Кіріспе

Франсис Харпердің 1892 жылғы романы «Иола Лерой, немесе Көтерілген көлеңкелер» (Iola Leroy, or Shadows Uplifted), Франсис Э. У. Харпердің 1892 жылғы романы, афроамерикалық әйел жазған алғашқы романдардың бірі. Роман он тоғызыншы ғасырдың соңындағы әйелдер туралы жазудың «сентименталды» дәстүрлеріне сәйкес болғанымен, сонымен қатар әйелдердің білімі, жасырыну, аралас неке, құлдықтан азат ету, жаңару, тыйым салу және әлеуметтік жауапкершілік сияқты маңызды әлеуметтік мәселелерді де қамтиды.

Иола Лерой және отбасы

Айола Лерой, романның басты кейіпкері. Харриет Джонсон, Иола Леройдің әжесі. Нэнси Джонсонның құлы болған кезде ол қамшылауға қарсы тұрады. Жаза ретінде ол сатылады. Роберт Джонсон. Ол анасы Харриеттен бөлінген кезде әлі бала еді. Оның құл иесі Нэнси Джонсон оны "үй жануары" сияқты көріп, оқуға үйретеді. Жас шағында ол Азамат соғысы кезінде Одақ әскеріне паналауды шешкен құлдар тобының жетекшісі болады. Ол түрлі терілі полкке қатысып, лейтенант шеніне көтеріледі. Ақ терісінің арқасында жоғары шенге ие болу үшін ақ полкке ауысуға кеңес берілсе де, ол бас тартады. Соғыстан кейін ол аппараттық дүкенді табысты жүргізеді. Мари Лерой, Иоланың анасы. Анасы Харриет Джонсоннан қатыгездікпен бөлінген кішкентай қыз, ақыры бай Юджин Леройдың құлы болады. Юджин ауыр сырқатқа шалдыққанда, ол оны емдеп сауықтырады. Ол оны босатып, білім береді және құпия түрде үйлендіреді. Ол өте ақ болғанымен, "ешкім оның тамырында бір тамшы қара қан бар деп күмәнданбайды", бірақ бұл неке Лерой отбасын қоғамнан шеттетеді. Гарри Лерой, Иоланың ағасы. Иола сияқты ол да солтүстікте білім алады. Анасының африкалық тегі балалардан жасырылады, оларға демалысты үйде өткізуге рұқсат етілмейді, оның орнына солтүстік курортында ата-аналарымен бірге өткізеді. Әкесінің қайтыс болғанын және анасы мен әпкесінің құл болғанын білгенде, ол қатты ауырып қалады. Сауыққаннан кейін Азамат соғысы басталады және ол түрлі терілі полкке қатысуға шешім қабылдайды, бұл рекрут офицерін ақ адамның мұны неге қалағанын таңқалдырады. Доктор Фрэнк Латимер, Иоланың соңында үйленетін адамы. Ол құлдықта туған, анасы еуропалық текті және әкесі ақ адам. Босатылғаннан кейін анасы оның оқуына жұмсау үшін ауыр еңбекпен тапқан ақшасын салады. Ол медицина докторы болып бітіреді және кейін марқұм әкесінің бай анасы, ақ әжесімен кездеседі, ол "егер ол өзінің қара нәсілімен байланысын елемейтін болса, оны мұрагер ретінде қабылдауға" ұсынады. Оның сыртқы түрінде африкалық тегінің ешқандай белгісі көрінбесе де, ол ұсыныстан бас тартады. Люсиль Делани, еуропалық тегі жоқ қара нәсілді әйел, "болашақ әйелдер мен аналар" үшін мектептің негізін қалаушы және Гарридің соңында үйленетін әйел.

Басқа қара таңбалар

Том Андерсон, Роберт Джонсонның досы. Ол Джонсонмен бірге Одақ әскеріне паналады, командирдің Иоланы босатуына себеп болады, әскерге қосылады және жолдастарын құтқару үшін өзін қасақана құрбан етіп, алған жараларынан Иоланың күтімінде көз жұмады. Линда тәте, Нэнси Джонсонның құлы ретінде аспаздық қызмет атқаратын әйел, Робертті ерекше жақсы көреді. Ол сауатсыз және қара тілінде сөйлейді, бірақ ол романның ақылды, бір-біріне адал және өз қауымдастығы үшін маңызды қара әйел тұлғаларының бірі. Дэниел аға, Роберт Джонсонның көне досы. Роберт және оның серіктері Одақ әскеріне паналағанда, ол артта қалады, себебі ол қатысусыз қожайынына берген уәдесін бұзуды қаламайды.

Ақ әріптер

Доктор Грэшам, әскери дәрігер. Ол Айолаға оны әлі ақ деп ойлаған кезде ғашық болады. Айоланың "көңілді" екенін білгенде, оның махаббаты оған өз предубиениясын жеңуге көмектеседі және ол Айолаға оқиғаның екі жерінде үйлену ұсынысын жасайды. Екінші рет қайта қабылданбағанда, "оның оған деген соңғы көзқарасында аяныш, махаббат және құрмет бірігіп кетті". Доктор Латроб, Оңтүстіктен келген дәрігер. Ол тек 26-шы тарауда, "Ашық сұрақтар" және 28-ші тарауда, "Доктор Латробтың қателігі" бөлімінде ғана еске алынады. Бір әңгімеде ол Оңтүстік ақ үстемдігін жақтаушылардың көзқарасын білдіреді.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

Солтүстік Каролина штатындағы "C" деп белгіленген қалашықта Роберт Джонсон бастаған құлдар тобы Азамат соғысы кезінде жақындап келе жатқан Одақ әскерінен пана іздейді. Роберттің досы Том Андерсон Одақ командиріне сол маңайда құл ретінде ұсталған сұлу жас әйел туралы хабарлайды, және командир оны босатады. Осыдан кейін, повесть Айола Леройдың тарихына бұрылады. Оның әкесі, Юджин Лерой, ауыр сырқатынан жас құл Маридің күтімі арқасында аман қалған бай құл иесі еді. Ол Мариді босатып, оған үйленді және үш баласы болды, олардың африкалық тегі сыртқы түрінен көрінбеді. Ұлдары Иола мен Гарри солтүстікте білім алды, ал олардың африкалық шығуы (кітапта "негр қаны" деп аталады) олардан жасырылды. Юджин сары қызбадан кенеттен қайтыс болғанда, оның туысы Альфред Лорейн сот арқылы Маридің бостандығын жойды деп жариялады. Осылайша, Мари мен оның балалары заңды түрде құлдар саналды, ал мүлік Лорейн мен басқа алыс туыстарына тиді. Лорейн өзінің өкілін Иола бітіруге дайындалып, әріптестерімен құлдықты қорғаған солтүстік семинариясына жіберді. Иолаға әкесінің өліп бара жатқаны туралы жалған хабар беріліп, ол агенттің соңынан үйіне барады, онда өзінің құл екенін біліп, анасынан айырылып сатылады. Повесть Иоланың Одақ әскерімен құтқарылуынан кейінгі оқиғаларға қайта оралады: Роберт Джонсон мен Том Андерсон "еркіндік үшін күресу үшін" әскерге қосылады, ал Иола әскери госпитальда медбике болады. Жараланғаннан кейін Роберт оған сеніп тапсырылады, олар бір-біріне өздерінің тарихтарын айтады, бұл Роберттің Иолоның анасының інісі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Соғыстан кейін олар Роберттің анасын іздеу үшін "C" қаласына оралады, оны дұға жиналысында өз тарихын айтқанда таниды. Олар Гарриді тауып, отбасы қайта бірігеді, ол соғыс кезінде Одақ әскеріндегі қара полкте соғысқан және Иолоның анасымен кездескен еді.

Әдеби мәні және сын

Иола Лерой Харриет Джейкобстың 1861 жылғы автобиографиясы "Құл қыздың өмірінен оқиғалар" әсерімен болған болуы мүмкін. Роман әдеби сыншылар тарапынан мақтаудан гөрі көбірек сынауға ұшырады, бірақ "алғашқы оқырмандар жағымды жауап берді", нәтижесінде роман 1895 жылға дейін қайта басылды. Алайда, содан кейін ол 1971 жылға дейін қайта басылмады. Бір кезде Иола Лерой афроамерикандық әйел жазған алғашқы роман деп есептелді. 1982 жылы профессор Генри Луис Гейтс-младший Гарриет Уилсонның "Біздің Ниг" (1859) еңбегін тапқаннан кейін бұл мәртебеден түсірілді. Африкалық американдық журналист Ида Б. Уэллс Оңтүстіктегі нәсілшілдік туралы мақалалар жаза бастағанда "Иола" деген псевдонимді қабылдады. Дж. Ф. Йеллиннің сөзіне сәйкес, Иола Лерой "Зора Нил Херстон және қазіргі қара нәсілді әйелдердің жазу өнеріне әсер етті".