Кіріспе

Бұлусан муниципалитеті (Waray Sorsogon: Bungto san Bulusan; ), Филиппиннің Сорсогон провинциясындағы 4-ші сыныптағы муниципалитет. 2020 жылғы халық санауы бойынша, халқы 23 932 адамды құрайды. Тарих

Испаниялықтар келгенге дейінгі кезең
Испандықтар келгенге дейін, Бұлусанның жергілікті халқы ұйымдасқан, бірақ шашыраңқы қоныстарда өмір сүрді. Кейбіреулері бұрынғы Инарадода (қазіргі Ликод немесе Сан-Рафаэль), басқалары Илиханда, ал тағы бір бөлігі Пинайаганда, сондай-ақ Капангиханда – Пагасасан және Баюгин өзендеріне жақын жерде тұрды. Бұл қоныстар теңіз жағалауынан және таулы аймақтардан қашық орналасқан. Мұның себебі, қалаға, әсіресе жағалау аймақтарына Моро қарақшыларының шабуылдары, жергілікті тұрғындардың алтын-күмісін тонауы және үйлерді өртеп жіберуі болуы мүмкін. Мороларға байланысты апаттардың салдарынан, қоныстарды биік жерлерге орналастыру – дана шешім болды. Жақында жүргізілген қазба жұмыстары кезінде бұрынғы Инарадо аумағында қытай және топырақтан жасалған құмыралар, табақтар, ыдыстар мен вазалар сияқты артефакттар табылған. Бұл жағдайлар, қытайлықтар мен елдің осы бөлігіндегі адамдардың «Хрест пен Қылыштан» бұрын сауда-саттықпен айналысқан деген болжамдарды күшейте түсті.

Испан кезеңі

Қаланың негізі қалануы
Бұлусан, Сорсогонның қалған бөлігі сияқты, 1894 жылдың 17 қазанына дейін Альбай провинциясының құрамында болды. 1630 жылы Инарадода қазіргі Сорсогон провинциясының төртінші паррокиясы (приходы) құрылды. 1600 жылы құрылған Касигуранның бөлігі болғаннан кейін, Бұлусан 1617 жылы құрылған Бекон және 1628 жылы құрылған Сорсогон паррокиясынан кейін тәуелсіз паррохияға айналды. 1631 жылы ол жеке азаматтық қалаға айналды. Жаңа паррохия Испанияның қамқоршысы – Ұлы Яковтың (Сент-Джеймс) қамқорлығына берілді. Әке Мигель де Санта-Ана оның бірінші паррохиялық діни қызметкері болды және шіркеулік және азаматтық функцияларға бір адам билік жүргізді. Халық сонымен қатар, сол жердің бірінші басшысын – губернаторцильоны сайлады. 1760 жылы қала Инарадодан Бұлусан өзенінің сағасына көшірілді. Бұл көршілес елді мекендермен сауда жасау қажеттілігімен туындады. Бұл көшіруді паррохиялық діни қызметкер әке Хоакин де лос Сантос ұйымдастырды. Діни қызметкердің басшылығымен, халық Бернардино Пасьонды қала басшысы етіп сайлады. Жергілікті тұрғындар жаңа шіркеу тұрған жерде шіркеу салуды бастады. Бұл бастапқы даму қазіргі поблационның (қала орталығының) ядросын құрады.

Бөліну
Бұлусан паррохиясы Губат, Матног, Булан, Барселона және Санта-Магдалена аудандарын қамтыды. Көп ұзамай, жаңа паррохиялар аналық паррохиядан туып, өз қалаларына айналды немесе бұл қауымдар өздерінің жеке қалаларына айналып, өз кезегінде өз паррохияларын құрды. Төмендегі кестеге қараңыз:

+ Бұлусанның бұрынғы қауымдастықтары Атауы Паррохия құрылған жылы Жеке қала ретінде құрылған жылы
Губат 1771 1764
Матног 1785 1800
Булан («Есік» қалашығы; Бұлусанның құрамында 1645–1690) 1801 1801
Барселона (Бұлусан мен Губаттан) 1867 1866
Иросин 1873 1880
Санта-Магдалена (Бұлусаннан, содан кейін Матногтың құрамында) 1890 1894

Тас қарауыл мұнаралары
Бұлусанның қарауыл мұнаралары 1760 жылы, қаланың поблационы қазіргі орнына көшірілген жылы салынған деп есептеледі. 1799 жылы Моро қарақшыларына қарсы қорғаныс және ескерту шарасы ретінде Альбайдың жағалау қалаларының басшылары өздерінің қала әкімдіктерінде жиналып, ланча канонераларын (қолға қаруланған кемелерді) салу жоспарларын жасады. 1799 жылдың 20 сәуірінде Бұлусан басшылары екі ланча канонера салуды шешті, оларға қазіргі губернатор дон Хуан Максимиано және бұрынғы губернатор дон Хуан Томас басшылық ететін болды. Бұлусан қаласында ең көп «балуарте де пиедра» (тастан жасалған қарауыл мұнаралары) салынған. Қала күзет мұнараларын тұрғызды, олардың әрқайсысы Макабаре, Тавг және Лайог (қазіргі Барселонаның бөлігі) орналасқан. Дапдап қауымының жанында Пунта Диаманте деп аталатын үшбұрышты үлкен муралла (бекініс) тұрғызылды, ол Сент-Джеймс-ди-Грейтер шіркеуінің шіркеуін және діни қызметкердің үйін қоршап тұрды. Пунта-Диамантеде биік, қалың қабырғалары бар бес қарауыл мұнарасы бар, бұл Моро шабуылдары кезінде бас сауғалау үшін тамаша орын. Басқа цилиндрлі және дөңгелек негізді күзет мұнараларынан айырмашылығы, теңізге қараған мұнара үшбұрышты жоспарда, негізгі кешеннің кішірек нұсқасында салынған. Ең үлкен күзет мұнарасының негізі сегізбұрышты (сегіз жағы бар) және жоғары қарай кезекпен жоғарылай түседі. Бұл күзет мұнарасы қазір шіркеудің қоңырау мұнарасы болып табылады, ескі қоңыраулар салыстырмалы түрде сақталған. 1900 жылдан 1940 жылға дейін Бұлусан білім беру, үкімет, байланыс, ауыл шаруашылығы және денсаулық сақтау салаларында маңызды дамуларға ұшырады. Американдық үкіметтің басында тегін мемлекеттік білім беру басталды. Барлық дерлік ауылдарда мемлекеттік мектептер ашылды. 1927 жылы муниципалитет ғимараты (қазір почта бөлімі, сот залы және муниципалитет түрмесі орналасқан) және қоғамдық базар (қазіргі кезде вертикальды даму) салынды. 1930 жылы Барселона және Иросин қалаларына жалғасқан провинциялық жол қозғалысқа ашылды. Телеграф және почта қызметтері басталды. Сайлау құқығы бар азаматтар сайлауға қатысу құқығын пайдалана бастады. Муниципалдық үкімет жүйесі құрылды. Сауда-саттық және коммерция гүлденді. Ауыл шаруашылығы әдістерін дамытуға бастама берілді. Денсаулық сақтау саласында холера және шешек ауруларының таралуы тоқтатылды. 1939 жылы алғашқы муниципалдық су жүйесі салынды. Осы кезеңде екі бұлусандық адам маңызды лауазымдарға көтерілді. Хуан С. Рейес Сорсогон облысының губернаторы болып сайланды (1929–1931). Оның кіші әйелі, Колумбия университетінде докторлық диссертациясын қорғаған доктор Хосе С. Рейес 1935 жылғы Конституциялық конвенцияға делегат болып сайланды. «Саяси гений» ретінде танылған ол 1935 жылғы Конституцияны әзірлеуге үлкен үлес қосты. Сонымен қатар, ол Филиппин тәуелсіздік миссиясының мүшесі болды және Кирино мен Осменья әкімдіктерінің Білім министрі болды. 1945 жылы ол президент Серхио Осменьяның атқарушы хатшысы болды.

Екінші дүниежүзілік соғыс
1941 жылдың 8 желтоқсанында Филиппинде Екінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Бұлусанның бұл бейбіт және өркендеу кезеңі бұзылды. Аралар сияқты, Бұлусан да Жапон императорлық армиясының басып алынуына ұшырады. Бұл бұлусандықтардың арасында ұлттық сезімді қайта оятып, ұйымдасқан партизандық қарсылықтың жаңаруына әкелді. Жапондар кейіннен қаланы басқару үшін жергілікті үкіметті құруға сәттілікке жетті, бірақ осы лауазымдарға тағайындалғандардың адалдығы қарсылық тобында қалды.

География
Бұлусанның солтүстігінде Барселона қаласы, ал сағат тілі бойынша айналып өтетін болсақ, Касигуран, Жубан, Иросин және Санта-Магдалена қалаларымен шектеседі. Жағалаудан шамамен қашықтықтағы Сан-Бернардино аралдары Бұлусанның құзыретіне кіреді. Бұлусан Сорсогон қаласынан және Маниладан қашықтықта орналасқан.

Ауылдық округтер
Бұлусан саяси тұрғыдан 24 ауылдық округке бөлінген. Әрбір ауылдық округ пуроктардан тұрады, ал кейбіреулерінде ситостар бар. 8 ауылдық округ поблацион аумағында орналасқан.

Багакай
Орталық (Поблацион)
Когон
Данкалан
Дапдап (Поблацион)
Лалуд
Лообан (Поблацион)
Мабухай (Поблацион)
Мадлавон (Поблацион)
Поктол (Поблацион)
Порог
Сабанг (Поблацион)
Сальвасьон
Сан-Антонио
Сан-Бернардо
Сан-Франсиско (Капангихан)
Сан-Исидро
Сан-Хосе
Сан-Рафаэль (Ликод)
Сан-Роке
Сан-Висенте (Буханг)
Санта-Барбара
Сапнган (Поблацион)
Тинампа

Климат

Демография

Тіл
Бұлусан халқы бисакол тілінде сөйлейді. Арнайы жағдайларда және Рим-католик шіркеуінің діни қызметтерінде таза бикол тілі қолданылады. Тағалог тілі үшінші тіл болып саналады, ағылшын тілімен қатар.

Дін
Рим-католик діні халықтың 90% құрайды. Иглесия ни Кристо, Йехова куәгерлері, Иса Масегінің шіркеуі, қайта туған христиандар сияқты дін өкілдері де бар.

Орта білім

Аарон Джеймс Гейсайко Мемориалдық Қоры, Inc. – қаланың алғашқы орта мектебі. Ол 1950 жылы доктор Хосе С. Рейес (Dr. Jose S. Reyes) Булусан институты ретінде құрылған. Сол кездегі елдегі барлық орта мектептер жекеменшік болған. Мектеп 1970-ші жылдары Хосе С. Рейес Мемориалдық институты деп аталды және жаңа мыңжылдық басында қорға айналды. Булусан орта мектебі – Булусан Побласион маңында орналасқан мемлекеттік орта мектеп, ол 2000 жылдың 4 қазанында Мадлавон мен Данкалан шекарасында құрылды. Екі жылдық жұмыстан кейін Булусан ұлттық кәсіптік-техникалық мектебінің орта мектеп бөлімі осы мектепке берілді. Хайме Г. Эспена орта мектебі – Буханг орта мектебі ретінде құрылған, Буханг, Булусан, Сорсогон бастауыш мектебімен біріктірілген ұлттық орта мектеп. Мектеп Эспена отбасының жер сыйлағаннан кейін Таизан ауылына көшірілді. Кейіннен ол олардың қайтыс болған әкесінің құрметіне доктор Хайме Г. Эспена атымен аталып, жаңа аталды. Сан-Роке ұлттық орта мектебі – Булусанның оңтүстік-батыс бөлігінде, Иросин шекарасына жақын орналасқан тағы бір ұлттық орта мектеп. Оған көршілес ауылдардың бастауыш мектептерінен, соның ішінде Иросиннің Мапасо Патаг және Кауаян сияқты аймақтарынан оқушылар келіп білім алады.

Католиктік білім беру

Марияның таза жүрек мектебі (IHMS), Пунта Диамантеден ар жақтағы Булусан ауданында орналасқан, францискан тәртібіндегі бастауыш және орта мектеп.

Кәсіптік-техникалық білім беру

Булусан ұлттық кәсіптік-техникалық мектебі – елдегі үздік TESDA мектептерінің бірі. Ол Хосе Геньорга құрған муниципалдық жоғары мектеп ретінде басталып, ол зейнеткерлікке шыққанда TESDA кәсіптік мектеп әкімшісі II (VSA II) қызметін атқарған. Қазіргі таңда мектеп Сорсогон облысының 2-ші округінен келген оқушыларға қызмет көрсетеді.