Голланд ойыны: Колф спортының ерекшеліктері

Кіріспе

Голландиялық Kolven (етістік; немесе зат есім: kolf) – Нидерландыдан шыққан ойын. Ойынға төрт адам қатысады, олар допты белгілі бір қашықтыққа соғады. Қарсыластарының бастапқы нүктесіне бірінші болып жеткендер жеңіске жетеді. Ойын бірнеше күнге созылуы мүмкін.

Ойын

Колф 17,5 метр ұзындығы және 5 метр ені бар жабық алаңда ойналады. Алаңның екі шетінде әсем әрленген ағаш бағаналар орнатылған. Қазіргі кезде колф алаңы дәл тегістелген пластиктен жасалады. Ойында үш ойыншы болады, әрқайсысының жеке доптары бар. Доптар өте үлкен және резеңкеден немесе сажеттен (теріге оралған жүннен) жасалады. Резеңке доптар ең танымал, бірақ олар толық пісіп жетілуі үшін кем дегенде 80-100 жыл болуы керек. Резеңке қаншалықты ескі болса, серпімі соншалықты азаяды, бұл колфте қажетті жақсы домалануға мүмкіндік береді. Колф клубы, клиек деп аталады, өте берік ағаш сабы мен ауыр металл басы бар. Сажет доптары мен резеңке доптарына әртүрлі өлшемдегі клубтар қолданылады; резеңке допқа арналған клубтың басы сажет допқа арналған клубтың басынан үлкенірек. Бұл резеңке доптың сажет допынан сәл үлкен және ауыр болғандықтан. Ойынның мақсаты – допты алаңның бір шетінен екінші шетіне үш рет соғу, әр жолы қарсы бағанаға тигізу. Ойыншы бастапқы шеттен бастап, ұпай бағанасына тигізуге тырысады, содан кейін ойынды кері бұрып, ұпай бағанасынан бастапқы бағанаға соқтырады, соңында бастапқы бағанадан ұпай бағанасына тағы бір соққы жасайды. Мақсат – әр шетке бір соққыдан, барлығы үш соққыны жасау. Бағаналар бір-біріне қарай 85% бұрышпен орнатылған, соның салдарынан доптар бағанаға тигенде секірмейді. Ойын кезінде ойыншы бильярдтағыдай алаң қабырғаларынан кері соққы алуды жиі пайдаланады. Доп соңғы қабырғаға қаншалықты жақын болса, ойыншының ұпайы соншалықты жоғары болады. Турнирде ойыншылар барлығы 15 ойын ойнайды, әр ойын 3 соққыдан тұрады. Әдетте, 5 ойын қатарынан ойналады, ең көп ұпай жинаған ойыншы жеңімпаз атанды. Әр ойыншы өз шеберлігіне қарай бес сыныптың біріне жатады. Төменгі сыныптарға кейде қосымша ұпайлар беріледі, осылайша олар жоғары сыныптың ойыншыларымен тең бәсекелесе алады. Клубтар бір-бірімен жарысады, сонымен қатар жыл сайын ұлттық чемпионат өткізіледі. 1966 жылдан бері әйелдер де қатысады. Допты соғу әдісі әр ойыншы үшін әртүрлі. Ойыншылар көбінесе төмен бүгіліп, кең тұрады, қолы аралықтары клиекте кең жайылады. Соққы жасағанда клиектің басы ешқашан жерден көтерілмейді. Ойыншының денесінің толыққанды тұрақтылығы өте маңызды. Арнайы киім киілмейді, ойыншылар күнделікті аяқ киім киеді. Колф көбінесе джин немесе сигарамен бірге ойналады. Қазіргі уақытта 31 клуб және бұрынғы жүздеген клубтармен салыстырғанда тек 14 алаң бар. Әлі де қолданыстағы алаңдардың барлығы дерлік Солтүстік Голландия провинциясының шағын ауылдарында орналасқан. Бұрын олар әдетте кафелерге немесе әлеуметтік орталықтарға жақын орналасқан. Голландияның 16 миллион халқының 1000-нан азы, оның ішінде 350 ер адам және 250 әйел адам колф ойнайды.

Kolf is played on an indoor course that measures 17.5 metres long and 5 metres wide. The course is marked with looping scoring lines and features an ornate wooden post at each end. In modern days a Kolf court is made from a type of plastic which is precisely leveled. There are three players in a match and each has their own ball. The balls are quite large and are made either of rubber or sajet (wool covered with leather). The rubber balls are the most popular, although they have to be at least 80–100 years old before they are fully mature. The older the rubber gets, the less spring it has; this in turn encourages a better roll which is what is desired in Kolf. The Kolf club, known as a kliek, has a very strong wooden shaft and a heavy metal head. Sajet balls and rubber balls require the use of different size clubs; the head on rubber ball club is larger than that used for the sajetball club. This is because the rubber ball is slightly larger and heavier than the sajet ball. The aim of the game is to hit the ball across the court three times from one end to the other, each time hitting the post at the opposite end. So a player starts at the starting end and aims to hit the post at the scoring end, then reverses play to hit the ball from the scoring end post back to starting end post and finally one more shot across the court from the starting post to the scoring post. The idea is to use just three strokes; one for each length of the court. The posts are set at an angle of 85% towards each other, so that the balls don’t jump when they hit the posts. In playing the game, the player often makes use of rebounds on the walls of the court, similar to billiards. The closer the ball finishes to the end wall, the higher the player's score. In a tournament, players play a total of 15 games, each game consisting of 3 shots. Usually 5 games are played in succession, the winner being the player with the highest total of points. Every player is placed in one of five classes according to their skill. Lower classes are sometimes given the advantage of extra points, so they can compete on an even basis with a player from a higher class. Clubs play against each other, and there is also a national championship every year. Since 1966, women play as well. The method of hitting the ball is different for each player. Players generally crouch low and adopt a wide stance, with the hands quite far apart on the kliek. During the stroke, the head of the kliek never leaves the ground. It is of the utmost importance that the player keeps his body extremely still. No special clothing is worn, and players wear normal street shoes. Kolf is often played with the accompaniment of jenever or a cigar. There are currently 31 clubs and only 14 courses, compared with the hundreds which existed before. Of the courses still in use, all but one are in the tiny villages of the part of the North Holland province. In the old days, they were invariably attached to cafés or social centres. Less than 1,000 people out of the Netherlands' population of 16 million, about 350 men and 250 women, play Kolf.

Тарих

Колф тарихы нақты жазбалардан бұрынғы кезеңге дейін жетеді, бірақ көптеген адамдар оны гольфтің дамуымен байланысты деп санайды. 1200 жылға дейінгі құжаттарда төрт танымал ойынның атауы кездеседі: Бельгия мен Францияда – холе, Францияда – jeu de mail, ал Нидерландта – beugelen және klosbaan. Холе, мүмкін, қазіргі заманғы гольфке ең жақын болған. Оны темір бастары бар таяқтармен және ағаш доппен ойнаған. Jeu de mail ойыны да ұқсас болды, тек оны металл балғамен ойнаған. Оны алаңда ойнауға болады, бірақ ең танымал түрі – ел аралап жүретін mail a la chicane. Нидерландтың екі спорт түрі – бегелен және клостабан – екеуі де допты алаңдағы тар саңылаудан өткізуді білдіреді. Бегелен әлі күнге дейін сақталған және оны Оңтүстік Нидерландының Лимбург провинциясында көруге болады. Сән мен сауданың алмасуында осы ойындар көршілес аймақтарға тарады. Нидерланды өз нұсқасын jeu de mail ойынының жасады, оны maliespel деп атады, шамамен сол уақытта ағылшын сарайы кең даңғылда пошта алаңын құрды, ол қазір Pall Mail (яғни pallemaille) деп аталады. Бірақ голландиялықтардың спорттық сезіміне ең көп әсер еткені – jeu de mail және chole комбинациясы болды. Олар жаңа ойынды колф деп атады, және бірнеше жыл ішінде олар құмар ойыншылардың ұлтына айналды. Ойын көшеде, алаңда немесе жеткілікті орын бар кез келген жерде ойналатын. Кейде ойыншылар нысана ретінде пайдалана алатын бағана орнатады, ал кейде жергілікті белгілі бір орынды таңдайды. Ең аз соққымен таңдалған нүктеге жеткен адам жеңімпаз атанды. Осы спорттық іс-шаралардың құны, әсіресе сынған терезелер, билік тарапынан жылы қабылдамады. Шын мәнінде, спорттың кең таралған танымалдылығын оған қарсы шығарылған ресми жарлықтардың саны көрсетеді. Мысалы, Амстердамда колф ойнаушыларға ұзын және тар көшеде, Nes деп аталатын жерде ойнауға тыйым салынды, жаза ретінде олардың киімдері тәркіленді. 1456 жылы Наардендегі шіркеудің ішінде және айналасында ойнауға тыйым салынды. Көптеген басқа қалалар мен қалаларда олар муниципалитет шекарасынан тыс жерде ойнауға мәжбүр болды. Қыста, кем дегенде, проблема азайды, өйткені каналдар мен көлдер тоңған кезде, көптеген голландиялық колф ойыншылары мұзға шығып, ойнауға қолайлы алаң және қажетті кеңістікті тапты. Ойын суреттерде мұздай тоңған өзен көріністерінде жиі кездеседі. Орта ғасырларда колфтың қызығушылығы Солтүстік теңіз арқылы Нидерландтың көрші сауда серіктесі Шотландияға жеткен көрінеді. Шотландиялықтар қазіргі заманғы гольф ойынын өзі ойлап тапқандарын айтса да, кейіннен гольф болып табылатын ойынның бастауын төменгі елдермен сауда жасаған шотланд саудагерлері әкелген. Ойын Санкт-Эндрюске Ханза порттарынан әкелінді, онда сол кезде колф ойналатын. Голландиялық спорт жергілікті жағдайларға бейімделді, сондықтан ол шотланд тілінде "линкс" деп аталатын жерде ойналатын болды. Линкс – жағалаудағы құмды шалғынды жерлерді сипаттаушы термин. Содан бері бұл термин шотландтардың арқасында қазіргі заманғы гольф алаңына ұқсас болып кетті. Шотландияда гольфтың өзіндік интерпретациясы дамыған кезде, ол кең ауада ойналатын ойын, ол ақырында қазіргі заманғы гольф ойынына айналды, ал Нидерландта колфпен керісінше болды. Ашық жерде ойнаудың орнына, көбінесе ойынды ескі таверналар мен қонақүйлерге жақын орналасқан ескі maliespel курстарында ойнауға болатын формаға бейімдей бастады. Ойын алаңдары көбінесе жабық болды, ақырында жаңа ойын толығымен жабық жерде ойналды. Осылайша голландиялықтардың бірегей ойыны – колф пайда болды. 18 ғасырдың басынан бастап ойын тез тарады. 1769 жылы Амстердамда 200-ге жуық курс болған, оның 30-дан астамы жабық. 1792 жылы бүкіл Нидерландыда 350 курс болды, олардың жартысына жуығы жабық. Бастапқыда ойыншылар терімен қапталған, қатты ораулы жүннен жасалған белбеулермен колф үшін қолданатын таяқтарды қолданды. Алайда, колф дамыған сайын, ойынның жаңа түріне көбірек сәйкес келетін үлкен доп пайда болды, ал таяқтар сәйкесінше ауыр болды. Техникалық жетістікке жету үшін гутаперчадан жасалған шарлар пайда болды. Бұл шарлар одан да үлкен, ал гутта-перча қазіргі резеңкеге қарағанда жұмсақ әрі берік емес еді. Олар жүн мен былғарыдан жасалған шарларға қосымша қолданылған, оларды алмастырмаған. Өткен ғасырдың соңында колфтың танымалдылығы неге тез төмендей бастағаны ешкімге белгілі емес. Әрине, футбол мен велосипед секілді жаңа спорт түрлерінің бәсекелестігі болды, бірақ бұл жағдайдың ең басты себебі – көптеген спорттық курстарды ұстаушы кафе иелері олардың енді тиімді емес екенін анықтады. Бір-бірлеп курстар пайдасыз болып қалды, ал олардың орны басқа мақсаттарға пайдаланылды. Қазір көптеген ескі кафелердің би кестелері немесе бильярд үстелдері бір кезде колф алаңы болған жерді жасырады. Қазірде қолданыстағы 14 курстың барлығы дерлік Солтүстік Голландияның шағын ауылдарында орналасқан. Солтүстік Голландиядан тыс жердегі жалғыз курс Утрехтта, St. Eloyen Gasthuis (St. Eloy's Hospice) орналасқан. Әдемі курс Нидерландтағы ең көнесі болып саналады; ол бірнеше рет қалпына келтіргенімен, оның тарихы 1730 жылға дейін жетеді. Гастхуис (немесе ескі госпиталь) – қаланың ежелгі металл шеберлерінің гильдиясына тиесілі ғимарат. Колф сияқты көне спортпен байланысты қиындық – қажетті жабдықты алу. Осындай арнайы металл бастары бар клиектерді жасаушы шеберлер әлі де бар, бірақ спортқа қажетті дұрыс материалдан және сападан шарлар жасаушылардың саны өте аз. Бақыты болғандықтан, қолданыстағы жабдықтың өндірісі өте жақсы, және таяқтар мен шарлардың қызмет ету мерзімі ұзақ. Көптеген қазіргі ойыншылар жабдықты әкесінен ұлына немесе досынан досқа беріп алады немесе клубтан қарыздап алады. Кейбір ойыншылар өздері жүннен жасалған шарларды жасайды немесе көп жылдар бойы қызмет еткен ескі шарларды қалпына келтіреді. Қолданыстағы былғары шарлардың көпшілігі кем дегенде 80 жылдық тарихқа ие, оларды нағыз спорттық антиквариатқа айналдырады; мәселе мынада, қазіргі резеңке шарлар колф алаңы үшін тым көп секіреді, бұл дәстүрлі емес тәжірибеге әкеледі.

The history of kolf reaches beyond reliable written records, though it is believed by many to be tied to the development of golf. Documents as far back as the year 1200 mention four popular games involving both club and ball: chole in Belgium and France, jeu de mail in France, and beugelen and the klosbaan in the Netherlands. Chole was probably the closest to modern golf. It was played with iron headed clubs and a wooden ball, and the aim was to reach a given target in the minimum number of strokes. Jeu de mail was not dissimilar, except that it was played with a metal hammer. It could be played on a course, but the most popular form was mail a la chicane, which went cross country. The two Dutch sports, beugelen and the klosbaan, both involved hitting the ball through a narrow gap on the course. Beugelen still survives, in fact, and can be seen in the southern Dutch province of Limburg. In the interchange of fashion and trade, all these games tended to spill across to neighboring regions. The Netherlands developed its own version of jeu de mail, which it called maliespel, about the same time as the English court set up a mail course on the wide avenue now known as Pall Mail (i. e. pallemaille). But it was a combination of jeu de mail and chole which seems to have appealed most to the sporting instincts of the Dutch. They called the new game colf, and within a few years they had become a nation of passionate players. The game was played in the streets, in public squares, or anywhere there was sufficient space. Sometimes the players set up a pole which they could use as a target, other times they simply picked a handy local landmark. The winner was the one who reached the chosen point in the minimum number of strokes. The cost of all this sporting activity, mainly in broken windows, was not welcomed by the authorities. Indeed, the best indication of the sport's widespread popularity is the number of official ordinances which were made against it. In Amsterdam, for instance, colf players were banned from the long and narrow street known as the Nes, under penalty of having their cloth confiscated. In 1456 they were banned from playing around and inside the church at Naarden. In many other cities and towns they were relegated to playing outside municipal limits. In winter, at least, the problem was less severe when the canals and lakes froze over, many Dutch colf players took to the ice, finding an ideal playing surface and all the space they needed. The game was often featured in frozen river scenes in paintings. At some time during the Middle Ages, the colf craze seems to have travelled across the North Sea to the Netherlands' neighbouring trading partner, Scotland. While the Scots rightly claim to have invented the modern game of golf, the origins of the game that was to become golf were brought to Scotland by Scots merchants who had traded in the Low Countries. The game was brought to St Andrews from Hanseatic ports where colf was commonly played at the time. The Dutch sport was adapted to local conditions whereby it came to be played on what were termed 'links' in the Scots language. Links is a descriptive term for coastal sandy grasslands. The term has since become almost synonymous with the modern golf course, thanks to the Scots. Oddly, while Scotland was developing its own interpretation of colf as a spacious outdoor game, which would eventually morph into the modern game of golf, the Dutch were doing exactly the opposite with colf. Instead of playing in the open, more and more were adapting the game to a form that could be played on the old maliespel courses, which mostly adjoined taverns and inns. Increasingly, the courses were roofed over until finally, the new game was entirely played indoors. Thus was born the unique Dutch game of kolf. From the beginning of the 18th century, the game caught on quickly. Records show that by 1769 there were about 200 courses in Amsterdam alone of which more than 30 were covered. In 1792, there were 350 courses in the whole of the Netherlands, almost half of them covered. Initially, players used the same sticks as they had for colf, with bails made of tightly wound wool, covered with leather. However, as kolf developed, a larger ball came into use that was more suitable for the new form of the game, and the sticks became correspondingly heavier. A major technical breakthrough came when balls made of gutta percha, an early form of rubber, were introduced. Those balls were larger still, the gutta percha softer and less resilient than the rubber of today. They were used in addition to the wool and leather balls, rather than replacing them. No one is certain why kolf swiftly began to fade in popularity towards the end of the last century. There was competition from newer sports such as soccer and cycling, of course, but a more likely reason seems to be that the cafe owners who operated most of the courses found that they were no longer economical. One by one, the courses fell into disuse, and the space was used otherwise. Now many old cafés' dance floors or billiard tables hide what once was a kolf course. Of the 14 courses still in use, all but one are in the tiny villages of the northern part of North Holland. The one course found outside North Holland is in Utrecht, in the St. Eloyen Gasthuis (St. Eloy's Hospice). The beautiful course is the oldest in the Netherlands; although it has been restored more than once, its history dates back to 1730. The Gasthuis (or old hospice) is a building owned by the city’s ancient guild of metalsmiths. An obstacle encountered with a sport as old as kolf is obtaining the proper equipment. There are a few craftsmen who still make the special metal headed klieks used to play but almost none who manufacture balls of the right material or quality needed for the sport. Fortunately, the manufacture of the surviving equipment is excellent, and the life of both the sticks and balls is long. Most modern players use equipment that has been passed from father to son or friend to friend, or is borrowed from a club. Some players make their own wool cored balls, or restore old ones which have already given many years' service. Most of the leather balls in use are at least 80 years old, which makes them true sporting antiques; the trouble is that modern rubber balls bounce too much for the kolf course, making for a less traditional experience.