хинаяна буддизмінің мектептері сақталғанын қосты.

Бамияна патшалығы

Бактраның оңтүстігінде Качик елі, одан кейін Ұлы қар таулары, "қарақшылар тобымен толы" (Ли Ронгси аудармасы) аңғарлармен. Бұл өткелден өткен соң Бамияна елі (қазіргі Ауғанстанның бір бөлігі) жатыр.

Үндістан мен Оңтүстік Азия арқылы саяхат

Сюаньцзян Қара таулар арқылы өтіп, Лампа еліне кіргенде Үндістанға келді. Оның саяхатнамасында Үндістан туралы мәліметтер Орталық Азияға қатысты бөлімдерден бөлек келтірілген. Бірақ ол оны Үндістан деп атамайды, оның орнына бұрын "Тяньчжу", "Шенгду" немесе "Сянду" деп әртүрлі түсіндірілген сөздің дыбысталу нұсқасын қолданады. Соңғы зерттеулер оның саяхатнамаларында 7-ғасырлық терминнің ең жақын айтылуы "Инду" екенін көрсетеді. Үндістанның патшалықтарында көптеген ауылдар мен қалалар бар. Олардың қалалары төртбұрышты қабырғалармен қоршалған, көшелері тар және иректелген, ал дүкендер жол бойында орналасқан. Көшедегі дүкендерде шарап сатылады. Мал союмен, балық аулаумен, жазалаумен, қоқыс жинаумен (жанды тіршілік иелерін өлтіріп, олардан алынған өнімдермен айналысатын) айналысатын адамдар қала ішінде тұруға рұқсат етілмейді. Қалалар кірпіштен салынған, ал үйлер көбінесе кірпіштен немесе "бамбук немесе ағаштан" жасалған. Шатырлары сабан мен шөппен жабылған. Сюаньцзян хинаяна мен махаяна буддалық ағымдарының айырмашылықтары туралы бөлімді қосады. Сюаньцзянның айтуынша, буддизмде он сегіз секта бар. Олар бір-біріне қарсы тұрып, "әр түрлі көзқарастарды" қызу пікірталасқа салады. Бір мақсатқа ұмтылса да, олар әртүрлі тақырыптарды зерттейді және пікір таластарында өткір сөздер қолданады. Әр буддалық сектаның монахтары үшін әртүрлі ережелер мен талаптар бар. Оның оңтүстік-шығысында көптеген буддалық монастырлар мен бес Дева ғибадатханасы бар (қазіргі Нангархар) орналасқан. Бірақ мұнда монахтардың саны аз. Ступалар қараусыз және қираған күйде. Жергілікті буддистер Будданың осы жерде ұшып жүріп уағыз айтқанына сенеді, себебі ол жерде жүрсе, көптеген жер сілкіністері болар еді. Нагарахарада Ашока салған 300 фут биіктіктегі ступа бар, онда тамаша мүсіндер сақталған. Сюаньцзян оны айналып құрмет көрсетті. Лампака және Нагарахара елдері өз патшаларымен тәуелсіз болды, бірақ олар Бамиянаның жанында орналасқан Каписа буддалық патшалығының қарауында болды. Саяхатнамада Сюаньцзян қауіпті жандар мекендейтін қараңғы үңгірге кіргені, Шрималадеви Симханадасутрасын оқып, олардың буддистерге айналғаны айтылады. Содан кейін олар құрбандық шалып, Буддаға гүлдермен құлшылық етті. Оңтүстік-шығысқа қарай бес жүз ли (~200 шақырым 7-ғасырда) – Гандара елі орналасқан, оны кейбір тарихи қытай мәтіндері фонетикалық түрде Qiantuowei деп жазған. Оның шығысынан Инд өзені өтеді, ал астанасы Пурасупура. Бұл жер ежелгі даналардың, үнді састраларының авторларының мекені. Олардың қатарында Нараянадева, Асанга, Васубандху, Дхарматрата, Монарата және Паршва бар. Ол патша және Джайендра монастырының көптеген монахтарымен күшін біріктірді. Кашмир – климаты өте суық, көбінесе желсіз аймақ. Бұл аймақта көлдер, көптеген гүлдер мен жемістер, шафран және дәрілік шөптер өседі. Кашмирде 100-ден астам монастырь және 5000-нан астам монах бар. Тұрғындар ежелгі Ашока салған төрт үлкен ступаны құрметтейді. Император Канишка да мұнда көптеген буддалық монастырлар салды. Сондай-ақ, ол 960 000 сөзден тұратын трактаттарды қола табақшаларға жазып, жаңа салынған үлкен ступаға сақтады. Сюаньцзянның айтуынша, Кашмир аймағында Трипитаканы жақсы білетін көптеген монахтар бар. Ол Кашмирде екі жыл бойы тұрып, олармен бірге трактаттарды зерттейді.

Такка, Джаламдара, Станнесвара, Матура, Матипура, Капита патшалықтары

Текка елі Кашмирдің оңтүстігінде, батысында Индус өзенінен, шығысында Випаша өзенінен басталады. Олар мол мөлшерде дәнсіз күріш пен бидай, алтын, мыс, темір және басқа да металдарды өндіреді. Олар буддизмге сенбейді, бірнеше жүздеген дева ғибадатханаларында дұға етеді. Бұл елде он буддалық монастырь қалды. Сюаньцзян бұрын одан да көп болғанын айтады. Бұлар бірнеше жүз жыл бұрын, Махиракула (Михиракула) есімді патшаның тұсында қиратылған. Патша ашуланып, өз иелігіндегі монастырлардан будда дінін үйрету үшін будда ұстазын сұрағанда, буддалар оған бірде-бір білімді ғалым жібермеді. Махиракуланың буддистерге қарсы қатыгездігі Магдаха патшасын онымен соғысуға итермеледі. Махиракула жеңіліп, кешірілді, бірақ Кашмира мен Гандараның патшасын өлтіру арқылы билікке қайта оралды. Сюаньцзян Махиракуланың қаталдықтары мен 1600 ступа мен монастырларды жойғаны туралы естіген әңгімелерді айтады. Сюаньцзян кейін Сагаладағы жүздеген будда монахтарымен, әрқайсысының биіктігі 200 футтан асатын үш үлкен ступасымен, екеуі Ашока салған монастырларды сипаттады. Сюаньцзян одан кейін Қытайбхукти елін аралады, ол осы атауды Сары өзеннің батысындағы аймақ Император Канишканың вассалы болғандықтан алған дейді. Канишканың тұсында персик пен алмұрт егістігі солтүстіктегі Қытайбхуктиге әкелінді. Солтүстікте ол 300 монахты ертіп Сарвастивада мектебінің будда монастырына барды. Ол Ашока императорының салған биіктігі 60 метрден асатын тағы бір орасан зор ступаны сипаттап берді. Бұл жердің маңында көптеген шағын ступалар мен үлкен будда үңгірлері бар. Гималай тауларында орналасқан бұл монастырьдің айналасында "көктемге дейін бір-біріне көлбеу болып жатқан жүздеген, мыңдаған ступалар" (Ли Ронгсидің аудармасы) орналасқан. Сол жерден ол Жаламдараға барды. Бұл жерде дәнсіз күріш пен астық өсіріледі, орман өсіп-өніп, гүл мен жеміс-жидек мол. Олардың 50 монастырында 2000-нан астам монахтар бар, олар буддизмнің Махаяна және Хинаяна дәстүрлерін зерттейді. Сондай-ақ, олардың дева ғибадатханалары бар, онда еретиктер өз денелерін күлмен мазалайды (Шива индуизмі). Жаламбарадан Сюаньцзян солтүстік-шығысқа қарай, қиырлы шыңдар, терең аңғарлар мен қауіпті жолдармен Гималайдың Кулута еліне қарай жол тартты. Оны таулар қоршап, жемістер, гүлдер мен ағаштар мол. Онда жиырма монастырь және мыңнан астам буддистік монахтар бар, олар негізінен Махаяна буддизмін зерттейді. Мұнда 15 дева ғибадатханасы бар, оларды еретиктер (һиндтер) жиі аралайды. Бұл аймақта буддалық архаттар мен ришилер (ағзалар) тұратын көптеген үңгірлер бар. Содан кейін ол оңтүстікке, Шатадру еліне қарай бет алды. Бұл жерде, дейді Сюаньцзян, адамдар "көрікті, сәнді" киім киеді, ауа райы ыстық, ал азаматтар әдет-ғұрып бойынша адал және мейірімді. Онда он монастырь бар, бірақ қираған және монастырлар аз. Бұл аймақтың шығысында Ганг өзені орналасқан, оның суы қара көк және онда өмір сүретін ғажайып тіршілік иелері бар, бірақ бұл тіршілік иелері адамдарға зиян келтірмейді. Ганг суы тәтті, ал еретиктер оған "бұйырлы су" бар деп сенуде және онда шомылу күнәларды тазартады деп санайды. Қазіргі монарх - Харшавардана, Баис Кшатрияның индусы. Оның үш ата-бабасы да монархтар болған, олардың барлығы қытай монархтарына ізгілік ретінде танымал болған. Содан кейін Сюаньцзян принц Шиладитияның тарихын және оның үлкен монастырлар мен ғибадатханаларды қалай құрғанын, мереке күндері жүздеген буддалық монахтар мен жүздеген индус діни қызметкерлерін тамақтандыруды ұзақ уақыт бойы айтып береді. Ол өзінің астанасының оңтүстік-шығысындағы көптеген монастырлар мен тас пен бұтадан жасалған үлкен будда ғибадатханасын, отыз фут биіктіктегі Будда мүсінімен сипаттады. Оның оңтүстігінде Суаньцзяннің айтуынша, көк тастан салынған Сурья ғибадатханасы орналасқан. Сурья ғибадатханасының жанында көк тастан жасалған Махешвара (Шива) ғибадатханасы орналасқан. Екеуі де мүсіндермен қалың ою-өрнектер. Шиладитияның астанасынан оңтүстік-шығысқа қарай 100 ли жерде, Ганг өзенінің шығыс жағалауындағы Навадевакула қаласы орналасқан. Ол гүлді орманмен қоршалған, бес жүз монахты қамтитын үш монастырь және "әдемі салынған" (Ли Ронгси аудармасы) көп қабатты терасты дева ғибадатханасы бар. Оңтүстік-шығыста 700 ли жерде Ямуна өзенінің жағасында орналасқан Праяга елі орналасқан. Бұл жерде жеміс ағаштары мен дәнді дақылдар өсіп жатыр. Олардың көпшілігі еретиктерге сенушілер, Праягада бірнеше жүз дева ғибадатханасы бар. Праягадан бес жүз ли жерде Каусамби елі орналасқан. Бұл жерде дәнсіз күріш пен қызыл қан оқпан өсіріледі. Азаматтар батыл, ашулы және жақсылыққа адал. Онда он шұғылалы және қираған буддалық монастырь бар, онда шамамен үш жүз монах бар. Елде елу дева ғибадатханасы және көптеген будда емес адамдар бар. Астанада, сарайдың ішінде сандал ағашынан жасалған Будда мүсіні бар будда ғибадатханасы бар. Бұл Будда мүсіні кейде "құдайлық жарық" шығарады, дейді Сюаньцзян. Ол Каусамбидің болашақта Будда Дхармасы аяқталады деп буддалық мәтіндерде болжамдалған орын екенін, сондықтан бұл жерге келген әркім қайғыға батып, "жас төгеді" дейді (Ли Ронгси аудармасы). Содан кейін ол солтүстік-шығысқа қарай, Ганг өзенін қайтадан кесіп өтіп, Вишака еліне келді. Ол оның халқын әдетте адал және тура деп сипаттайды, білімге құштар. Онда жиырма монастырь және үш мың монах бар, олар негізінен Хинаяна буддизмін зерттейді. Вишакада көптеген будда емес адамдар және елуден астам дева ғибадатханасы бар. Ол Прасенажиттің сарайының құлау қалдықтарын көрді, содан кейін оның шығысында Ұлы Дхарма залы ступасы, тағы бір ступа және Будданың анасы үшін ғибадатхана бар. Бұлардың жанында, дейді Сюаньцзян, Аңгулималаның үлкен ступасы бар. Қаладан оңтүстікке қарай шамамен бес ли (~7 ғасырдағы 2 километр) жерде екі 70 фут биіктіктегі тіректері тұрған Джетавана бағы бар, бірақ ондағы монастырь қираған. Бір тіректің үстінде доңғалақ, екіншісінде бұқа мүсіні бейнеленген. Сюаньцзян Буддамен байланысты Шравасти аңыздарына қатысты барлық ескерткіштерді көрді, бірақ олардың көпшілігі қираған күйде болды. Ол сондай-ақ отырып отырған Будда мүсіні бар 60 фут биіктіктегі будда ғибадатханасын және Будда ғибадатханасымен бірдей өлшемдегі дева ғибадатханасын, екеуі де жақсы күйде болғанын көрді. Шравасти астанасынан солтүстік-батысқа қарай алпыс лиден астам жерде Кашьяпа Будда үшін Ашока салған ступалар тізбегі бар, ол "жиырма мың жыл" өмір сүрген, дейді Сюаньцзян. Капилавастудан кейін ол шығысқа қарай Рамаграма (Рама) еліне барды. Аймақ сирек қоныстанған, қалалар мен ауылдар қираған күйде. Ол ступаның айналасында жүретін қолбасшалы жыланнан шығатын және ступаға гүл шашатын пілдер туралы айтады, Сюаньцзянның сөзіне сүйенсек. Бұл ерекше ступаның жанында монахтар Хинаянаны зерттейтін монастырь бар. Жүз лидей шығысқа қарай Ашока салған тағы бір орасан зор ступа жақсы күйде тұр. Орманынан өтетін Кушинагара елінде қалалар мен ауылдар шұғылалы және қираған күйде. Ол жатқан Буддасы бар үлкен кірпіш ғибадатханасын сипаттайды. Ол Будданың көптеген аңыздары ойналған көптеген ескерткіштер мен орындарды көрді, соның ішінде оның өртелу орны. Баранасиге жақын Варана өзенінің батыс жағалауында Ашока салған 100 фут биіктіктегі үлкен ступа бар. Оның алдында айнадай жылтыраған жасыл тастан жасалған тік тұрған бағана бар, дейді Сюаньцзян. Ол Баранаси елінде көптеген ступалар, бағаналар мен монастырларды сипаттайды. Содан кейін ол Вайшалиға барды, онда, дейді Сюаньцзян, адамдар әдетте адал және қарапайым. Олар буддалық және будда емес доктриналарды зерттейді. Вайшали елінде жүздеген монастырлар бар, бірақ олардың тек бірнешесінде монахтар бар және жақсы күйде. Ол биік ғимараттары мен сәнді павильондары бар Светапура монастырын сипаттайды. Содан кейін ол санай берді...

Калинга, Мултан, Андхра, Чола, Дравида және Малакута патшалықтары

Сюаньцзян оңтүстікке қарай бұрылып, Андрадесаға қарай сапарлап, Амаравати ступасы мен Нагарджунакондадағы вихараларды аралады. Ол Амараватиде тұрып, Абхидхаммипатикам мәтіндерін зерттеді. Амараватиде көптеген вихаралар бар екенін, ал кейбіреулері қараусыз қалғанын байқады. Содан кейін ол Паллавалардың астанасы Канчиге барып, Вайкунта Перумал ғибадатханасын көрді. Канчидің буддизмнің күшті орталығы екенін де айтты. Ол саяхатын Насик, Ажанта, Малваға дейін жалғастырды; одан кейін Мулаштана мен Праватаға барып, қайта Наландаға оралды.

Қытайға оралу

645 жылы Қытайға оралған Сюаньцзянға зор құрмет көрсетілді, бірақ ол әлі биліктегі император Тайцзун ұсынған жоғары лауазымдардың бәрінен де бас тартты. Оның орнына ол монастырьға шегініп, 664 жылы қайтыс болғанға дейін буддалық мәтіндерді аударуға өзінің бар күшін жұмсады. Оның өмірбаянында айтылғандай, ол "алты жүзден астам Махаяна және Хинаяна мәтіндерімен, Будданың жеті мүсінімен және жүзден астам сарира реликвияларымен" оралды. Сюаньцзянның буддалық мәтіндерді аударудағы ерекше еңбегін құрметтеу үшін Тан императоры Гаоцзун белгілі Тан каллиграфы Чу Суйлианға (褚遂良) және жазушы Ван Вэншаоға (萬文韶) Қытайдағы қасиетті үйретімдерге императордың кіріспесі (雁塔聖教序) деп аталатын екі стела тасын орнатуды бұйырды.

Қытай буддизмі (тәсіл)

Сюаньцзян саяхаттары барысында ол көптеген белгілі будда ұстаздарынан оқыды, әсіресе Наландадағы буддалық білімнің танымал орталығында. Ол оралғанда шамамен 657 санскрит мәтінін әкелді. Императордың қолдауымен ол Чанъаньда (қазіргі Сиань) ірі аударма бюросын құрды, Шығыс Азияның түкпір-түкпірінен студенттер мен серіктестерді тартты. Ол 1330-ға жуық кітапшаны қытай тіліне аударған. Оның буддизмдегі ең басты қызығушылығы – Йогачара (瑜伽行派), немесе сана ғана (唯識) саласы болды, және ол Қытайда осы дәстүрді жалғастырған мектеп құрды. Оның осы дәстүрлердің мәтіндерін зерттеуі, аударуы және түсіндіруі Шығыс Азиядағы Фасян мектебінің (法相宗) дамуына ықпал етті. Сюаньцзянның кейбір шәкірттері, мысалы Куйцзи (窺基, 632–682) және Вонч'ук (613–696) өздері де белгілі авторларға айналды. Сюаньцзян үнді буддалық мәтіндерін қытай тіліне мұқият және кең аударғанымен танымал, бұл жоғалған үнді буддалық мәтіндерді қытай тіліндегі аудармалардан қайта табуға мүмкіндік берді. Ол осы мәтіндерге түсініктеме ретінде Чэн Вэйши Лун (成唯識論) жазған немесе жинақтаған. Оның "Жүрек сутрасының" аудармасы Шығыс Азиядағы барлық буддалық ағымдарда маңызды кезең болып табылады және қазірге дейін солай болып келеді.

" Даналық жетістігі " сүті

Сюаньцзян Махапраджнапарамита сутрасының үш данасымен Қытайға қайтып келді. Сюаньцзян шәкірт-аудармашылар тобымен бірге 660 жылы көлемді еңбекті аударуға кірісті, бастапқы мәтіннің дұрыстығын қамтамасыз ету үшін үш нұсқаны да пайдаланды.

Бастапқы шығармалар

Сюаньцзян негізінен аударма жұмысымен танылғанымен, бірнеше түпнұсқа еңбектер де жазған. 646 жылы императордың сұрауымен Сюаньцзян өзінің "Батыс аймақтар туралы Ұлы Тан жазбалары" атты кітабын аяқтады, ол ортағасырлық Орталық Азия және Үндістанды зерттеудің маңызды көздерінің біріне айналды. Бұл кітапты алғаш рет 1857 жылы синолог Станислав Жюльен француз тіліне аударды. Сюаньцзян сонымен қатар йогакара буддалық философиясы туралы үлкен трактат – "Чэн Вэйши Лун" жазды. "Баши гуйджу соң" 八識規矩頌 (Сегіз сананың құрылымы туралы өлеңдер) деп аталатын тағы бір түпнұсқа мәтін де бар. Томас Уоттерстің көптеген түсіндірмелермен жабдықталған ағылшын тіліндегі аудармасын Т. В. Рис Дэвидс және С. В. Бушелл редакциялап, 1905 жылы Лондонда, оның өлімінен кейін жариялады.

Мұра

Сюаньцзянның «Батыс аймақтар туралы Ұлы Тан жазбалары» еңбегі – бұл қытай буддасы зыяратшысының ұрпаққа сыйлаған Орталық және Оңтүстік Азия елдерінің ең толық және егжей-тегжейлі сипаттамасы. Оның басты мақсаты буддалық кітаптарды алу және Үндістанда буддалық білім алу болғанымен, ол одан да көп іс істеді. Ол саяхаттаған елдердің саяси және әлеуметтік жағдайларын сақтап қалды. Оның Бенгалиядағы – негізінен Карнасуварнаның жанындағы Рактамритика, Пундранагара және оның айналасы, Саматта, Тамралипти және Харикела – жерлерін сипаттауы Бенгалияның археологиялық тарихын жазуға өте көмектесті. Оның жазбалары VII ғасырғы Бенгалия тарихына, әсіресе Шашанканың Гауда патшалығына жарық түсіреді, бірақ кейде ол жақтылық танытады. Сюаньцзян 657 санскрит буддалық еңбекті жинап, аударды. Ол Үндістанның барлық жерінен буддизм бойынша мүмкін болған ең жақсы білімді алды. Осы қызметінің көп бөлігі Хуэйлидің «Сюаньцзянның өмірбаяны» атты «Сюаньцзянның өмірі» кітабында егжей-тегжейлі сипатталған. Оның «Жүрек сутрасы» нұсқасы – қытай тіліндегі сутраларға жасалған барлық түсіндірмелердің және Қытай, Корея, Вьетнам мен Жапониядағы оқылымдардың негізі. Оның стилі қытай стандарттары бойынша ауыр, тым әдеби және терминологиядағы ғылыми жаңалықтармен ерекшеленеді. Көбінесе, ертерек аудармашы Кумарадживаның нұсқасы болған жағдайда, Кумарадживаның нұсқасы көбірек танымал. Сычуань провинциясының Чэнду қаласындағы Вэньшу монастырында Сюаньцзянның бас сүйегінің бір бөлігі сақталғаны туралы да мәлімдеме бар. Сюаньцзянның дене қалдықтарының бір бөлігі 1942 жылы Жапон императорлық армиясының әскерлері Нанкиннен алып кетіп, қазір Жапонияның Нара қаласындағы Якуши-дзиде сақталған. 1965 жылдың қараша айында Жапон үкіметі Сюаньцзянның реликвиясын Тайвань үкіметіне қайтарды, ол кейін Тайваньдағы Сюаньцзян ғибадатханасына орналастырылды.