Кіріспе

Жеміс беретін Solanum aethiopicum, ащы қызанақ, эфиопиялық баклажан немесе накати – негізінен Азия мен тропикалық Африкада кездесетін Solanum туысына жататын жеміс беретін өсімдік. Оны эфиопиялық түнгі көлеңкесі, бақша жұмыртқалары, сабақтағы қабақ және жалған помидор деп те атайды. Бұл солтүстік-шығыс Үндістанда танымал көкөніс, манипури тілінде хамен ахаба, мизо тілінде самтаук деп аталады. Дарджилинг, Сикким және Непалда оны Титай бии немесе жай ғана бии деп атайды және оны, әсіресе шошқа етімен бірге дәмді жейді. Бұл атаулар оның әртүрлі морфологиясымен байланысты, піскен жемісі көбінесе баклажан мен помидордың араласуына ұқсайды, екеуі де Solanum туысына жатады. Шындығында, эфиопиялық баклажан қарапайым баклажанмен соншалықты шатастырылғандықтан, кейбір мамандар оны S. aethiopicum-ның violaceum түрі деп санаған. Эфиопиялық баклажан Solanum anguivi-дің отандықтандырылуынан пайда болған болуы мүмкін. Қызыл баклажан, сондай-ақ Gilo немесе jiló деп белгілі, бұрын жеке түр (S. gilo) деп есептелген, бірақ қазіргі уақытта S. aethiopicum-ның культиваторлық тобы деп саналады. Эфиопиялық баклажан бірнеше коммерциялық Solanaceae дақылдары үшін, соның ішінде Solanum melongena (баклажан) үшін ауруға төзімді гендердің көзі ретінде қолданылған. Геномдық ресурстардың жетіспеуі селекцияның дамуын тежейді, бірақ BGI секвенирлеген 1,02 Гб геномдық жобасы және селекционерлерге пайдалы бір нуклеотидтік полиморфизмдер анықталды.

Қолданылуы

Solanum aethiopicum жапырақтары жапырақты көкөніс ретінде желінеді және шындығында жемістен гөрі қоректі. Өсімдіктің өте өзгермелі жемісі шикі және пісірілген күйінде желінеді және егістік дақыл ретінде танымал бола бастады. Бұл жемістер көбінесе қабығы қалыңдамас бұрын, әлі жасыл күйінде жиналады. Ащы дәмі оның құрамындағы сапонин мөлшеріне байланысты, кейбіреулері тәтті, ал басқалары өте ащы болады. Жемістер піскенде, жоғары каротин мөлшерінен қаныққызыл түске айналады. Solanum aethiopicum Азияда сәндік өсімдік ретінде қолданылады. Нигерияда игбо тайпасы оны кола жаңғағының орнына пайдаланады, әсіресе кола жаңғағын шайнағысы келмейтін жағдайда. Оны үйге келген қонақтарды қарсы алу үшін немесе дәстүрлі рәсімді бастамас бұрын қолданады. Нигерияда "Garden egg" деп белгілі жұмыртқа кейде қызанақ негізіндегі соус жасауға қолданылады, оны тәтті картоппен жеуге болады.

Өсіру

Қазіргі уақытта Батыс Африкада Solanum aethiopicum өсімдігін көбейтуге үлкен қозғалыс бар. Ол жыл бойы өсіп, жоғары өнімді бере алады. Дегенмен, төмен өнімділік деңгейі оны кеңірек өсіруге кедергі келтіреді. Еуропада S. aethiopicum ірі көлемде өсірілетін жалғыз аймақ – Оңтүстік Италиядағы Базиликата облысының Ротонда қаласы, онда бұл өсімдік қандай да бір коммерциялық маңызға ие. Ол, шамасы, 19 ғасырдың соңында Шығыс Африкадан отаршылдық соғыстан қайтқан әскерилермен әкелінген.