Кіріспе
НАСА-ның төртінші Айға қону миссиясының соңғы кезеңі туралы мәлімет. 1971 жылғы 2 тамызда "Аполлон-15" LM Falcon Ай бетінен ұшып шыққаннан кейін, ол CSM Endeavour-мен кездесіп, байланысты. Ай үлгілері мен басқа да жабдықтарды ауыстырғаннан соң, Falcon бөлініп шығарылды. Ол өзінің қозғалтқышын іске қосып, Ай бетіне құлауын қамтамасыз етті. "Аполлон-15" Ай орбитасында тағы бір күн өткізіп, Уорденнің бақылауларын жалғастырды. Олар серіктік аппаратты жібергеннен кейін, қызметтік қозғалтқыш жүйесін іске қосып, Жерге қайта оралу траекториясына шықты. Келесі күні Уорден ғылыми құралдар модулінің (SIM) камераларынан пленка кассеталарын алу үшін ғарыш кеңістігінде жұмыс істеді (EVA). Ғарыштағы он екінші күн ешқандай оқиғасыз өтті, Миссиялық бақылау орталығы баспасөз конференциясын өткізді, онда журналистердің сұрақтарына астронавттар жауап берді. 13-ші және соңғы күні олар қайтадан атмосфераға кіруге дайындалды. Түсіп келе жатқанда үш парашюттің бірі істен шығып, қалған екеуімен сәтті қонды.
After the Apollo 15 LM Falcon lifted from the lunar surface on August 2, 1971, it rendezvoused and docked with the CSM Endeavour. After transferring across the lunar samples and other equipment, Falcon was jettisoned. It would fire its rocket engine to cause it to impact the lunar surface. Apollo 15 spent one more day in lunar orbit, continuing Worden's observations. After releasing a subsatellite, they ignited their service propulsion system to put them on a trajectory back to Earth. The next day, Worden performed an EVA to retrieve the film cassettes from the scientific instrument module (SIM) bay cameras. The twelfth day in space was uneventful, with Mission Control holding a press conference where the astronauts were asked questions submitted by the news media. On their 13th and final day they prepared for reentry. During descent one of their three parachutes failed, and they splashed down successfully with only two.
Кездесу және сүйрелу
Falcon 171 сағат, 37 минут және 16 секундтан кейін Ай бетінен ұшып кетті. ("Жерден ұшырылған уақыттан бастап өткен уақыт" - "Ground Elapsed Time") Айға көтерілген кезде Уорден "Әуе күштері әнін" орындады. Ол тек Хьюстон үшін ойналып жатыр деп ойлағанмен, білмейтіні, Миссиялық бақылаудағы бір ауыстырғыш оның дауыстық хабарларын LM-ге жіберді. Бұл Скоттың көңілінен шықпады, себебі ән орындалғанда Миссиялық бақылаудан келген хабарларды естіп түсіну мүмкін болмады. LM 42*9 нм (77,8*16,7 км) орбитаға шықты. Аполлон-15 екі ғарыш кемесі бір орбитада кездесетін алғашқы тікелей кездесу болады. LM орбитасы CSM орбитасымен бір жазықтықта болмағандықтан, LM-нің көтерілу қозғалтқышын тағы бір рет қосу қажет болды. Келесі жақындап өту кезінде ғарыш кемесі Falcon төменгі орбитада Endeavour-ды ұстап алуды жалғастырды. Екі кеме арасы шамамен 40 метрге жеткенде, олар арақашықтықты тұрақты ұстап, орнын сақтауды бастады. Барлық Аполлон ұшуларындағыдай, экипаж осы процесті кеңінен суретке түсіріп, бейнеге сақты. Endeavour қатты байланысқа жақындады және Falcon миссиясы аяқталды. Люктерді ашқаннан кейін экипаж жер бетінен жиналған тау жыныстарының үлгілерін көшіруге кірісті. Скот пен Ирвин ғарыш киімдерін мүмкіндігінше шаңнан тазарту үшін вакуумдады. Сонымен қатар, киножурналдар, тамақ, пайдаланылған несеп және фекальдық қаптар (олар медициналық зерттеулер үшін қажет болды) көшірілді. Бір оттегі тазалау жүйесі (ОПС) де көшірілді. Ай бетінде ОПС апатты жағдайда қосымша оттегі беру үшін немесе LM экипажы CSM-мен қатты байланыс орната алмаса, LM-ден CSM-ге өту үшін EVA жасау қажет болған жағдайда пайдаланылатын болады. Уорден оны кейінірек миссия кезінде пайдаланды. Көшіру аяқталғаннан кейін экипаж екі кеме арасындағы люктерді қайта жапты және LM-ді тастауға дайындалды. Бұл жерге қону алдындағы бөлінуден өзгеше болды. Бұл жағдайда көптеген соқпақ зонд құрылымдары енді қажет болмағандықтан, жарылыс арқылы тастау жүзеге асырылды және олар LM-де қалды. Кемелер арасындағы туннельдің қысымын төмендетуде қиындықтар туды. Бұл дұрыс жабылмаған люк болғанын және бөлінуді бір орбитаға кешіктіргенін көрсетті. Люктерді тексергеннен кейін экипаж дұрыс емес пломбаның себебін таба алмады, бірақ туннель енді сәтті желдетілді. 2001 жылы жарияланған мемуарларында ұшу директоры Кристофер Крафт бұл қиындықтардың кейбіреулері экипаждың шаршауынан туындаған болуы мүмкін деп жазды. Айда ұзақ болғандықтан, Скот пен Ирвин 22 сағатқа жуық ұйықтамады, ал екеуі де Ай бетінде EVA жасағаннан кейін жүрек соғуында бұзылыстарды сезінді. Крафт миссияның осы кезеңінде жердегі басқарушылар мен экипаж арасындағы үйлестіру бірнеше рет бұзылғанын жазды және ол мұны миссиялық бақылаудағы мансабындағы ең стресстік тәжірибелердің бірі ретінде еске алды. Аполлон-15 ұшырылуынан бір ай бұрын "Союз-11" экипажының үш мүшесі қаза тапқаннан кейін экипаж процедуралары өзгерді. Аполлон-15 миссиясын жоспарлаушылар экипаж LM-ді CSM-ден бөлу кезінде қысымды сақтайтын киімдерін кию керек деп шешті, бұл бұрын болмаған жағдай. Киімдер 15-ке кейбір қиындықтар тудырды, себебі туннельді желдетуден бұрын жасалған тұтастық тестісі кезінде олар Скотт киімінің тұтастығына қол жеткізе алмады. Ақыры LM-ді тастағаннан кейін, CSM LM-ден одан әрі ажырату үшін кішкентай RCS күйді. Falcon Айға соқтығу үшін көтерілу сатысының қозғалтқышын қосты. Кешігу салдарынан ол жоспарланған жерге емес, 26°12' солтүстік ендігі, 0°6' шығыс бойламында, қону орнынан шамамен 90 км қашықтықта соқтығысты. Экипаж ұйықтау кезеңін бастауы керек еді, бірақ кешігулер салдарынан үй шаруасын аяқтауға тура келді. Бастысы, бұл кездесу кезінде өшірілген SIM құралдарын қайта қосу және оларды дұрыс пайдалану үшін ғарыш кемесін бағдарлау болды. Ұйықтаудан бұрын, космонавттардың басшысы болған Дик Слейтон экипажға радио арқылы хабарласып, Секонал седативін қабылдауға кеңес берді. Экипаж бұған қарсы шешім қабылдады. Жердегі дәрігерлер Скотт пен Ирвиннің ЭКГ-сында бигемини ритмі пайда болғанын көргенде алаңдады. Калийдің жетіспеушілігінен туындаған қарыншалар бірыңғай емес, жұптап соғады. Калий тапшылығы жаттығу кестесімен және ұшудың стресімен байланысты деп есептеледі. Ирвин 1991 жылы жүрек талмасынан қайтыс болды. Ақыры, ұйықтауға кеткен уақыттан 3,5 сағат өткеннен кейін және Миссиялық бақылау экипажға сәлем бергеннен кейін 2 сағат өткен соң, олар Айдың 54-орбитасында ұйықтау кезеңін бастады. Скот пен Ирвин 23 сағаттан астам, ал Уорден 21 сағаттан астам ояу болды.
Ай орбитасындағы соңғы күн және ТЕИ
Аполлон-15 Жерге трансжерлік инъекция (TEI) жасамас бұрын Ай орбитасында соңғы күнін өткізді, бұл SPS-тің жанауы еді, ол оларды Жерге қайтатын траекторияға түсіретін. Бұл күнді негізінен Уорден өткен төрт күнде айналысқан жұмыстармен өткізді. Миссиялық басқару ұшу жоспарына көптеген өзгерістер енгізуге шешім қабылдады. Лазерлік биіктік өлкіші бұзылып, пайдасыз деп жарияланды. Экипажға Hasselblad-тың 80 мм линзасының орнына 250 мм телеобъективті пайдалану тапсырылды. Сондай-ақ, оларға қалағанша фотосурет түсіруге рұқсат берілді. Жерге жарылмаған пленкамен оралудың қажеті жоқ еді. Олардың фотосуреттеріндегі нысандардың бірі – терминатор аймағы, онда Жердегі бақылаушы үшін Күн шығып немесе батып жатқандай көрінетін. Бұл фотосуреттер өте пайдалы болды, себебі олар жер бетінің ерекшеліктерін айқын рельефте көрсетті. Қазір үш адам бар болғандықтан, экипаж көптеген қолмен түсірілген суреттерді түсіре алды, ал біреуі әрдайым SIM-ді іске қосып, Миссиялық басқарудан ұшу жоспарының жаңартуларын алуға дайын болды. Экипажға барлық негізгі нысандар суретке түсірілгендіктен, панорамалық камераны қосып, жұмыс істеуге рұқсат берілді. Аполлон-15 73-ші орбитада Айдың артынан шыққанда, TEI-ге дейін тағы екі орбита қалды. Осы уақыт ішінде экипаж субспутникті босатып, оларды үйге қайтаратын ракетаның жанауына дайындалуы керек еді. CSM және LM-нің барлық бөліктері сияқты, SPS та өте сенімді болды. Тек қозғалтқыш саптамасы мен жану камерасы ғана сенімділік деңгейі төмен еді. Субспутник Айдың гравитациялық өрісін өлшеу және Жер мен Айдың магнитосфераларын зерттеу үшін жасалған. Оның ұзындығы 79 см, ал корпусы 36 см алтыбұрышты болды. Жалпы салмағы 35,6 кг, күндізгі жұмыс үшін күн батареяларымен және түнгі жұмыс үшін күміс-кадмий аккумуляторымен жабдықталған. Онда босатылғаннан кейін кеңейтілген үш бағана болды, олардың ұзындығы 1,5 м. Субспутникті босату алдында экипаж орбитаны көтеру үшін тағы бір қозғалтқышты іске қосты. Бұл субспутниктің ұзақ қызмет етуіне мүмкіндік беру үшін жасалды. Үш секундтық жанау олардың орбитасын 65,4 және 52,2 теңіз шақырымынан (121,1 км және 96,7 км) 76,0 және 54,3 теңіз шақырымына (140,8 км және 100,6 км) көтерді. Бұл жаңа орбитада субспутник бір жылға дейін сақталуы күтілді. Айдың 74-ші және соңғы орбитасын бастағанда экипаж ғарыш кемесін босатуға қажетті дұрыс бағытқа бұрды. Субспутник жоспарланған уақытта босатылды. Босату процесі екі пиротехникалық бұранданы атуды қамтыды, бұл спутникті серіппелі механизммен босатуға және спутникке айналу үшін қисық ойықтағы штырғынды қолдануға мүмкіндік берді. Айналу кемені тұрақтандыруға көмектесті. Аполлон-15 экипажына SPS-ті жанау үшін қажетті ақпарат Миссиялық басқарудан радиоарнасымен жеткеннен кейін, ол соңғы рет Айдың артына жоғалып кетті. Уақытында тұтанған SPS 2 минут 21 секунд бойы жанады, олардың жылдамдығына 930 м/с қосты. Ғарыштағы он күндік сапарында экипажға көп нәрсе қалмады. Олар қалған пленканы пайдаланып, олардан алыстап келе жатқан Айдың бетін суретке түсіруді жалғастырды. Енді олар Айдың тұрақты күн сәулесінде болғандықтан, ғарыш кемесін PTC күйіне енгізді.
11-күн және ЕВА
Ғарышқа шыққан он бірінші күннің басты міндеті – Уорденнің ашық ғарышқа (EVA) шығуы болды. Бұл Скотт Аполлон-9 бағдарламасы кезінде ашық ғарышқа шыққаннан бері командалық модульдің пилоты жасаған алғашқы EVA еді. Экипаж дайындық бастағанда, Жер уақыты бойынша 238 сағат, 14 минут, 51 секундта Айдың тартылыс аймағынан шықты, сол кезде Жердің гравитациялық күші Айдың күшінен басым болды. Осы сәттен бастап олар Жерге қарай үдеуді бастайды. SIM бөлімшесіндегі жабдықты жинап алып, өшіргеннен кейін экипаж ғарыш костюмдерін киді. Олар SIM бөлімшесіне жақын орналасқан RCS қозғалтқыштарын деактивациялады, себебі олардың кездейсоқ жұмыс істеуі Уорден үшін қауіпті болар еді. Бұрандалардың кездейсоқ итеріліп қалмауы үшін басқару тақтасына да сақтандырғыштар орнатылды. Костюмдерді тексеріп, ғарыш кемесінен ауаны шығарғаннан кейін, люк ашылды. Люкке теледидар және кинокамера орнатылып, Уорден Жерге қайтару қажет емес екі қоқыс қапшығын сыртқа лақтырды. Содан кейін ол SIM бөлімшесіне дейін кемеге орнатылған тұтқаларды пайдаланып өтті. Ол құралдарды тексерумен қатар, олармен туындаған түрлі проблемалардың себебін анықтау міндеті де берілді. Біріншіден, ол панорамалық камерадан пленка кассетін алып, кабинаға қайтарды. Карталық камерадағы "V over H" сенсорын тексергеннен кейін, ол оның пленка кассетін алды. Ол сенсорды ештеңе жаппағанын анықтады, бұл Миссиялық бақылау сенсордың проблемаларының себебі деп болжаған нәрсеге қайшы келді. Кейінірек жасалған талдаулар көрсеткендей, проблема оптикалық сигнал мен шу арақатынасына байланысты болған. Басқа құралдар өз деректерін Жерге радиоарна арқылы жібергендіктен, жинауға қосымша ештеңе қалмады. Люк ашылғаннан кейін 20 минут өткен соң, ол қайтадан жабылып, құлыпталды. Рентгендік спектрометрді Скорпион X 1 және Аққу X 1-ге бағыттау үшін SIM бөлімшесі қайта қосылды.
12-ші күн
Түнде экипаж Аполлон бағдарламасы үшін жаңа ғарышқа төзімділік рекордын орнатты (бірақ бұл барлық ғарыш ұшулары үшін емес, өйткені «Жеңіс-7» 14 күн, ал «Союз-11» бір ай бойы ғарышта болды). Экипаж үшін ғарыштағы он екінші күн тыныш өтті. Барлық Аполлон айға ұшуларындағыдай, кері сапарда да істеуге көп нәрсе қалмады, негізгі мақсаттар орындалған еді. Экипаж тағы бір жарық шығару тәжірибесін жүргізді, бұл жолы кабинадағы шамдарды қосып, бұл көрінуге әсер ете ме деп тексерді. Олар көріну мүмкіндігінің төмендегенін анықтады. Миссиялық бақылау орталығы кабинадағы заттардың орналасуын қарастырды. Ғарыш кемесінің ауырлық орталығы белгіленген шекте болуы үшін заттардың орналасуы өте маңызды болды. Әсіресе панорамалық камерадан алынған 170 фунт (77 кг) салмақты тау жынысы үлгілері мен 55 фунт (25 кг) салмақты кинокассеталар маңызды болды. Ұшудың Жерге оралу кезеңі Ай тұтылуымен сәйкес келді. Бұл Ай Жердің көлеңкесінен өтетін кезде болады. Экипаж оны суретке түсіруге тапсырылды, бірақ камералардың қолмен ұсталуы және экспозиция ұзақтығына байланысты көптеген суреттер бұлыңғыр болып шықты. Экипаж Ай бетінде қалдырған құралдар да тұтылуды тіркеді, бірақ тек беткей температурасының 185 кельвинге төмендеуін байқағаннан кейін ғана. Экипаж сондай-ақ ұшу кезінде баспасөз конференциясын өткізді, онда CAPCOM баспасөз өкілдері ұсынған сұрақтарды оқыды. Бірінші кезекте, олардан қай оқиғаны қайталайтындары және қайсысын қайталамағысы келмейтіні туралы сұрады. Скотт Хэдли дельтасынан жазықтықты көрудің ең жақсы сәт болғанын айтты. Ворден үшін бұл LOI және Айды және TEI-ді алғашқы рет жақыннан көру болды, яғни олар үйге қайтып келеді. Ирвин ең көп ұнағаны – ұшыру еді, бірақ ол телекамера алдында құлап түскенін қайталамағысы келмейді. Көптеген сұрақтар беткейдегі операцияларға қатысты болды, мысалы, экипаж үшін ең маңызды жаңалықтар қандай болды. Ирвин бұл «Хадли тауының беткейінде ашылған құрылым» екенін айтты. Скотттан «Falcon» қонған кездегі жағдайды сипаттауын сұрады. Оның айтуынша, жер бетіндегі кратерлер күткеннен гөрі әлдеқайда жұмсақ болғандықтан, бағдарлау белгілерін табу қиын болды. Скотттан үш сағаттық ЭВА-ны орындаудың физикалық жүктемесі туралы да сұрады. Ол бұл мәселеде ешқандай қиындық көрмегенін айтты және миссияға дейін Жердегі жаттығуларының оларды барлық мүмкін жағдайларға дайындағанын мақтады. Айдауыл қызығушылық тудырды, Ирвин оны кейде екі доңғалағы ғана жерге тиетін бұрқас сияқты сипаттады. Скотт оның өте тұрақты машина екенін сезінді, бірақ 1/6 гравитацияда ол сәл ғана жүзіп жүреді. Скотттан сондай-ақ, оған көп қиындық тудырған бұрғылау туралы да сұрады. Ол жер бетінен бір метр тереңдікте қатты тасқа тап болғанын, оны оңай бұрғылай алмағанын айтты. Ол Ирвинмен бірге ядролық үлгіні алуда қиындықтарға тап болса да, бұл жұмыстың пайдалы болғанын сезінді. Скотт Солтүстік кешенінің жоғалуы туралы сұраққа жауап беріп, бастапқы миссия мақсаттарында Солтүстік кешені тіпті аталмағанын және тек кейіннен қосылғанын айтты. Жеке өкінішке қарамастан, бұл тек қосымша мүмкіндік болған еді. Әдеттегідей, американдық салық төлеушілердің миссиядан не алатыны туралы сұрақтар туындады, бірақ кейбір «жақсы теледидар суреттерінен» басқа. Скотт адамның зерттеуге құштар екенін және ғылыми деректердің көп мөлшерімен қатар, ұшудан алынған зор зерттеу сезімі де бар екенін айтты. Ворден мен Ирвин осы пікірге толыққандай келісті. Борттағы проблемалар туралы сұрағанда, экипаж кейбір жарылған автоматты қосқыштар мен SPS итергіш коммутаторындағы проблемаларды қоспағанда, өте жақсы ұшуды жасады деп ойлады. Ирвин «бұл өте жайбарақат симуляция сияқты көрінді» деді. Орбитадан геологиялық байқауларын сипаттауды сұрағанда, Ворден көрген шоқ шоқтарды және олардың қаншалықты көп кратерлерін, әсіресе алыс жағында лава ағынымен толтырылған сияқты екенін айтты. Баспасөз өкілдері үш күн бойы жалғыз қалғанда адамның не ойлайтынына қызығушылық танытты. Ол ұшу жоспарының арқасында ойлануға уақыттың аз екенін айтты. Ол үшін үш күн өте тез өтті. «Неліктен ЭВА-да соншалықты ерте келдіңіз?» деген сұраққа ол «Мен ерте келмедім, жұмысы біткен соң ғана келдім» деп жауап берді. Алтыншы бағытты түзету баспасөз конференциясынан кейін тоқтатылды. TEI ғарыш кемесін соншалықты жақсы траекторияға жеткізді, сондықтан одан әрі түзетулердің қажеті жоқ деп ойланды. Скотт, Ирвин және Ворден соңғы ұйқы кезеңін 278 сағаттан бастады.