Протоэлам жазуы: Тарих және ерекшеліктері

Кіріспе

тарихи кезең

Протоэламит жазуы – ерте қола дәуіріндегі жазу жүйесі, эламит клинописьінің пайда болуына дейін қысқа ғана уақыт қолданылған. Протоэламит тақташалары мен Месопотамиядағы Урук IV кезеңінің протокилем жазулы тақташалары арасында көптеген ұқсастықтар бар. Екі жазу жүйесі де салыстырмалы түрде оқшауланған құбылыс. Жеке-жеке табылған тақташалардан басқа, протоэламит жазуына қатысты бес ғана орналасқан жер анықталған. Салыстыру үшін, протокилем жазуы тек Урук, Джемдет Наср, Хафаджа және Телл Укаирде табылды, ал әр түрдің басым көпшілігі Суза мен Уруктан табылған. Тақташалардың бос жақтары, жазу әдісі, тіпті қажет болған жағдайда қорытынды жасау үшін арт жағын пайдалану тәжірибесі де бірдей. Олардың негізгі функциясы – орталық басқарылатын қоғамдағы тауарлардың әкімшілік есебін жүргізу. Осы негізден бастап, айырмашылықтар да бар, ең айқын – жазу белгілері, бірақ тақташаның жазылу реті сияқты ұсақ детальдарға дейін созылады. Әйгілі болғандай, протокилем және протоэламит сандық жүйелері арасында көптеген ұқсастықтар бар. Протоэламит жазуы, әдеттегі алтылық және 120-дық санау жүйелерінен өзге, өз ондық санау жүйесін де қолданады. Б.з.д. 9-мыңжылдықтан бастап, көне Таяу Шығыстың әртүрлі аймақтарында белгілерге негізделген жүйе пайда болды. Бұл белгілер кейіннен белгіленген белгілерге, содан кейін таңбаланған конверттерге, көбінесе саз балғалар деп аталатын нәрселерге айналды. Көптеген зерттеушілер бұл жүйенің протоэламит және протокилем жазуларының дамуына негіз болғанын болжайды (белгілердің көп бөлігі, шамамен үштен екісі Сузада табылған). Белгілер протокилем және протоэламит жазуларының дамуынан кейін де қолданыста болды. Аймақта табылған ең көне тақташалар тек сандар тізімінен тұрады. Олар Суза мен Уруктан ғана емес, сонымен қатар Телл Брак, Хабуба Кабира, Тепе-Хиссар, Годин-Тепе және Джебель-Аруда сияқты кейінгі протоэламит және протокилем жазуы табылған жерлерде де кездеседі. Сызықтық эламит жазуы одан әлдеқайда кейін, ғасырдың соңғы тоқсанында пайда болды. Протоэламит жазуы Сызықтық эламит жазуының тікелей алдын бағасы екені әлі анықталған жоқ. Екі жазу да көбінесе дешифрленбеген күйде қалады, ал олардың арасындағы байланыс туралы болжамдар ғылыми тұрғыдан толық дәлелденбеген. Бастапқыда протоэламит және крит Сызықтық А жазуы арасындағы ұқсастықтар байқалды.

The Proto Elamite script is an early Bronze Age writing system briefly in use before the introduction of Elamite cuneiform. There are many similarities between the Proto Elamite tablets and the contemporaneous proto cuneiform tablets of the Uruk IV period in Mesopotamia. Both writing systems are a relatively isolated phenomenon. Singletons aside tablets have been found at only five Proto Elamite sites. For comparison, Proto cuneiform tablets have only been found at Uruk, Jemdet Nasr, Khafajah, and Tell Uqair, and the vast majority of each type have been found at Susa and Uruk. The tablet blanks themselves, the inscribing method, even the practice of using the reverse for summation, when needed, are the same. They serve the same basic function which is administrative accounting of goods in a centrally controlled society. From that base, there are also differences, the signs themselves being the most obvious but extending to smaller areas such as the order in which the tablet was inscribed, are clear. Fortunately, there are a number of similarities between the numeric systems of Proto cuneiform and Proto Elamite. Proto Elamite, in addition to the usual sexagesimal and base 120, also uses its own decimal system. Beginning around the 9th millennium BC, a token based system came into use in various parts of the ancient Near East. These evolved into marked tokens and later marked envelopes, often called clay bullae. It is usually assumed that these were the basis for the development of Proto Elamite as well as proto cuneiform (with many of the tokens, about two thirds, having been found in Susa). Tokens remained in use after the development of proto cuneiform and Proto Elamite. The earliest tablets found in the region are of a "numerical" type, containing only lists of numbers. They are found not only at Susa and Uruk, but in a variety of sites, including those without later Proto Elamite and proto cuneiform tablets, like Tell Brak, Habuba Kabira, Tepe Hissar, Godin Tepe and Jebel Aruda. Linear Elamite is attested much later in the last quarter of the It is uncertain whether the Proto Elamite script was the direct predecessor of Linear Elamite. Both scripts remain largely undeciphered, and a postulated relationship between the two is speculative. Early on, similarities were noted between Proto Elamite and the Cretan Linear A script.

Жарияланымдар

MDP 6 В. Шейль, "Элам-семиттік мәтіндер (Үшінші серия)", Парсы елшілігінің естеліктері 6, Париж: Leroux, 1905
MDP 17 В. Шейль, "Протоэлам есептесу мәтіндері (Жаңа серия)", Парсы археологиялық миссиясының естеліктері, 17-том, Париж, 1923
MDP 26 В. Шейль, "Протоэлам есептесу мәтіндері (Үшінші серия)", Парсы археологиялық миссиясының естеліктері, 26-том, Париж, 1935
MDP 31 Меккенем, Роланд де, және Маргарита Руттен, "Протоэлам эпиграфиясы; Сузиан археологиясы", Иран археологиялық делегациясының естеліктері, 31-том, Париж: Presses Universitaires de France, 1949
RA 50 де МЕККЕНЕМ, Р., "Протоэламдық жазбалар", Ассириология және Шығыс археология журналы, 50-том, № 4, 200–204 бб., 1956
TCL 32 Даль, Дж. Л., "Протоэлам тақталары және фрагменттері", Луврдың клинопись мәтіндері 32, Париж: Khéops / Louvre éditions Publishing, 2019

Шифрлау әрекеттері

Беймәлім жазу жүйесін түсіндірудің алғашқы қадамы – белгілі корпусты толық жариялау және ұсынылған белгілер тізімін әзірлеу. Мәтіндерді жариялау шамамен аяқталды, бірақ белгілер тізімі әлі де толыққанды жұмыс істеуде. Протоэламитте көптеген жеке белгілер бар (прото-клинописьтің ерте кезеңдері сияқты), себебі мәтіндер негізінен тек жергілікті жерде қолданылған, және кейбір белгілердің әртүрлі екендігіне, немесе тек нұсқаларына қатысты келіспеушіліктер бар. Бірақ 1974 жылға қарай протоэламит белгілері бойынша консенсусқа жетіліп, дешифровкалау процесін алға жылжуға мүмкіндік болды. 2012 жылы Оксфорд университетінің докторы Джейкоб Даль протоэламит саз тақташаларының жоғары сапалы суреттерін жасап, оларды онлайн жариялау жобасын жариялады. Оның үміті, ғалымдар мен әуесқойлардың бірлескен күшімен, қателіктерге және фонетикалық меңзеулердің болмауына қарамастан, жазуды түсінуге болады. Даль шамамен 1600 протоэламит тақташасының суреттерін онлайн жасауға көмектесті. Материалдар Cuneiform Digital Library Initiative wiki-сінде жарияланды. 2020 жылы Францияның Лион қаласындағы Laboratoire Archéorient-тің қызметкері fr. протоэламит мәтіндерін дешифровкалау және аудару бойынша ұсынысын жариялады. 2022 жылы Дессет сызықтық эламит туралы мақала жариялады, сонымен қатар протоэламит белгілерінің формаларын ұсынды (оны "алғашқы протоирандық" деп қайта қарастырды). Бұл жаңа ұсыныс барлық тараптан қолдау тапқан жоқ. Протоэламиттің дешифровкасы әлі де нақты болмаса да, көптеген мәтіндердің мазмұны белгілі. Бұл мүмкін, себебі кейбір белгілер, әсіресе сандық белгілердің көпшілігі, көршілес Месопотамия жазу жүйесі – протоклинопиське ұқсас. Сонымен қатар, протоэламит белгілерінің бір бөлігі бейнелейтін нысандардың тікелей бейнесі болып табылады. Дегенмен, протоэламит белгілерінің көпшілігі толығымен абстрактілі, және олардың мағынасын тек мұқият графемикалық талдау арқылы ғана анықтауға болады. Элам тілі протоэламит жазуларының негізінде болуы мүмкін деген болжам бар, бірақ бұған нақты дәлелдер жоқ. Ең ертедегі протоэламит жазулары таза идеографиялық болғандықтан, тілі туралы ешқандай ақпаратты қамтымайды, сондай-ақ протоэламит кезеңінде аталған аймақта қандай тілдерде сөйленгені белгісіз.

The first step in deciphering an unknown writing system is getting the known corpus fully published and developing a proposed sign list. The publishing of the texts has now been mostly completed but the sign list is still partly a work in progress. Proto Elamite has many singleton signs (like early stages of proto cuneiform) due to texts being primarily consumed only locally and there is disagreement over whether some signs are different or merely variants but by 1974 enough of a consensus over the Proto Elamite signs has been reached to enable the decipherment process to advance. In 2012, Dr Jacob Dahl of the University of Oxford, announced a project to make high quality images of Proto Elamite clay tablets and publish them online. His hope is that crowdsourcing by academics and amateurs working together would be able to understand the script, despite the presence of mistakes and the lack of phonetic clues. Dahl assisted in making the images of nearly 1600 Proto Elamite tablets online. Materials were put online on a wiki of the Cuneiform Digital Library Initiative. In 2020, fr, of the Laboratoire Archéorient in Lyon, France, announced a proposed decipherment and translation of proto Elamite texts. In 2022 Desset published a paper on Linear Elamite which also proposed sign forms for Proto Elamite (recasting it as "Early Proto Iranian"). This new proposal was not met with universal agreement. Although the decipherment of Proto Elamite remains uncertain, the content of many texts is known. This is possible because certain signs, and in particular a majority of the numerical signs, are similar to the neighboring Mesopotamian writing system proto cuneiform. In addition, a number of the Proto Elamite signs are actual images of the objects they represent. However, the majority of the Proto Elamite signs are entirely abstract, and their meanings can only be deciphered through careful graphemic analysis. While the Elamite language has been suggested as a candidate underlying the Proto Elamite inscriptions, there is no positive evidence of this. The earliest Proto Elamite inscriptions, being purely ideographic, do not in fact contain any linguistic information nor is it known for certain what language was spoken in the relevant area during the Proto Elamite Period.