Кіріспе

Норвегиялық дипломат және саясаткер Эрик Солхейм (18 қаңтар 1955 жылы туған) – норвегиялық дипломат және бұрынғы саясаткер. Ол 2005 жылдан 2012 жылға дейін Норвегия үкіметінде Халықаралық даму министрі және Қоршаған орта министрі, ал 2016 жылдан 2018 жылға дейін Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысының орынбасары және Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасының атқарушы директоры болып қызмет етті. Солхейм – Жасылдар партиясының мүшесі. Эрик Солхеймнің екі некеден 4 баласы бар. Бұрын Солхейм Социалистік солшыл партиясының (СВ) саясаткері болды; ол 1977 жылдан 1981 жылға дейін партияның жастар бөлімшесі – Социалистік жастарды басқарды, 1981 жылдан 1985 жылға дейін партия хатшысы болды және 1989 жылдан 2001 жылға дейін Норвегия Парламентінің мүшесі болды. 1987 жылдан 1997 жылға дейін Социалистік солшыл партиясын жетекшілік етті. Солхейм партия басшысы болған кезде партия орталыққа қарай жылжыды және бұрынғы көптеген солшыл ұстанымдарынан бас тартты. Партия ішінде Солхейм оңшыл қанаттың өкілі саналды, ал оның реформалары партияның солшыл қанатында оны ұнатпауына себеп болды. 2000 жылы Солхейм норвегиялық саясаттан кетіп, Сыртқы істер министрлігінде арнайы кеңесші болып тағайындалды, ол Шри-Ланка азаматтық соғысын бейбіт жолмен шешуге тырысқан норвегиялық делегацияның құрамында болды, бірақ IV Илам соғысының басталуына дейін нәтижеге қол жеткізе алмады. Солхейм 2005 жылы Халықаралық даму министрі болып тағайындалғаннан кейін норвегиялық саясатқа оралды. 2007 жылы ол сонымен қатар Қоршаған орта министрі болды және 2012 жылға дейін екі лауазымды бірге атқарды. 2012 жылы үкіметтен кеткеннен кейін ол Сыртқы істер министрлігіндегі арнайы кеңесші лауазымына оралды, ал 2013 жылдан 2016 жылға дейін Париждегі ЭЫДҰ Дамуға көмек комитетінің төрағасы болды. 2016 жылдан 2018 жылға дейін БҰҰ Бас хатшысының орынбасары және БҰҰ Қоршаған орта бағдарламасының атқарушы директоры қызметін атқарды. 2018 жылдың қарашасында ол БҰҰ-ның ішкі тексеруінен кейін қызметтен шеттеді, онда оның жиі халықаралық сапарлары мен кейбір ішкі ережелерді бұзуы сынға ұшырады. Үкіметтен кеткеннен кейін Солхейм Социалистік солшыл партияға қатысты сыни пікірлер білдірді. Кейіннен ол орталықшыл Жасылдар партиясын қолдады және 2015 жылғы сайлау кезінде партияның стратегиялық кеңесшісі ретінде жұмыс істеді. 2019 жылы Жасылдар партиясына қосылды.

Өмірбаян

Ослода туған Сольхайм Осло кафедралық мектебінде орта білім алды. Бододағы Норвегия әуе күштерінде мерзімді қызметтен өткеннен кейін (1974–1975), 1980 жылы Осло университетін тарих, әлеуметтану және саясаттану мамандықтары бойынша «кандидат ғылымдары магистрі» (cand. mag.) дәрежесімен бітірді. Парламентте 11 жыл жұмыс істеген соң, ол министр болып тағайындалғанға дейін Норвегия Сыртқы істер министрлігінде бес жыл қызмет етті.

Норвегия саясаты

Солгейм 1977–1980 жылдары Социалистік жастар ұйымының жетекшісі, ал 1981–1985 жылдары Социалистік солшыл партияның партия хатшысы болды. 1987 жылы ол Социалистік солшыл партиясының жетекшісі болып тағайындалды және норвегиялық саясатта танымал тұлғаға айналды. 1989 жылғы сайлауда ол сол кездегі SV партиясы үшін ең табысты сайлауда Sør Trøndelag округінен парламентке сайланды, бірақ келесі екі сайлауда (1993 және 1997 жылдары Солгейм Ослодан сайланды). Ол партия ішінде даулы болды, себебі оны тым оңшыл деп есептеді. 1997 жылы он жыл партияны басқарғаннан кейін ол қызметтен кетіп, оның орнын Кристин Халворсен басты. 1990 жылдары Солгейм норвегиялық саясаттағы ең белгілі тұлғалардың біріне айналды және партиясын танымалдылығы артып келе жатқан кезеңде жетектеді. Кейінгі жылдары ол Еуропалық Одаққа қатысты ұстанымдарын жұмсартқандығы және Норвегияның НАТО-ға кіруін қолдағандығы үшін кейбір партиялық әріптестерінен сыни пікірлер естіді. Солгейм 2005 жылдың 17 қазанында Столтенбергтің екінші кабинеті құрамында Халықаралық даму министрі болып тағайындалды, бұл Солгейм партиясының алғаш рет кабинетке кірген уақыты болды. 2007 жылдың 18 қазанында ол сонымен қатар Қоршаған орта министрі болып тағайындалды.

2002 жылы Шри-Ланкада өтетін соғыс бітті

2000 жылдың көктемінен бастап ол Норвегияның Шри-Ланкадағы Сыртқы істер министрлігінің арнайы кеңесшісі қызметін атқару үшін парламенттен демалыс алды. Ол Шри-Ланка үкіметі мен Тамил жолбарыстары арасындағы бейбіт келіссөздердегі ең танымал тұлғалардың бірі болды. Солхайм 2002 жылы уақытша атысты тоқтатуға (түзелу) көмектесті. 2005 жылдың 17 қазанында премьер-министр Йенс Столтенбергтің кабинетінде Халықаралық даму министрі болып тағайындалып, халықаралық істермен айналысуын жалғастырды. Осы лауазымда ол Шри-Ланка мәселесі бойынша жұмысын одан әрі жалғастыра алды.

2006 жылдан кейінгі іс-шаралар

Солхайм 2006 жылдың 23 қаңтарында Шри-Ланканың сыртқы істер министрі және АҚШ мемлекеттік хатшысының орынбасары Николас Бернспен кездесті. Ресми тұлғалармен кездескеннен кейін Солхейм журналистерге: "Барлығы қазіргі қауіпсіздік жағдайының нашарлауына алаңдап отыр. Қазіргі ахуалдың шексіз жалғасатынын көру қиын. Шри-Ланка тарихи тоғысқа жетті". Шри-Ланка президенті Махинда Раджапаксамен кездесуден кейін, орынбасар Бернс: "LTTE менің еліммен де, жалпы әлемнің кез келген елімен де қару қолданып, тиімді қарым-қатынас жасай алмайтынын түсінуі керек" деді. Солхейм BBC News өкілдеріне: "Екі тарап та келіссөздер үстеліне оралуға ниет білдірді. Біз зорлық-зомбылық тоқтатылатынын күтеміз. Үкімет 10 ай бойы бізге ешқандай алғышартсыз келіссөздерге дайын екенін қайталап айтты, ал бүгін LTTE де алғышартсыз келіссөздерге дайын екенін растады" деді.

Үкіметтің реакциясы

Шри-Ланка үкіметінің өкілі Кехелия Рамбукелла үкімет келіссөздерге дайын екенін мойындады, "бірақ біз шартсыз бейбітшілік келіссөздері үшін Осло қаласын келісімге келтірген жоқпыз". Еуропалық Одақ, Жапония, Норвегия және АҚШ ресми өкілдері қақтығысты талқылау үшін Брюссельде кездесіп, бейбітшілік келіссөздерін қолдайтын мәлімдеме жасады. Үкімет өкілі Рамбукелла үкімет шартсыз келіссөздерге келіспегенін жоққа шығарып, "Біз өзіміздің шарттарымызды ұсынамыз" деді. Рамбукелла Норвегия үкіметін Шри-Ланка үкіметімен кеңеспей келіссөздерді жариялағаны үшін сынады: "Үкіметке болашақ талқылаулар туралы ешқандай кеңес берілмеді. Норвегия немесе ешкім де күнді, орнын жариялай алмайды. Біз бұл мәселені өте қатысты көреміз. Біз тәуелсіз мемлекетпіз. Олар тек жеңілдетушілер ғана. Біз оларға өкілеттігіміздің ешқайсысын берген жоқпыз". Шри-Ланка үкіметінің бас келіссөзшісі Нимал Сирипала Де Силва, Норвегияның сыртқы істер министрі С. Палихаккара және Норвегия елшілігінің өкілі Эрик Нюрнбергпен Норвегия сыртқы істер министрлігінде кездескен кезде Норвегия елшісі Ханс Братцкарға Солхеймнің баспасөзге берген мәлімдемесі туралы ресми шағым түсірді. Министр Де Силва осы кездесуде "Шри-Ланка бейбіт процесінде халықаралық қауымдастықтың болашақ рөлін және бейбіт майдандағы болашақ әрекеттерді" талқылауды үміттенедін айтты. Сондай-ақ ол журналистерге "LTTE басшысы Прабакаранның процеске деген шынайы ұмтылысын" білдірді.

Салдары

Оның бейбітшілік орнату әрекеттері соңында сәтсіз аяқталды, "Азия Трибьюн" газеті "Шри-Ланкамен қарым-қатынасты басқарудағы" оның әрекеттері "толық сәтсіздікке ұшырады" деп қорытындылады. 2010 жылы Сыртқы істер министрі Йонас Гахр Сторр Шри-Ланка мен Норвегия арасындағы екіжақты қарым-қатынасты өз бақылауына алды, ал Ева Кристин Хансен "Норвегия Шри-Ланка қарым-қатынастарын бұрынғы күйіне қайтаруды қамтамасыз етеді" деп мәлімдеді. 2011 жылдың қаңтар айында Эрик Солхайм Шри-Ланка үкіметі мен эмиграцияда тұратын қауымдастықтар арасында "әңгімелесу серіктесі" рөлін ойнауды ұсынды, бұл, мүмкін, Тамил диаспорасына немесе эмиграцияда үкімет құрған ЛТТЕ жақтастарына сілтеме болуы мүмкін. Шри-Ланкада ЛТТЕ-ге жақтас деп жиі айтылатын Норвегияның Қоршаған орта министрі Эсуарн Рутнам мен Джамила Наджмуддин журналистеріне берген сұхбатында, оның қатыстырылған Wikileaks ақпараттары оның бір жаққа қарай бейтарап емес екенін көрсетті. Солгейм Шри-Ланкада жеке мемлекет құру идеясын қабылдамады және тамил диаспорасын диалогқа түсуге және өз мақсаттарына демократиялық жолмен жету үшін жұмыс істеуге шақырды. ЛТТЕ жақында "Тамбылдың трансұлттық үкіметі" деп белгіленген эмиграция үкіметін құрды, ол жеке мемлекет талап етеді және әсіресе Канадада тұратын тамил диаспорасының бір бөлігінен қолдау алды.

Шри-Ланкадағы сыйлықтар алмасу

Шри-Ланканың Daily News газетіне берген сұхбатында, ЛТТЕ-нің бұрынғы аймақтық қолбасшысы және қазіргі Шри-Ланка парламенті мүшесі полковник Каруна Норвегияның ЛТТЕ-ге қолдау көрсетіп жатқанын және Солхейм мен ЛТТЕ басшылығы арасында теледидарлар мен үлкен ақша сомалары сияқты сыйлықтармен тауарлар алмасудың болғанын мәлімдеді. Солхейм өзіне тағылған айыптауларды жоққа шығарып, бұл айыптаулар бұқаралық ақпарат құралдарының тудырған өтірік екенін айтты. Сондай-ақ, ол айыптаулардың “нақты негізі жоқ” екенін мәлімдеді. 2007 жылдың 15 сәуірінде жарияланған мақалаға жауап ретінде “Санди Таймс” газетінің редакторына жолданған ашық хатында Норвегияның Шри-Ланкадағы елшісі Ханс Братцкар да “Норвегияның терроризмді қаржыландырғаны туралы норвегиялық сотталған кісі өлтіруші және оның құрамындағы “Норвегиялықтар терроризмге қарсы” ұйымы тарапынан жасалған айыптауларды толығымен жоққа шығарды”. Ол сондай-ақ “Өкінішке орай, осыған ұқсас айыптаулар Шри-Ланканың басқа да ақпарат құралдарында да жарияланып, таратылды” деді. “Норвегиялықтар терроризмге қарсы” – сотталған кісі өлтіруші Фальк Руне Ровик басқаратын бір адамдық ұйым. Ровик сонымен қатар ЛТТЕ басшыларының Норвегияның Реннадағы арнайы күштер оқу лагеріне сапар шеккенін көрсететін видеоны жариялады, онда ЛТТЕ-ге қару-жарақ, тактика және әскери стратегия бойынша нұсқаулар берілгені көрінеді. Солхейм немесе Норвегия үкіметі бұл видеоның мазмұны мен нақтылығын жоққа шығармады. 2011 жылдың мамыр айында Aftenposten газеті Норвегияның Коломбодағы елшілік қызметкерлерінің ЛТТЕ мүшелеріне Шри-Ланкадан жасырын түрде кетуге көмектескенін хабарлады. Бұл әрекетті Эрик Солхейм қорғады, Норвегияда қауіп төніп тұрған адамдарға көмектесутін ұзақ дәстүр бар екенін айтты.

Коммерциялық және қытайлық жарнама

ЮНЕП басшысы лауазымынан кетіп қалуын сұрамас бұрын, Солхайм Қытайдың кең ауқымды және экологиялық тұрғыдан даулы "Жол және белдеу" инфрақұрылымдық жобасын, сондай-ақ Африкадағы қытай инвестицияларын жақтағаны үшін сыналыпты. Солхайм жемқорлық және мүдделер қақтығысы туралы айыптаулардан өзін қорғады. Deutsche Welle басылымы "оның іс-әрекеттері артықшылықтарын жеке пайдасы үшін пайдаланатын күмәнді саясаткердің бейнесін көрсетеді" деп пікір білдірді.

ЭЫДҰ

2013 жылдың қаңтар айында Эрик Солхайм Экономикалық ынтымақтастық және даму ұйымының Дамуға көмек көрсету комитетінің (ДҚК) төрағасы болып тағайындалды. Ол 2012 жылдың желтоқсан айында қызметтен бас тартқан Брайан Атвудтан қызметін қабылдады. ДҚК – даму ынтымақтастығын екіжақты түрде ұсынатын елдердің халықаралық форумы. Оның мақсаты – тұрақты дамуға үлес қосу үшін даму ынтымақтастығын ілгерілету. Солхайм ресми даму көмегін реформалауға, ең кем дамыған елдерге көбірек қолдау көрсетуге баса назар аударды. Сондай-ақ ол даму көмегін жеке инвестициялармен үйлестіруге және көмек алатын елдерде салық жүйесін жақсартуға ұмтылды.

БҰҰ-ның қоршаған ортаны қорғау бағдарламасы

2016 жылдың мамыр айында Солхайм Біріккен Ұлттар Ұйымының Қоршаған орта бағдарламасының атқарушы директоры болып тағайындалды. Ол 2016 жылдың маусымында Ахим Штайнердің орнын басып, осы қызметке кірді. 2018 жылы Біріккен Ұлттар Ұйымының Ішкі қадағалау қызметінің (OIOS) жүргізген ішкі тексеруі Солхаймның Қоршаған орта бағдарламасын басқару қабілетіне күмән тудырды, әсіресе оның "жинақты саяхаттары" мен басқару стиліне байланысты. Осының салдарынан Дания, Швеция, Жапония, Бельгия және Нидерланды үкіметтері Қоршаған орта бағдарламасына қаржы жәрдемін тоқтатты, бұл ұйымды ауыр қаржылық дағдарысқа алып келді. 2018 жылдың 20 қарашасында Біріккен Ұлттар Ұйымының Бас хатшысы Антониу Гутерриш Солхаймның отставкасын қабылдады, оған қызметтен кетуді сұрағаннан кейін.