Кіріспе
Екі негізгі халықаралық көмекші тіл туралы салыстырмалы мақала. Эсперанто мен Интерлингва – халықаралық көмекші тіл (IAL) мәселесін шешуге әртүрлі тәсілдер ұсынатын екі жоспарланған тіл. Эсперантода сөйлейтін адамдардың саны көп: 100 000-нан 2 000 000-ға дейін. Ал Интерлингвада сөйлейтін адамдардың саны 1500-ге жуық, бірақ олар роман тілдерін білетін 1 миллиард адаммен оңай тіл табыса алады, ал эсперанто тілін білушілер тек бір-бірімен ғана қарым-қатынас жасай алады. Екеуі де IAL ретінде жіктеледі, бірақ Эсперанто мен Интерлингваның идеялық негіздері өте ерекше. Теориялық айырмашылықтарға қарамастан, практикада екі тілдік қауымдастықтың тіл қолданысы кейде жақындасқан. Әр тіл – әртүрлі IAL моделінің табысты іске асырылғаны деп саналады. Дегенмен, екі тілдік қауымдастықта да бір-бірін сындау үшін сыртқы өлшемдерді пайдалану дәстүрі бар (мысалы, Интерлингваны эсперантисттік критерийлер бойынша бағалау және керісінше).
Esperanto and Interlingua are two planned languages with different approaches to the problem of providing an International auxiliary language (IAL). Esperanto has many more speakers; the number of speakers is 100,000 2,000,000. On the other hand, the number of speakers is 1,500 for Interlingua, but speakers of the language claim to be able to communicate easily with the 1 billion speakers of Romance languages, whereas Esperanto speakers can only communicate among each other. Although they are both classed as IALs, the intellectual foundations of Esperanto and Interlingua are quite different. Despite divergent theory, in practical terms, language usage in the two communities has sometimes shown convergences. It has been argued that each language is a successful implementation of a different particular IAL model. However, in both language communities there is a polemical tradition of using external criteria to critique the other (e. g., judging Interlingua by Esperantist criteria and vice versa).
Айырмашылықтардың жалпы сипаттамасы
Сипаттамасы Esperanto Interlingua Тип схемалық; үйренуге оңай болу үшін жасалған натуралистік; мүмкіндігінше көп адамға түсінікті болу үшін жасалған Алфавит диакритика қолданады (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ) диакритиканың орнына диграфтарды қолданады Орфография әріптердің диакритикасы барлығы фонемаға сәйкес келеді (диакритикасы бар әріптер жеке әріптер деп есептеледі) c, g, h, q, t және w әріптері өзгермелі Лексика көздері негізінен роман және герман тілдері, бірақ "бақылау" тілдері жоқ. Бақылау тілдері: негізінен ағылшын, француз, итальян, испан және португал; екінші ретімен неміс және орыс Жынсы еркек, әдепкі бойынша; әйелдік тек үшінші жақ есімдіктері үшін қосымша опция ретінде ғана қолданылады Антонимдер mal префиксімен жасалады, етістіктер мен етістіктен туындаған сөздер үшін dis, сөйлемнің мүшелері мен сөйлемнің мүшелерінен туындаған сөздер үшін in, сонымен қатар, кейбір түбірлерге префикс қойылуы мүмкін, мысалы, mal Инфинитивтік жұрнақ i (өзгермейтін), ar, er немесе ir Бұйрық u жұрнағы, көрсеткішпен бірдей Есімдердің көпше түрі oj (жұрнақтастырмалы), дауыстыдан кейін s, екі дауыстыдан кейін es Есімдер сан бойынша сәйкес келеді, көсемсөз жоқ Байланыс сөздері міндетті, тек жеке есімдіктер үшін n Сөйлейтін адамдардың саны шамамен 100,000–2,000,000 шамамен 1,500 Түсініктілік тек басқа ұқсас жасалған тілдермен, яғни Ido, Esperanto II, Poliespo және т.б. Барлық роман тілдерінде сөйлейтін адамдарға түсінікті (шамамен 1 миллиард адам), сондай-ақ ағылшын тілінде аз дәрежеде түсінікті.
Зияткерлік білімі
Бір ғана көзқарасты барлық эсперантистерге немесе барлық интерлингвистерге жатқызуға болмайды; алайда Л. Л. Заменгоф пен Александр Годтың қарама-қайшы пікірлері сәйкесінше эсперантистер мен интерлингвистер арасында әлі де ықпалды болып табылады. Эсперантоның авторы Заменгофты 19 ғасырдың позитивизмінен бастап утопиялық интернационализмге дейінгі бірнеше идеалистік ағымдар ынталандырды. Оның ойынша, эсперанто – теориялық тұрғыдан бейтарап байланыс құралы, ол идеалистік құндылықтарды жеткізуге арналған, бастапқыда Заменгофтың гомаранизм философиясын, кейіннен «барлық адамдар арасындағы бауырластық пен әділдікке» (Заменгоф) қол жеткізудің «ішкі идеясын» (interna ideo) қамтамасыз ете алады. Кейінгі эсперантистер арасында бұл философия тіл туралы бірқатар тұжырымдарды нығайтуға көмектесті: Эсперантоның еуропалық сипаты толығымен кездейсоқтық; алайда, эсперантоның (және кейбір батыс тілдерінің) кейбір ерекшеліктерін Батыс емес тілдерде де кездестіруге болады. Эсперанто – идеалда, барлық басқа тілдерді этностар аралық байланыста алмастыратын әмбебап екінші тіл; эсперантоны қолдайтын аргументтер ағылшын тілі қазіргі таңда басымдық танытып отырған көптеген жағдайларда эсперантоның кеңінен қолданылуының болашақ сценарийін көздейді. «Ақырғы жеңіс» (fina venko) туралы болжам жасаған финвенкизм мен «ақырғы жеңіс» тым алыс мақсат деп санайтын раумизм арасында керіспір бар. Эсперанто – нақты интернационалистік және гуманитарлық идеологияны тарату құралы. Көптеген эсперантистер үшін эсперантоның ішкі мәдениетін дамыту маңызды құндылық болып табылады. 20 ғасырдың ортасында Годе Интерлингваның дамуын басқарып тұрған кезде, эсперантоның негізгі идеалдары ойсыздыққа толы көрінді. Гердердің ықпалымен Годе тілге романтикалық, позитивизмге қарсы көзқарас ұсынды: тілдер – мақсатқа жету құралы емес, халықтың мәдениетінің бір бөлігі; идеологияны тілге жасанды түрде ғана тағуға болады. Оның пікірінше, эсперанто сияқты әлемдік тілді құру мүмкін емес немесе одан да нашар, тек тоталитарлық мәжбүрлеу арқылы ғана іске асырылуы мүмкін. Оның ойынша, күшпен таңылмаса, әмбебап жаһандық тіл әмбебап жаһандық мәдениеттің болуын болжайды, ол қазіргі уақытта жоқ және міндетті түрде қажет те емес. Екінші жағынан, Годе басқа типтегі халықаралық тілді – әмбебап емес және мәдени тұрғыдан бейтарап емес – толығымен мүмкін деп санады.
Esperanto's European character is purely accidental; however, some features of Esperanto (and of some western languages) can be found in non Western ones. Esperanto is, ideally, the universal second language, replacing all other languages in inter ethnic communication; pro Esperanto arguments tend to assume a future situation of widespread Esperanto use in many situations where English is currently dominant. A tension exists between finvenkismo, predicting a 'final victory' (fina venko) of Esperanto, and Raŭmismo, which considers the 'final victory' too remote a goal. Esperanto is a vehicle for a specific internationalist and humanitarian ideology. Cultivation of an internal Esperanto culture is an important value for many Esperantists. By the mid twentieth century, when Gode led the development of Interlingua, the ideals underlying Esperanto had come to seem naive. Influenced by Herder, Gode propounded a Romantic, anti positivist view of language: languages are an aspect of the culture of a people, not an instrument to achieve a goal; an ideology cannot be attached to a language, except artificially. This implied, in his view, that a world language on the Esperanto model was either impossible or, worse, achievable only through totalitarian coercion. He was of the opinion that, unless imposed by force, a universal global language would presuppose a universal global culture, which does not currently exist and is not necessarily desirable. On the other hand, Gode saw another sort of international language—non universal and non culturally neutral—as being entirely possible.
Оқу қабілеті мен түсініктілігі
Эсперанто мен Интерлингваның мақсаттары түбегейлі түрде ерекше. Эсперанто кез келген тілді білетін адамның еркін үйренуіне мүмкіндік беретін халықаралық екінші тіл ретінде құрылған, ал Интерлингва көбінесе Еуропа тілдеріне, әсіресе оның негізгі тілдеріне бағытталған. Эсперанто теңдеулі және оңай игерілгенімен, эсперантистер көбінесе басқа эсперантистермен ғана байланыса алады, бірақ тілді оқымаған көптеген адамдар үшін де белгілі бір деңгейде түсінікті болып келеді; алайда Интерлингва, роман тілдерінің білушілеріне қандай да бір дәрежеде түсінілуі үшін жасалған, себебі Интерлингвадағы көптеген сөздер латын тіліндегі түпкілікті нұсқаларымен ұқсас, ал латын тілі – барлық роман тілдерінің бастауы.
Сөздік
Екі тілдің де сөздік қоры негізінен роман, герман және славян тілдерінен алынған; бұл сөздердің көпшілігі латын тілінен туындаған. Интерлингвадағы герман және славян сөздері халықаралық түріне байланысты латыншалануы мүмкін; мысалы, ағылшынның blockade, неміс тіліндегі Blockade, орыс тіліндегі блокада → Интерлингвада blocada. Қарсылығында, эсперантодағы барлық сөздер эсперантоға тән формаға ие. Осыған байланысты, Интерлингваның blocada және эсперантоның blokado сөздері дерлік бірдей және теңдей бейтарап. Эсперанто мен Интерлингва негізінен еуропа тілдерінен сөздер қабылдағанмен, кеңінен таралған басқа тілдерден де сөздер алады. Екі түрлі философия екі түрлі тәсілге әкелді. Интерлингва этимологиялық дәлдікті жоғары бағалайды, сондықтан ол әдетте тиісті сөздердің ең жақын ортақ түбірі болып табылатын сөзді кем дегенде үш бастапқы тілде (испан және португал тілдерін бір тілдік бірлік ретінде қарастыра отырып) қабылдайды. Эсперанто тұрақтылықты жоғары бағалайды, сондықтан ол еуропа тілдеріндегі сөздің формасын есперантоның морфологиясы мен фонемиялық орфографиясына сәйкес етуі үшін өзгертеді. Мысалы, Интерлингвада гейша (жапон тілінен 芸者), шейх (араб тілінен شيخ) және каяк (инуит тілінен ᖃᔭᖅ) сөздері бар; ал эсперантода олар gejŝo, ŝejko және kajako деп жазылады. Эсперантода жаңа сөз жасау үшін, әдетте, басқа тілден сөз қабылдаудың орнына екі немесе одан көп түбірді біріктіру ұсынылады. Бұл "алғашқы" түбірлердің санын азайту және осылайша оның оңай үйренілуін сақтау үшін жасалады. Интерлингвада мұндай мақсат жоқ, сондықтан оның құрама және "примитивтік" (құрама емес) сөздерінің көпшілігі бастапқы тілдерінде де кездеседі.
Орфографиялық
Эсперантоның орфографиясы славян тілдерінің латын әліпбиіне негізделген және дерлік толығымен фонемиялық (бір дыбыс – бір әріп). Ал Интерлингва, керісінше, роман, герман және славян тілдерінен алынған орфографияны пайдаланады. Осылайша, Интерлингваның орфографиясы Эсперантоға қарағанда әлдеқайда кең, бірақ одан кем тұрақты. Процесс кейде ағылшын және роман тілдерін басымдыққа қойды, нәтижесінде фонемиялық жағынан нашарлап, сол тілдерді білетін адамдарға көбірек таныс болды. Мысалы, Эсперантодағы *kontakto* және Интерлингвадағы *contacto* бір мағынаны білдіреді және бірдей айтылады, бірақ Эсперанто орфографиясы қарапайым болғандықтан әртүрлі жазылады: бір дыбыс – бір әріп. Интерлингва кейде осы ережеден ауытқиды, әсіресе "c" және "g" әрпінің қатты және жұмсақ дыбыстары болғандықтан. Мұндай ерекшеліктер роман тілін білмейтіндер үшін Интерлингваны үйренуді және сөйлеуді қиындатады, бірақ роман тілдерін немесе роман тілінің ықпалындағы тілдерді білетіндерге көбірек таныс көрінуі мүмкін.
Диакритикалық белгілер
Интерлингвадан өзгеше, эсперантода диакритикалық белгілер қолданылады. 6 әріп (ĉ, ĝ, ĥ, ĵ, ŝ, ŭ) белгісі жоқ әріптерден (c, g, h, j, s, u) басқаша айтылады. Олар жай ғана өзгеріс ретінде емес, толыққанды бөлек әріптер ретінде қарастырылғандықтан, эсперантоны фонемиялық тіл етеді. Эсперантоның диакритикалық белгілерін Юникод символдары танымайтын кейбір теру жүйелерінде көшіру қиын (немесе тіпті мүмкін емес) болуы мүмкін. Тарихи мысалдарға стандартты теру машиналары мен көне компьютерлер жатады, ал соңғы мысалдарға кейбір мәтін редакторлары кіреді. Кейбір жағдайларда эсперантода қолданылатын диакритикалық белгілердің барлығын қосу үшін орнату параметрлерін өзгерту қажет болуы мүмкін. Диакритикалық белгілерді теру мүмкін болмаған жағдайларда, эсперантода диакритикалық белгілері бар әріптерді алмастыратын екі орфографиялық жүйе бар: Заменгоф жасаған H жүйесі және жақындағы эсперантистер жасаған X жүйесі. Олар диакритикалық белгілерді тиісінше келесі H немесе X әрпімен алмастырады; мысалы, ĉ H жүйесінде ch, ал X жүйесінде cx деп жазылады. Эсперантистер арасында қай жүйені қолдану дұрыс екендігі туралы пікірталас бар; кейбіреулер тек H жүйесінің ғана заңды екенін айтады, себебі оны Заменгоф «Эсперанто негіздерінде» (Fundamento de Esperanto) жасаған және ол көріне де табиғирақ, ал басқалары X жүйесін артық көреді, өйткені H әрпі эсперантода бар, бұл H жүйесін екіұшты етеді.
Экспрессивтілік
Интерлингва қолдаушылары өз тілінің батыс тілдерінің табиғи ерекшеліктерін ғана емес, сонымен қатар олардың бай, күрделі мағыналық қорын сақтайтынын айтады. Интерлингва роман, герман және славян тілдерінен табиғи түрде қалыптасқан, сондықтан олардың көркемдік мүмкіндіктеріне ие. Эсперанто қолдаушылары аффикстерді кеңінен қолдануы және сөздердің еркін тіркесуі арқасында Интерлингва сияқты, тіпті кез келген табиғи тілдей көркемдікпен қатар, халықаралық жағынан бейтарап екенін мәлімдейді. Эсперантоның негізі тарихи дамудың емес, логикалық құрылыстың нәтижесі екенін мойындағанмен, олар 100 жылдан астам қолданысқа түскен соң, ол да тірі адам тіліне айналды деп санайды. Бұл тарихи эволюцияны Эсперанто сөздерінің санының өсуі көрсетеді: 1887 жылы шамамен 920 болса, 1970 жылы 15 000-нан асты.
Спикерлердің саны
Ешбір санақ жүргізілмегенімен, эсперанто тілін білетіндер өздерінің санын 100 000 мен 3 миллион аралығында есептейді. Интерлингуа тілін білетіндердің саны әдетте бірнеше жүзден 1500-ге дейін бағаланады. Эсперанто – ана тілі ретінде қолданылатын жалғыз жасалма тіл, және Ethnologue мәліметі бойынша, оны 200-2000 адам меңгереді.
Үлгі мәтін: Әкеміздің дұғасы
Эсперанто Интерлингва Интерлингва (латынша сөз реті сияқты) Латынша Ағылшынша (дәстүрлі) Патро Ниа, кио естас ен ла ĉielo, Patre nostre, кио ес ен ле цело, Patre nostre, кио ес ен цело, Pater noster, кио ес ен cælis, Көктегі Әкеміз, via nomo estu sanktigita. que tu nomine sia sanctificate; sanctifica nomine tue. sanctificetur nomen tuum. Сенің атың қасиетті болсын; Атың қасиетті болсын. Атың қасиеттілікке жетсін. Venu via regno, que tu regno veni; Veni regno tue. Adveniat regnum tuum. Патшалығың келсін, Патшалығың келсін. Патшалығың келсін. plenumiĝu via volo, que tu voluntate sia facite Facite voluntate tue, Fiat voluntas tua, Еркің орындалсын, Еркің орындалсын. Еркің болсын, kiel en la ĉielo, tiel ankaŭ sur la tero. como in le celo, etiam super le terra. como in celo, e in terra. sicut in cælo, et in terra. Көкте болғандай, сондай-ақ жерде де. Көктегідей, жерде де. Көкте де, жерде де. Nian panon ĉiutagan donu al ni hodiaŭ. Da nos hodie nostre pan quotidian, Da nos hodie pan nostre quotidian, Panem nostrum quotidianum da nobis hodie, Күнделікті нанымызды бүгін бер, Күнделікті нанымызды бүгін бер. Күнделікті нанымызды бүгін бер. Kaj pardonu al ni niajn ŝuldojn, e pardona a nos nostre debitas e pardona nos debitas nostre, et dimitte nobis debita nostra, Қарыздарымызды кешір, Бізге қарыздарымызды кешір. Бізге қарыздарымызды кешір. kiel ankaŭ ni pardonas al niaj ŝuldantoj. como etiam nos los pardona a nostre debitores. como etiam nos pardona debitores nostre. sicut et nos dimittimus debitoribus nostris. Сондай-ақ біз де қарыздарларымызды кешіргендей кешір. Сондай-ақ біз де қарыздарымызды кешіргеніміздей кешір. Біз де қарыздарларымызды кешіргеніміздей кешір. Kaj ne konduku nin en tenton, E non induce nos in tentation, E non induce nos in tentation, Et ne nos inducas in tentationem, Бізді азғыруға түсірме, Бізді азғыруға түсірме. Бізді азғыруға түсірме. sed liberigu nin de la malbono. sed libera nos del mal. sed libera nos a mal. sed libera nos a malo. Жамандықтан құтқарып ал. Жамандықтан босатыңыз. Жамандықтан азат ет.