Кіріспе

Балықтарды өлтіру үшін су астындағы бомбаларды қолдану. Жарылыс арқылы балық аулау, балықтарды бомбалау, динамитпен балық аулау немесе гранатамен балық аулау – балықтардың топтамаларын оңай жинау үшін соққыға түсіру немесе өлтіру мақсатында жарылғыш заттарды қолданатын құрылымды бұзушылыққа ұшырататын балық аулау тәсілі. Көбінесе заңсыз саналатын бұл практика қоршаған экожүйеге қатты зиян келтіреді, себебі жарылыс балықтардың тіршілік ету ортасын (мысалы, маржан рифтерін) жояды. Жарылғыш заттардың көбінесе қолдан жасалатыны және жарылмаған оқ-дәрілер балықшылар мен су астында жүзушілер үшін де қауіпті, соның салдарынан жазатайым оқиғалар мен жарақаттар болады.

Сипаттама

Дүниежүзінің кейбір аймақтарында тыйым салынғанмен, бұл практика Оңтүстік-Шығыс Азияда, сондай-ақ Эгей теңізі мен Африка жағалауында кеңінен таралған күйінде қалып отыр. Филиппинде, мұндай әрекет жақсы құжатталған, жарылыс арқылы балық аулау Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін белгілі болған, өйткені Эрнст Юнгер бұл іс-әрекетті "Болат дауыл" кітабында қысқаша сипаттаған. 1999 жылғы бір есеп бойынша, шамамен 70 000 балықшы (Филиппиннің барлық балықшыларының 12 пайызы) осымен айналысқан. Бақылау жасау қиын жағалаулар, жоғары табыс әкелетін, оңай аулау мүмкіндігі және кейбір жағдайларда жергілікті билік өкілдерінің немқұрайлылығы немесе жемқорлығы жарылыс арқылы балық аулауға тыйым салуды күшпен жүзеге асыруды үнемі қиындыққа толы мәселеге айналдырады. Көбінесе коммерциялық динамит немесе, көбірек кездесетін, шыны бөтелкеге ұнтақталған калий нитраты мен қиыршық тастар немесе аммоний нитраты мен керосин қоспасынан жасалған қолдан жасалған бомбалар қолданылады. Мұндай құрылғылар, ирониялық түрде "көбейтілген жем" деп аталады, ескертусіз ерте жарылуы мүмкін және оларды қолданушы адамдарды немесе жанындағы бейкүнә адамдарды жарақаттауы немесе қаза табуы мүмкін.

Тиімділіксіздік

Жарылыс арқылы балық аулау өлген және ауырған балықтарды алуда өте тиімсіз. Өлтірілген әрбір он балықтың ішінде тек біреуі немесе екеуі ғана су бетіне көтеріледі, себебі олардың әдетте суда қалқып жүретін ішкі ауа қаптары зақымдалады. Ал қалғаны тереңге батып кетеді. Теңіз шайқасында суда жарылатын снарядтар да балықтарды жарылыс арқылы балық аулау сияқты өлтіреді, бірақ ешқандай жинауға жүйелі тырысқандық жоқ.

Коралл рифтеріне әсері

Зерттеушілердің пікірінше, жарылыспен балық аулау сияқты құрылысқа зиян келтіретін балық аулау тәсілдері – коралл рифтерінің экожүйелеріне ең үлкен қауіптердің бірі. Жарылыс жасалған коралл рифтері құлаған тастардан басқа ештеңе емес. Жарылыстардың ұзақ мерзімді салдары – рифтердің табиғи түрде қалпына келмеуі. Коралл рифтері физикалық ортаны өзгертпейтін шағын бұзылулардан гөрі, жарылыспен балық аулау сияқты үнемі болатын бұзылулардан кейін қалпына келуі қиын. Жарылыспен балық аулау кальций карбонатынан тұратын коралл қаңқаларын жояды және коралл рифтерінің үнемі бұзылуына себеп болады. Үнді-Тынық мұхитында жарылыспен балық аулау – коралл рифтерінің нашарлауының басты себебі. Осының салдарынан, әлсіз құлаған үйінділер пайда болады және балықтардың тіршілік ету ортасы азаяды. Жарылыспен балық аулаудан зақымданған коралл рифтері балық түрлерінің саны мен байлығының күрт төмендеуіне әкеледі. Балық аулауда қолданылатын жарылғыш заттар балықтарды ғана өлтірмейді, сонымен қатар коралл қаңқаларын да жояды, тепе-теңдіксіз құлаған тастарды құрайды. Балықтардың жойылуы коралл рифтерінің климат өзгеруіне төзімділігін де азайтады, олардың қалпына келуіне кедергі келтіреді. Жеке жарылыс рифтердің 5–10 жыл ішінде қалпына келуіне мүмкіндік береді, ал жиі кездесетін кең ауқымды жарылыстар осы биологиялық түрлі экожүйелерді тұрақсыз құлаған тастарға айналдырады.

Қоғамдастық негіздегі орындау

Танзанияда балық аулауды басқарудың бірнеше әдістерінің бірі – балық шаруашылығы қызметкерлері мен ауылдық комитеттердің бірлескен жұмысы. Бірлесіп жұмыс істей отырып, олар теңізде патрульдік бақылау жүргізу және жергілікті ауылдардан жиналған ақпаратты ұсыну арқылы құқық қорғау органдарына заңбұзушыларды анықтауға көмектеседі. Нәтижесінде, бұл құқық қорғау органдарына балықты жарылыс арқылы аулауды күніне орташа 8 реттен нөлге дейін азайтуға мүмкіндік берді. Бұдан өзге, тиімді патрульдерді жалғастыруға тұрақты қаржыландыру, аккредиттелген жоспарлау институты және прокурорлар мен судьяларға қажетті білім беру мен ақпарат беру қамтамасыз етілді. Индонезия мен Филиппинде де осындай патрульдер қолданылып, ондағы жарылыспен балық аулау оқиғаларының саны азайтылды. Оңтүстік-Шығыс Азиядағы мүдделі тараптармен, сондай-ақ Танзания және Филиппин халқымен болған әңгімелерден қатаң тәртіпті сақтау жаппай балық аулауды басқарудың тиімді стратегиясы екені анық көрінеді. Көптеген елдерде жарылыспен балық аулауға қатысты заңдар бар, бірақ олар толыққанды іске асырылмайды. Теңізді қорғау аймақтарын (ТҚА) тиімді басқару заңсыз балық аулау аймақтарын патрульдеудің кілті болып табылады. Патрульдеуден басқа, аммоний нитратының сатылуын шектеу немесе тіпті тоқтату жарылыспен балық аулауға қажетті жарылғыш заттарды өндіруді қиындатады. Тағы бір тәсіл – аммоний нитратының сатылуын шектемей, оның орнына ірі көлемде сатып алушыларды тіркеу. Орталықтандырылған құқық қорғау шаралары кейде жергілікті халықтың қарсылығы мен орталық үкіметке сенімсіздік тудыруы салдарынан шектеулі нәтиже береді. Қоғамдық мүдделерді анық көрсету және білім беруге негізделген төменнен жоғарыға қарайғы жүйелер тиімдірек. Тиімді ТҚА жергілікті басшылар мен халықтың қолдауын иеленеді, себебі олар консервацияның/экосистемалық қызметтердің нақты пайдасын көреді. Сондай-ақ, тиімді ТҚА аймақтың экологиялық денсаулығы туралы дұрыс түсінікке ие жергілікті мүдделі тараптарға ие екені дәлелденді. Егер жағалау тұрғындары экожүйенің түрлердің алуан түрлілігі, саны және мекендеу ортасының таралуы сияқты көрсеткіштерден гөрі жақсы жағдайда екеніне сенсе, олар ТҚА-ны қолдауға бейімделуі мүмкін. Осыған байланысты, тиімді жарылыспен балық аулауды қоғамдық бақылау білім беру кампанияларына тікелей байланысты, олар балық қоры мен балық аулау деңгейі арасындағы байланыс туралы хабардарлықты арттыруға бағытталған.

Жарылыс мониторингі бағдарламалары мен жою әдістері

Бұл әдіс су асты жарылыстарын анықтау үшін АҚШ үкіметі әзірлеген сейсмикалық технологияны қамтиды. 1995 жылы Гонконгта жарылыс мониторингі үшін қайта бейімделген, алдымен солтүстік-шығыс суларында орнатылған. 2006 жылы тұрақты мониторинг орындары құрылды, оның ішінде жокей клубының HSBC WWF Гонконг Хой Ха теңіз тіршілік орталығына жақын жерде орналасқан бір орын бар. Осы құрылғылардан алынған деректер Теңіз полициясы және Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және табиғатты қорғау департаментімен (AFCD) жүргізілген талқылауларда пайдаланылды. Бұл талқылаулардың басты назарында Теңіз парктерін қорғау мәселесі тұрды, соңғы рет Хой Ха Ван теңіз паркінде 1999 жылдың қазан айында жарылыс орын алған. ҮЕҰ-лардың ұйымдастырған қоғамдық бағдарламаларының көмегімен, AFCD-нің насихаттық жұмыстары және Теңіз полициясының қатаң патрульдік қызметінің арқасында 2011 жылы Гонконг суларындағы жарылыс арқылы балық аулау толығымен жойылды. 2006 жылы осы құралдарды пайдалана отырып, Малайзияның Сабах штатындағы Мабул аралында жарылыс мониторингі (BBM) жүйесі орнатылды. 2014 жылы "Рифтерді қорғаушылар" Оңтүстік-Шығыс Азия аймағында жарылыс мониторингі жүйелерінің желісін құруға бағытталған белсенді бағдарламаны бастады. BBM жергілікті деңгейдегі жою бағдарламаларын басқару үшін маңызды. Жиналған деректерге сәйкес, BBM-ді қоғамдық бағдарламалармен бірге қолдану арқылы жарылыс арқылы балық аулау деңгейін 90%-ға дейін төмендетуге болады. 2018 жылы Stop Fish Bombing USA ShotSpotter оқ ату орнын анықтау жүйесіне негізделген желілік гидроакустикалық массивті пайдалана отырып, Малайзияның Сабах штатындағы балық жарылысының нақты уақыт режиміндегі орналасқан жерін көрсететін зерттеу жариялады. 2020 жылы Stop Fish Bombing ұйымының Малайзиядағы командасы Сабах Паркінің өкілдерімен жобаның тәсілдерін түсіндіріп, ShotSpotter Respond қосымшасын ұсынды, нәтижесінде Stop Fish Bombing ескертуіне жауап ретінде Теңіз полициясы балық бомбалаушыларды тұтқындады.

Индонезия

Индонезияда жарылыспен балық аулау 50 жылдан астам уақыттан бері жалғасып келеді және балықшылар өздерінің құрбандарын өлтіру немесе есінен таныту үшін жарылғыш заттарды немесе цианидті пайдалануды жалғастыра отырып, коралл рифтеріне зиян келтіруде. Су астында жүзу операторлары мен табиғатты қорғаушылар Индонезия Комодо аралдары маңындағы суларды қорғау үшін жеткілікті шара қабылдамай отыр деп мәлімдейді. Олардың сөзіне қарағанда, АҚШ-та орналасқан, зиянды балық аулау тәсілдерімен күресуге көмектескен консервациялық ұйымның елден кетуінен кейін, заңды сақтау шаралары әлсіреген. Азияның ең таңғажайып су астында жүзу орындарының бірі саналған Коралл Гарденс, 500 000 акрлық Комодо ұлттық паркінің ішінде орналасқан болатын, бірақ бомбалаудың келесі құрбаны болды. Бұл аймақта керосин мен тыңайтқыштан жасалған бомбалар кеңінен таралған. Бұрын Комодо TNC (The Nature Conservancy) ұйымымен бірлесіп қорғалған, бірақ енді Индонезия үкіметі паркті қорғау жауапкершілігін өз мойнына алғаннан бері бомбалау оқиғалары көбейді. Жақында Кристал Боммиге жасалған сапар кезінде оның 60% зақымдалғаны анықталды, жаңадан аударылған коралл үстелдері жақында бомбалау оқиғасы болғанын көрсетеді. Макассар қаласындағы базарда балықтың шамамен 10-40 пайызы осылай ауланады. Жергілікті балықшылар бұл әдісті дәстүрлі әдістерге қарағанда оңай және тиімді деп санайды. Елдің мақсаты – балықтарды өлтіруді және теңіз экожүйесін жоюды шектеу үшін қатаң саясат пен балық шаруашылығын басқару бағдарламаларын енгізу болып табылады. Қырық жыл бұрын жарылыспен балық аулауға Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеп қалған динамит қолданылған. Бүгінде балықшылар көбінесе жарылғыш қоспасы толтырылған бөтелкелерден жасалған қолдан жасалған бомбаларды пайдаланады, ал бөтелкенің су астында тез батуы үшін салмақ қосылады. Бомба жарылғаннан кейін, жарылыстың соққы толқынынан өлген немесе есінен таныған балықтар жиналады.

Ливан

Ливанда жарылыспен балық аулау немесе динамитпен балық аулау жиілеуде, онда балықшылар өз қолдарымен динамит жасайды. Ливандағы тұрақты жобаларды дамытатын Сафади қорының мәліметінше, балықшылардың 5%-ы динамитпен балық аулайды. "Триполиде бұл техника бірнеше жыл бойы азайып, 2019 жылы қайта өсті, деп Сафади қорының консультанты Самер Фатфат атап көрсетті. Акар жағалауында жағдай өзгеріссіз қалды."

Филиппин

1987 жылғы зерттеу Филиппинде жарылыс арқылы балық аулау кеңінен таралғанын көрсетті, оған сәйкес, барлық қалалық балық көлемінің 25% (жылына 250 000 тоннаға тең) жарылыс арқылы ауланған балықтан құралды. Дегенмен, жарылыс арқылы балық аулаудың көп бөлігі оңтүстікте, Палаван және Оңтүстік Қытай теңізі маңында жүзеге асырылды. 2002 жылы жасалған зерттеуде зиянды балық аулау әдістері Филиппиннің шамамен 70% коралл рифтерін құлдыратып, 1990 жылдары жылдық балық шаруашылығы өнімділігін шамамен 177 500 тоннаға төмендеткені анықталды. 2010 жылы Филиппиннің Бохол провинциясындағы Бьен-Унидо қаласының мэрі Нино Рей Бониел Данажон рифі бойында, артық динамит және цианид қолдану салдарынан нашарлаған су асты гrotto-сын (ғибадатханасын) салды. Sea Knights және бохолано дайверлерінің көмегімен, 8 қыркүйек және 18 қазан күндері теңіз деңгейінен 18 метр тереңдікте 4 метрлік Мәриям Ана мен Санто Нино (испан тілінде – Киелі бала) есімді екі мүсін орналастырылды. Бұл балықшыларды заңсыз және зиянды балық аулау әдістерін пайдаланудан тоқтатуға, сондай-ақ теңіз бен оның тұрғындары – Құдайдың сыйы екенін еске салып, оларды бағалауға және күтуге үлкен үміт болды. 2012 жылы Филиппин Балық шаруашылығы және су ресурстары бюросының директоры динамитпен балық аулау және басқа да заңсыз балық аулау тәжірибелеріне қарсы "толыққанды соғыс" жариялады.

Танзания

Солтүстік Танзанияда заңсыз балық аулау, яғни жарғышпен балық аулау соңғы жылдары қайтадан пайда болып, коралл рифтеріне үлкен қауіп тудырып отыр. Бұл, жергілікті қауымдастықтар мен аудандық үкімет сияқты балық шаруашылығын жақсарту үшін құрылған маңызды институттар бар болғанына қарамастан орын алып отыр. Аймақтағы жарғышпен балық аулаудың салдары коралл рифтерінің тұрақсыздығына, туризм саласына инвестиция салушылардың қызығуын жоғалтуына және аймақтағы целаканттардың тіршілік ортасына қауіп төндіруге әкеліп соқты. Бұл аймақтағы жарғышпен балық аулаудың басқа да зиянды әсерлеріне, мысалы, жарылыс салдарынан азаматтардың қаза болуы немесе мүшелерін жоғалтуы туралы хабарлар да жатады. Елдің солтүстік бөлігінде әдемі жағажайлар мен адам тұрмайтын аралдар көп. Дегенмен, көптеген инвесторлар туристердің балықты жарғышпен аулау салдарынан қорқып, келуден бас тартады деп санайды. Танзанияда коралл рифтері экологиялық және әлеуметтік-экономикалық тұрғыдан маңызды. Оларда балық, лобстер, креветка, краб, осьминог, моллюск және теңіз қияқтары өте көп. Сонымен қатар, коралл рифтері Танзанияның ең танымал туристік орындарының бірі болып табылады. Жағалау туризмі халыққа күнкөріс табуға, ал елге – шетелдік валюта түсуіне мүмкіндік береді. Алайда, жағалау бойында тұратын адамдардың саны артуы балыққа сұраныстың өсуіне алып келді, бұл орынсыз пайдалану мен зиянды балық аулау тәсілдеріне соқты. Танзанияда жарғышпен балық аулау 1960 жылдардан бері қолданылып келеді. 1980 және 1990 жылдары Танзанияда осы балық аулау тәсілі ең кең таралған. Мысалы, Мтварадағы Мнази шығанағында 1996 жылы екі айдың ішінде 441 жарылыс тіркелді, ал Мпови рифінде алты сағаттың ішінде 100 жарылыс орын алды.

Америка Құрама Штаттары

Фрэнк Норристің 1903 жылы жазған "Көк көзді Блэклоктын соңғы күні" атты қысқа әңгімесі Калифорнияның Америка өзеніндегі жарылыс арқылы балық аулауды тоқтатуға жасалған әрекеттерді баяндайды.