Тан Сытун: Қытай реформаторы және ойшылы

Кіріспе

Қытай философы және реформаторы (1865–1898)

Тан Ситонг (10 наурыз 1865 – 28 қыркүйек 1898), әдеби есімі Фушенг (復生), псевдонимі Чжуанфэй (壯飛), – Қытайдың белгілі саясаткері, ойшылы және кейінгі Цин әулетінің (1644–1911) реформаторы. 1898 жылы жүз күндік реформа сәтсіз аяқталғанда 33 жасында өлім жазасына кесілді. Тан Ситонг – жүз күндік реформаның алты адамының бірі және қазіргі Қытай тарихында маңызды орынға ие. Көптеген замандастары үшін оның өлімі Цин әулетінің реформалық әрекеттерінің саяси сәтсіздігін көрсететін болды, бұл зиялы қауымды күшпен революция жасауға және Цин әулетін құлатуға ықпал етті.

Ерте өмір

Тан Ситонг тоғыз бауырластың бірі болды және Пекинде дүниеге келді, бірақ оның отбасы бастапқыда Хунань провинциясының Люянг қаласынан шыққан. Оның әкесі Тан Цзисун (谭继洵) Хубэйдің губернаторы болса, анасы Сюй Вуюань (徐五缘) есімді дәстүрлі қытай үй шаруасындағы әйел балаларына өте қатаң болған. Тан балалық шағын Пекинде, ал жастық шағын Люян қаласында өткізді. Ол 5 жасында ресми білім алуды бастады, ал 10 жасында атақты ғалым Оуян Чжунгу (欧阳中鹄) оқытты. Эссе жазуға талантты болғанымен, емтиханға қажетті эсселердің дәстүрлі формасына қарсы болды. Осының салдарынан ол "оқушы мүшесі" (shengyuan; 生員) атағына ғана ие болды, бұл өте төмен білім деңгейі еді. 12 жасында Танның анасы, үлкен ағасы және екінші үлкен әпкесі дифтериядан бес күн ішінде қайтыс болды. Ол да ауыр сырқаттанды, бірақ үш күннен кейін жазылып кетті, көптеген адамдар бұл керемет деп санады. Анасынан айырылғаннан кейін, әкесінің келіншегі оған жаман қарым-қатынас жасады. 1879 жылы Тан тағы бір ғалым Сюй Цысянның (徐启先) оқуында болды, оның жанында қытай әдебиетінің көрнекті туындыларын және табиғаттануды жүйелі түрде зерттеді. 1884 жылы ол үйін тастап, Қытайдың бірнеше провинциясына сапар шекті, олардың ішінде Хэбэй, Ганьсу, Синьцзян, Шэньси, Хэнань, Хубэй, Цзянси, Цзянсу, Анхуэй, Чжэцзян, Шаньдун және Шэньси провинциялары бар еді. Саяхат барысында 200-ден астам өлең жазды. 19 жасында Ли Рун (李闰) есімді әйелге үйленді және Тан Ланшенг (谭兰生) есімді ұлы болды, ол дүниеге келгеннен бір жыл ішінде қайтыс болды.

Өмірбаян

Ұлттық оқшаулану XIX ғасырдың басында басталды, ал сыбайлас жемқорлық бұрынғы Мин әулетінен қалған мұра ретінде бақылаудан шығып кетті. Қытай мен батыс елдері арасындағы технологиялық алшақтық кеңейді, Қытай енді технологиялық тұрғыдан дамыс мемлекет емес еді. Технологиялық алшақтықтың кеңеюіне себеп – батыс империалистік және отаршылдық мемлекеттердің әлсіз мемлекеттердің ресурстарын өздеріне пайдалануы және оларды ресурстардан айыруы болды. Батыс елдерінің технологияны дамытуға жұмсай алатын артық ресурстарының болуы 1500 жылдан 20 ғасырға дейін олардың әлемді жаулап алуына мүмкіндік берді. Қытай мен Ұлыбритания арасындағы Бірінші опиум соғысы британдық саудагерлердің Қытайда тауар сатып алу үшін күміс төлеудің орнына, Қытайға опиум сатуға тырысуынан туындады. Бұл Қытайға шетелдік басқыншылық пен отарлау кезеңін бастады, сол кезде Цинь әулеті билік етіп тұрды. Осы кезеңде қытай зиялылары мен шенеуніктері қытай халқының өмірін жақсартудың жолдарын іздеді. 1895 жылы Жапониямен болған Бірінші қытай-жапон соғысында жеңілгеннен кейін Қытай Шимоносеки шартына қол қоюға мәжбүр болды, оған сәйкес Тайвань басылып алынды және Жапонияға 250 миллион тайл төленді. Жеңілістен таң қалған және ашуға ішкен Тан Қытайда толыққанды реформа жасау қажеттігін түсінді, сондықтан ол және оның әріптестері ұлттық беделін арттырудың жаңа жолдарын іздеді. 1896 жылы ол "Менің сезімім" (《有感》) атты өлеңін жазды: 世间无物抵春愁，合向苍冥一哭休。四万万人齐下泪，天涯何处是神州? Бұл дүниеде көктемгі қайғыны ештеңе баса алмайды, сондықтан кең аспанға айқайлап, азапты тоқтатуға болады. 400 миллион адам бірге көз жас төгіп жатыр, жер бетіндегі шексіз кеңістікте біздің құдайлық Қытайды қайда табуға болады? 1896-1897 жылдары ол Реформаның алғашқы философиялық еңбегі саналатын "Рен Сюэ" (仁学, Игілік туралы ілім) атты кітабын аяқтады. Кітапта ол абсолюттік монархияның адам табиғатын қатты қысымға салатынын айтты. 1898 жылы ол Оңтүстік академиясы деп аталатын жаңа академияны құрды, ол Оңтүстік Қытайда, әсіресе Хунань аймағында реформа идеяларын енгізуге тырысты. Кейіннен ол реформа саясатының артықшылықтарын жариялау үшін "Хунань хабары" (湘报) газетін шығарды.

National isolationism began in the early 19th century, corruption had grown beyond control, inherited from the previous Ming dynasty. The technological gap between China and western states had widen a lot, no longer was China the more technologically advanced polity. The widening technological gap was because imperialist and colonialist western states had exploited weaker states' resources for themselves while depriving these weaker states the resources. The disproportionate amount of resources that westerners can use to develop technologically is why between 1500 and the 20th century were they able to conquer the world. The First Opium War between China and Britain resulted because British merchants wanted to sell opium in China instead of using silver to pay for goods they wish to buy in China, which ushered in a period of foreign invasion and colonization in China, at the time ruled by the Qing dynasty. During this time, Chinese intellectuals and officials sought ways to improve Chinese life and national prospects. In 1895, after a defeat by Japan in the First Sino Japanese War, China was forced to sign the unequal Treaty of Shimonoseki, under which Taiwan was occupied and 250 million taels were paid to Japan. Astonished and indignant by the defeat, Tan realized the necessity of a thorough reformation in China, and he and his colleagues searched for new approaches to improve national standing. In 1896, he wrote the poem My Feelings (《有感》):

世间无物抵春愁，合向苍冥一哭休。四万万人齐下泪，天涯何处是神州？In this world, nothing can dispel the sorrow of spring,might as well let out a cry to the vast unknown and be done.400 million people are shedding tears together,where in the ends of the earth can our divine China be found? Between 1896 and 1897, he finished writing a book called Ren Xue (仁学, Theory of Benevolence), which was considered to be the first philosophical work of the Reform. In the book, he said absolute monarchy greatly oppressed human nature. In 1898, he founded a new academy called the South Academy, which attempted to introduce Reformation ideals in southern China, specifically the Hunan district. He later created the newspaper Hunan Report (湘报) to publicize the advantage of reform policies.

Өлім және мұра

Атқарылғаннан кейін Танның дене қалдықтары достары жиналып, сақталды. 1899 жылы оның дене қалдықтары туған жері Люянға (Хунань) жеткізіліп, жерленді. Оның әкесі, ұлының реформалық тырабына қарамастан, барлық лауазымдарынан алынып, туған қаласына қайтып келді, ол үш жылдан кейін қайтыс болды. Танның әйелі Ли Рун (李闰) қыздардың білім алуын қолдауға белсенді түрде араласты, сондай-ақ өмірінің соңғы жылдары Хунаньда бала асырап алушы ана болып ерікті жұмыс істеді. Ол 1925 жылы, Цин әулеті құлағаннан кейін 14 жыл, күйеуінің қайтыс болғаннан кейін 27 жыл өткен соң қайтыс болды.