Кіріспе
Ирландтық шіркеу салықтарына қарсы науқаны. Ондық соғысы (Cogadh na nDeachúna) – 1830 және 1836 жылдар аралығында Ирландияда мемлекеттік шіркеудің, Ирландия шіркеуінің күтілуі үшін Рим-католик басым көпшілігіне ондық салық салуды күштеп енгізуге қарсы реакция ретінде болған, көбінесе зорлықсыз азаматтық наразылықтан, ара-арасында зорлық оқиғаларымен үзілген науқан. Ондықтар ақша немесе тауар түрінде төленетін және төлем, адамның діни нанымына қарамастан, міндетті болды.
The Tithe War (Cogadh na nDeachúna) was a campaign of mainly nonviolent civil disobedience, punctuated by sporadic violent episodes, in Ireland between 1830 and 1836 in reaction to the enforcement of tithes on the Roman Catholic majority for the upkeep of the established state church, the Church of Ireland. Tithes were payable in cash or kind and payment was compulsory, irrespective of an individual's religious adherence.
Өмірбаян
Ондық төлем – дін қызметкерлерін асырау және шіркеудің мүлкін күтіп ұстау үшін жер жыртушылардың белгілі бір ауыл шаруашылығы өнімдерінің құнының он пайызын төлеу міндеті болған. Ирландиядағы реформациядан кейін шіркеудің мүлкін король Генрих VIII жаңа құрылған шіркеуге бөлді. Ирландия халқының көпшілігі католицизмді ұстануды жалғастырды, содан кейін олар өз шіркеуінен реформацияланған шіркеуге бағытталатын ондық төлем жасауға міндетті болды. Бұл шаруалардың қаржылық жағдайына қосымша салмақ түсірді, олардың көпшілігі сол уақытта католик шіркеуінің ғибадат орындарын салу немесе сатып алу үшін жаңа ғимараттарға ерікті түрде қаржылай көмек беріп жатқан болатын. Рим католиктеріне азаттық беру туралы уәде Питт 1801 жылғы Одақ актісін қолдау науқаны кезінде берген, оны Ирландия Парламенті мақұлдады, осылайша өзін таратып, Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігін құрды. Алайда король Георг III Питттің уәделерін орындаудан бас тартты. 1829 жылы ғана Веллингтон герцогының үкіметі Рим католиктерінің азаттығы туралы заңды ұсынды, ал Парламент оны король Георг IV-тің қарсылығына қарамастан қабылдады. Бірақ Ирландия шіркеуіне ондық төлем міндеті күшінде қалды, бұл көптеген наразылықтарға себеп болды. Ирландиядағы Рим-католик дін қызметкерлері үкіметтің ондық төлемді қалыптасқан шіркеумен бөлісу туралы ұсыныстарын қабылдаудан бас тартты, өйткені олар мұндай ақшаны қабылдаумен бірге британ үкіметінің реттеуі мен бақылауы күшейеді деп қорқыды. Ондық төлем жүгі шаруалардың, жалдамалы немесе жер иесінің иығына түсті. Көбінесе ондық төлем өнім немесе мал түрінде төленді. 1830 жылы, англикандық жүйедегі пайданы ескере отырып, дін қызметкерлерінің жартысына жуығы өздерінің табыстарын алатын приходтарда тұрмады. Бұл мәселелерді көбінесе майнот грантының тоқтатылуына байланысты ерікті жарналарға тәуелді болған жоғары дәрежелі ирландтық католик дін қызметкерлері қоздырды. Ашулы шаруалар екі діни мекеменің күтімін қаржыландыруға қарсылық көрсетті. Рим-католик епископтары мен дін қызметкерлерінің көпшілігінің қатысуымен олар төлемдерді төлеуден бас тарту науқанын бастады. 1829 жылы азаттық алғаннан кейін, жинауға қарсы ұйымдастырылған науқан басталды. Бұл науқан жеткілікті табысқа ие болды, бұл қалыптасқан шіркеудің дін қызметкерлерінің әл-ауқатына елеулі қаржылық әсер етті. 1831 жылы үкімет қарызын өтемегендердің тізімін жасады және тауарлар мен жылжымалы мүлікті (көбінесе малды) тәркілеу туралы өндіріп алу бұйрықтарын шығарды. Ирландияның әртүрлі аймақтарында, әсіресе Килкенни, Типперри және Вексфорд округтерінде зорлық-зомбылық оқиғалары болды. 1822 жылы құрылған Ирландия полициясы тәркілеу бұйрықтарын орындауға тырысты. Базарларда және жәрмеңкелерде полиция көбінесе мал мен өнімді тәркіледі, бұл көбінесе зорлық-зомбылықпен қарсылыққа ұшырады. Пассивті қарсылық науқанын Патрик "Патт" Лаллор (1781–1856), Тенекиллдің шаруасы, Квинс округі, кейіннен жойылған депутат (1832–35) ұсынды. 1831 жылғы ақпанда Мэриборо қаласындағы қоғамдық жиналыста ол "енді ешқашан ондық төлемеймін, ешқандай заңды бұзбаймын, ондықтар оның мүлкін алып, сатуға шығара алады, бірақ оның отандастары оны құрметтейді және олардың ешқайсысы оны сатып алуға немесе бәсекелесуге келмейді деп ойлаймын" деді. Бұл мәлімдеме жиналысқа әртүрлі реакциялармен қабылданды: көптеген адамдар таңғалып, қызығушылық танытты, ал кейбіреулері қорқып, үрейленді, бірақ көпшілігі зор қуанышпен қарсы алды. Лаллор сөзіне адал болды және фермасынан 20 қойдың тәркіленуіне қарсылық көрсетпеді, бірақ кейінгі аукциондарда сатып алушылардың келмейтініне көз жеткізді.
"Соғыс" 183136
Ондық соғысының алғашқы қақтығысы 1831 жылдың 3 наурызында Грайгуенаманагта, Килкенни округінде болды. 120 атты әскер күші Рим-католик дін қызметкеріне тиесілі малға сот шешімі бойынша тыйым салуға тырысты. Ол өз епископының ынталандыруымен, сату алдында малын өзіне тиесілі ету арқылы ондық жинауға қарсы тұру үшін халықты ұйымдастырды. Көтеріліс тез тарады. 1831 жылдың 18 маусымында Вексфорд окруғындағы Бунклодиде (Ньютаунбарри) малға тыйым салуға қарсылық көрсеткен адамдарға Ирландия полициясы оқ атты, нәтижесінде он екі адам қаза тауып, жиырмасы жараланды; жауап ретінде бір атты әскер атып өлтірілді. Бұл қырғын қарсылық білдірушілерді ұйымдастырып, халықты мал жинауға шақыру үшін шіркеу қоңыраулары сияқты ескертулерді пайдалануға итермеледі. 1831 жылдың 14 желтоқсанында қарсыластар осындай ескертулерді пайдаланып, Карикшокта (Килкенни округі) 40 полиция бөлімшесіне шабуыл жасады. Он екі полиция қызметкері, соның ішінде бас полиция қызметкері қаза тауып, көптегені жараланды. (Басқа деректер бойынша, қаза тапқандардың саны он сегіз болған.) 2004 жылы Канададағы Гурон университетінің профессоры Гэри Оуэнс жариялаған "Кариксшок оқиғасы, 1831: әлеуметтік естелік және әйгілі ирландтық іс" атты еңбегі Кариксшок шайқасын "әлеуметтік естелікте" ерекшелейтін себептерді қарастырады. Каррикшоктың әсерінің ерекшелігі келесі жылы, 1832 жылы Баллихайлде болған оқиғамен байланысты болуы мүмкін. Онда төрт округтен келген шамамен 200 000 адам Каррикшок шайқасынан кейін айыпталғандарды қолдау үшін жиналды. Сондай-ақ, оларға "Ұлттың азат етушісі" деп те аталатын адвокат Дэниел О'Коннелл сөз сөйледі. Бұл оқиға Ирландиядағы ондыққа қарсы қозғалыстың жалпы нәтижесіне маңызды әсер етті деп саналады, бұл оқиға Ирландияда ондықтардың аяқталуының басталуын білдірді. Бұл Баллихайл оқиғасы сол кездегі алғашқы "үлкен жиын" болғандықтан да ерекше. Мұндай бейбіт жиналыстар 1839 жылы құрылған Жас Ирландия және күшін жою қозғалысының белгісіне айналды және 1843 жылы Тарада Дэниел О'Коннеллдің сөйлеген сөзімен аяқталды, онда шамамен 750 000 адам жиналды. Майкл Дэвиттің мұражайлық жазбалары 1879 жылы ол негізін қалаған Жер лигасының науқандары да осы жолмен жүріп, жалгерлерге өңдейтін жерлеріне иелік етуге мүмкіндік берді. Келесі екі жылда өлім-жітімге әкелетін қақтығыстар жалғасты, бұл билікті таңдалған әскери казармаларды нығайтуға мәжбүр етті, жағдайдың ушығуын күтіп. 1831 жылы билік 242 адам өлтірілгенін, 1179 ұрлық, 401 ұрлық, 568 өрт, 280 малға зиян келтірілген, 161 шабуыл, 203 тәртіпсіздік және 723 мүлікке шабуыл жасалғанын тіркеді, бұл тыйым салуға қарсылықтың салдары болды. 1832 жылы Карлоу колледжінің президенті ондық төлемегені үшін түрмеге жабылды. 1833 жылғы Шіркеу уақытша актісі (3 және 4-ші Уилл. 4 c. 37) Ирландия шіркеуінің иерархиясының мөлшерін азайтып, шіркеу салығын (Ирландияда "паррихиялық салық" деп аталады) жойды, бұл оннан бір бөлігінен бөлек салық болды және оған да наразылық білдірілді. 1834 жылдың 18 желтоқсанында 29-шы жаяу полк, 4-ші Корольдік Ирландиялық драгун гвардиясы және Корольдік Ирландия полициясының жасақтарынан тұратын эскортпен қамтамасыз етілген алаңдаушылық Бартлемиге жақын жердегі 250 жалгер фермердің тобына шабуыл жасады. Олар партияның жергілікті жесірден төленбеген оннан бір бөлігін жинауға тырысқанда, қырық шиллинг алуға тырысты. Эскорт халыққа оқ атты, нәтижесінде он екіден жиырмаға дейін адам қаза тауып, қырық бес адам жараланды. О'Коннелл кейіннен эскорт партиясының әрекеттерін айыптады. Бұл қақтығысқа Рим-католик дін қызметкерлері қолдау көрсетті және Кильдар мен Лейглин епискобы доктор Джеймс Дойлдың Томас Спринг Райсқа жазған хатынан алынған келесі үзінді қозғалыстың жиналу айқасы болды: Ирландиялық мінез-құлықта көптеген асыл қасиеттер бар, олардың өздерінің әл-ауқатын күшейтуге кедергі келтіретін кемшіліктермен араластырылған; бірақ әділдікке деген сүйіспеншілік пен қанаушылыққа деген жеккөрушілік біздің ұлтымыздың маңдайындағы ешқандай қараңғылық жасыра алмайтын асыл тасқа ұқсайды. Олардың оннан бір бөлігін жек көруі мен үшін осы қасиеттің арқасында пайда болды; олардың әділдікке деген сүйіспеншілігі сияқты, бұл да ұзаққа созылуы мүмкін!
There are many noble traits in the Irish character, mixed with failings which have always raised obstacles to their own well being; but an innate love of justice, and an indomitable hatred of oppression, is like a gem upon the front of our nation which no darkness can obscure. To this fine quality I trace their hatred of tithes; may it be as lasting as their love of justice!
Нәтиже
Малдың мүліктерін табу және жинау, сондай-ақ осыған байланысты туындаған тәртіпсіздіктер халықтың наразылығын тудырып, полициямен қарым-қатынасты нашарлатты. Үкімет жинауды тоқтатты. Бір шенеунік "екі пенни жинау үшін бір шиллинг жұмсалды" деп ренжіді. Ганновер үйінен шыққан соңғы патша Вильгельм IV 1837 жылы қайтыс болды. 1838 жылы парламент Ирландия үшін ондық салымын өзгерту туралы заң қабылдады. Бұл тікелей төленетін соманы шамамен төрттен бір бөлігіне дейін азайтып, қалған соманы жер иелеріне жалдау ақысы ретінде төлеуге міндеттеді. Олар өз кезегінде төлемді билік органдарына жіберуге тиіс болды. Осылайша ондық салымы жалдау ақысына қосылды. Бұл жартылай жеңілдік және қақтығысқа толы жинаудың тоқтатылуы ондық соғысының зорлық-зомбылыққа толы кезеңін аяқтады. Салықтан толық құтылу 1869 жылы Глэдстон үкіметі Ирландия шіркеуін таратып, Ирландия шіркеуі заңын қабылдаған кезде ғана мүмкін болды.