Кіріспе

Монреаль аралындағы муниципалитеттердің бірігуі мен бөлінуі, Квебек. Монреаль Квебек провинциясында 2000-2006 жылдар аралығындағы муниципалитеттердің қайта ұйымдастырылуына ұшыраған қалалардың бірі болды. 2002 жылдың 1 қаңтарында Монреаль аралындағы барлық муниципалитеттер Монреаль қаласына біріктірілді. Бірақ, 2003 жылғы Квебек сайлауында үкімет алмасуы және 2004 жылғы референдумнан кейін, кейбір муниципалитеттер 2006 жылдың 1 қаңтарында қайтадан тәуелсіз қалаларға айналды. Дегенмен, жаңадан құрылған қалалар бұрынғы өкілеттіктерін толығымен қайта алған жоқ. Монреальдің жаңа қалалық агломерациясы құрылды, оның нәтижесінде жаңадан құрылған қалалар әлі де Монреальмен бірқатар муниципалдық қызметтерді бөліседі.

Бір арал, бір қала

2001 жылға дейін Монреаль аралы Монреаль қаласының өзі және 27 кішігірім муниципалитеттен тұрды. Олар Монреаль қалалық қауымдастығын (МҚҚ) құрады. 2002 жылдың 1 қаңтарында аралдағы барлық 28 муниципалитет «Монреаль» мегаполисі ретінде біріктірілді, ал ұраны «Une île, une ville» («Бір арал, бір қала») болды. Бұл бірігу Parti Québécois бастамасымен Квебек бойынша жүзеге асырылған, ауқымды провинциялық жобаның бір бөлігі болды, нәтижесінде көптеген муниципалитеттер біріктірілді. Ірі муниципалитеттер тиімдірек болады деп есептелді және Канаданың басқа қалаларымен салыстырғанда, олардың аумақтары кеңейген, әсіресе Торонто, 1998-1999 жылдары «Метро Торонто» деп аталған басқа муниципалитеттермен біріккен (GTA – Торонто және оны қоршаған қалаларды қамтитын үлкен аймақтық аймақ). Канаданың басқа жерлерінде болғандай, Монреаль аралының көптеген тұрғындары бұл бірігуге қарсы болды. Монреаль аралындағы жағдай одан әрі күрделенді, себебі біріктірілуге тиіс басым ағылшын тілді муниципалитеттер және басым француз тілді Монреаль қаласы болды. Монреаль мэрі олардың тілдік құқықтары жаңа Монреаль қаласында сақталатынын мәлімдегеніне қарамастан, ағылшын тілінде сөйлейтіндер өз құқықтарын жоғалтудан қорқады. Көптеген көшедегі наразылық акциялары ұйымдастырылды, сотқа шағымдар берілді және 15 муниципалитет Квебек апелляциялық сотына шағымданды. Алайда, бәрі бекер болды. Канадада муниципалдық билік органдары провинциялық үкіметтердің құралы болып табылады, ал провинциялық үкіметтер муниципалитеттерді қалыпты заңмен құру және тарату құқығына ие. 2001 жылғы халық санауы бойынша Монреаль қаласының (185,94 км²/71,80 шаршы миль) халқы 1 039 534 адамды құрады. Біріктіруден кейін жаңа Монреаль қаласының халқы (500,05 км²/193,10 шаршы миль) 1 812 723 адамды құрады (2001 жылғы халық санауы деректері бойынша). Біріктірілген қаланың жер ауданы 169%-ға ұлғайды және халқы 74%-ға көбейді. Салыстыру үшін, 2001 жылғы халық санауы бойынша Торонто қаласының (629,91 км²/243,20 шаршы миль) халқы 2 481 494 адамды құрады. Біріктірілген Монреаль қаласы жергілікті басқаруға жауапты 27 округке (француз тілінде «arrondissements» деп аталады) бөлінді. Қалалық үкімет экономикалық даму немесе көлік мәселелері сияқты ірі мәселелерге жауапты болды. 2002 жылға дейін 27 тәуелсіз муниципалитет болғанымен, біріктірілген құрылымда да 27 округ болғаны – бұл жай ғана сәйкестік. Шындығында, көптеген аудандарда округтер бұрынғы муниципалитеттермен сәйкес келмеді, олар бұрынғы муниципалитеттердің аумағын кесіп өтті.

Бөлу

2003 жылдың сәуірінде өткен провинциялық сайлауда Квебек либералдық партиясы Parti Québécois партиясын жеңді. Либералдық партияның сайлау науқанының басты тұсы – егер сайланса, біріктірілген муниципалитеттерге өздері қаласа, бөліну үшін референдумдар өткізуге рұқсат беру еді. 2004 жылдың 20 маусымында Квебек бойынша референдумдар өтті. Бөліну процесі күрделі болды. (2004 жылғы Квебек муниципалитеттерінің референдумы және 2000–2006 жылдардағы Квебек муниципалитеттерінің қайта ұйымдастырылуы) Алғашқы кезең – референдум өткізу үшін тізілімге қол қою, содан кейін халық екінші рет дауыс беруі керек болды. Бірнеше аймақта референдумдар сәтсіз аяқталды, себебі дауыс бергендердің көпшілігі бөлінуді қолдағанмен, ол тіркелген сайлаушылардың 35% құрайтын қажетті шекті деңгейге жетпеді. Бұл процесті Райан Янгтың «Ауыл қарсы тұрады: Квебектің мәжбүрлі муниципалитеттердің бірігуі» атты деректі фильмінде егжей-тегжейлі көрсетілді, онда Ste Anne de Bellevue муниципалитетінің сәтті бөлінуге күресі баяндалды. Монреаль аралында бұрын тәуелсіз 27 муниципалитеттің 22-сінде референдумдар өтті. Референдум нәтижелері бойынша бұрын тәуелсіз болған 15 муниципалитет өз тәуелсіздігінің көп бөлігін қайта алды. Бұл муниципалитеттердің басым көпшілігі ағылшын тілді, сондай-ақ француз тілді муниципалитеттер де бар. Қызығы, қайта құрылған 15 муниципалитеттің бірі – L'Île Dorval-дың 2001 жылғы халық санағы бойынша тұрақты тұрғындары болмады, себебі ол коттедждер аралы болды. Бөліну 2006 жылдың 1 қаңтарында жүзеге асты. Осы күнден бастап Монреаль аралында 16 муниципалитет болды – Монреаль қаласының өзі және 15 тәуелсіз муниципалитет. Қазіргі Монреаль қаласы 2002 жылға дейінгі Монреаль қаласынан және бұрын тәуелсіз болған 12 муниципалитеттен тұрады және 19 округке бөлінеді. Монреаль қаласының аумағы 366,02 км² (141,3 шаршы шақырым) құрайды және 2001 жылғы халық санағы бойынша 1 583 590 тұрғыны бар. Бұл көрсеткіштер Монреаль қаласының аумағын 96,8%-ға, ал халық санын 52,3%-ға арттырды. Алайда, бірігуге дейінгі Монреаль қаласымен салыстырғанда, бұл аумақ 26,8%-ға, ал халық саны 12,64%-ға азайды. Квебек либералдық партиясына жақын корпоративтік лоббилер бөлінуден кейін Монреаль қаласының әлі де «мегаполис» Монреальмен (қайта құрылатын қала маңындағы муниципалитеттер негізгі қалаға қарағанда халық тығыздығы төмен) шамамен 88% тұрғыны бар екенін атап өтті, сондай-ақ өнеркәсіптік нысандардың басым көпшілігі Монреаль қаласының аумағында орналасатынын мәлімдеді. Бөлінуден кейінгі Монреаль қаласы 1998 жылғы бірігуден кейінгі Торонто қаласынан сәл кішкентай болады, ал халық саны бойынша шамамен екі үшін бір бөлігін құрайды, бұл Монреальдегі халық тығыздығының жоғары екенін көрсетеді, тіпті бөлінбеуді таңдаған «қала маңындағы» муниципалитеттерді ескергенде де. Алайда, Квебек либералдық үкіметі де, Монреаль муниципалитеті де 2003 жылғы науқан кезінде Шарест толық біріктіруді уәде еткеніне қарамастан, қайта құрылған 15 муниципалитетке 2002 жылғы бірігуге дейінгідей толық өкілеттік берілмейтінін нақтылады. Квебек бойынша басқа бөлінген муниципалитеттер сияқты, қайта құрылған муниципалитеттер де Монреальдің жаңадан құрылған Монреаль қалалық агломерациясы арқылы Монреальмен байланысты болды. Қайта құрылған муниципалитеттер бұрынғы өкілеттіктердің көп бөлігін қайта алғанмен, полиция, өрт сөндіру және негізгі көшелерді күтіп ұстау сияқты маңызды шығындар Монреаль агломерациялық кеңесінде қалды, ол Монреаль аралының барлық аумағын қамтитын бірлескен кеңес. Монреаль қаласы кеңестегі дауыстардың басым көпшілігін бақылайды. Бөлінудің құнына қатысты пікір таластар әлі де жалғасуда. Бірнеше зерттеулер қайта құрылған муниципалитеттерге едәуір қаржылық жүк түсетінін, осылайша оларды салықтарды көтеруге мәжбүр ететінін көрсетіп отыр, бірақ бөлінуді қолдаушылар бұл зерттеулерге қарсы шығып отыр. Монреаль аралы Монреаль метрополитендік қауымдастығының бір бөлігі ғана, ол экономикалық дамуды, қоғамдық көлікті, қоқыс жинауды және т.б. жоспарлау, үйлестіру және қаржыландырумен айналысады. Монреаль метрополитендік қауымдастығының аумағы 3 839 км² (1 482 шаршы шақырым) құрайды және 2002 жылы оның аумағында 3 431 551 адам тұрды, бұл аудан және халық саны бойынша Торонто қаласынан үлкен (оның 1998 жылғы бірігуінен кейін де). Алайда, Торонто қаласы Монреаль қаласынан үлкен, ал Торонтоның метрополитендік аймағы (заңды тұлға емес) Монреаль метрополитендік қауымдастығынан үлкен, онда 5,8 миллион адам тұрады. Монреаль метрополитендік қауымдастығының президенті – Монреаль қаласының мэрі.