Кіріспе

Американдық құлдар көтерілісінің жетекшісі

Нат Тернер (2 қазан 1800 – 11 қараша 1831) – 1831 жылдың тамыз айында Вирджиния штатының Саутгемптон округінде құл және бос қара нәсілділердің төрт күндік көтерілісін басқарған, құл болған афроамерикалық шебер-ағашшы және уағызшы. Нат Тернердің көтерілісі нәтижесінде штаттық әскерлер көтерілісті басуға дейін шамамен алпыс ақ адам, әйел және бала қаза тапты. Тернер 1831 жылдың қазанында қолға түсіріліп, қарашада соттан кейін өлім жазасына кесілді. Өлімге кесу алдында ол өзінің оқиғасын адвокат Томас Раффин Грейге айтты, ол 1831 жылдың қарашасында «Нат Тернердің мойындауы» деген кітабын жариялады. 2002 жылы ғалым Молефи Кете Асанте Нат Тернерді 100 ең ұлы африкалық американдықтар тізіміне қосты. Ол фильмдерде, әдебиетте, пьесаларда, сондай-ақ көптеген ғылыми еңбектерде бейнеленген.

Ерте өмір

Тернер 1800 жылдың 2 қазанына қарай Вирджиния штатының Саутгемптон округінде құлдықта дүниеге келді. Нат пен оның отбасын құл ретінде ұстаған Бенджамин Тернер, өзінің жазбаларында оны нәресте Нат деп атады. Есейген соң да құл Нат деп танылды; бірақ 1831 жылғы көтерілістен кейін ол кеңінен Нат Тернер деп аталды. Тернер әкесі туралы көп білмеді, ол Тернер бала кезінде құлдықтан қашқан деп есептелді. Ол терең діншіл болып өсті және көбінесе ораза ұстап, дұға етіп, немесе Киелі кітаптың әңгімелерін оқып отыратын. Бенджамин Тернер 1810 жылы қайтыс болды, ал оның ұлы Самуил Натты мұраға алды. 21 жасында Нат Тернер Самуил Тернерден қашып кетті; бірақ бір айдан кейін аштықтан сарсылып, "жердегі қожайыныма қызмет етуге" деген көрініс алғаннан кейін қайтып келді.

Көріністер мен діни іс-шаралар

Тернер дінге терең берілгендігімен көзге түсіп, жиі ораза ұстап, дұға етіп, Киелі кітаптағы оқиғаларды оқып отыратын. Брин одан әрі Нат Тернердің өзінде пайғамбарлық қабілеті болғанын және осы құдайлық аяндарды түсіндіре алатынын айтады. 1824 жылы Тернер Томас Мурдың егістігінде жұмыс істеп жүргенде екінші аянды көреді: "Құтқарушы адамдардың күнәлары үшін көтерген жүгін түсіріп, соңғы сот күні жақындап келеді". Тарихшы Дэвид Аллмендингердің сөзіне қарағанда, Тернер 1822-1828 жылдар аралығында он түрлі құдайлық тәжірибелерді басынан өткізген. Оларға діни тіл мен жазбалар арқылы Киелі Рухтың хабарлауы және Киелі Рухтың аяндары кірген. 1828 жылдың көктеміне таяу Тернер "Құдайдың қолдауымен үлкен мақсатқа ие болғанына" толық сенімді болды. Тарихшы және теолог Джозеф Дрейс былай дейді: "Тернер осы аянды бүлігіне себепкер болған нәрсемен байланыстыра келіп, өзін Құдайдың Патшалығы мен оған қарсы тұратын күштер арасындағы күреске қатысушы ретінде қарастыратынын анық көрсетеді, бұл оның әлеуметтік-тарихи ортасын сипаттайды". 1820 жылдары Тернер өзінің діни сенімдерінің ықпалымен, құлдыққа қарсы тұру үшін өз теңдестерін ұйымдастыруға белсенділік танытты. Оның терең рухани берілгендігі Вирджиниядағы плантациялардағы құлдарға зор әсер етті. Төрт күндік көтеріліс 1831 жылдың 21 тамызында басталды. Нат Тернердің көтерілісі нәтижесінде 55 ақ нәресте, еркек және әйел қаза тапты. Бұл табиғи үңгір болмаса да, жергілікті халық оны Нат Тернердің үңгірі деп атады.

Сот және өлім жазасы

Тернер 1831 жылғы 5 қарашада «көтеріліс жасауға және бүлік шығаруға» қатысқан деген айыппен сотталды және өлім жазасына кесілді. Оның адвокаты Джеймс Стрейндж Френч болды. Өлімге кесу алдында ол өзінің оқиғасын адвокат Томас Р. Грейге айтып берді, ол 1831 жылғы қарашада «Нат Тернердің мойындауы» деген кітапты жариялады. Джеймс Трезвант Тернердің ісі бойынша қазылар алқасында отырды. Ол не істегеніне өкімесе, «Мәсіх айқышқа ілініп өлмеді ме?» – деп сұрады. Тернер 1831 жылғы 11 қарашада Иерусалимде дарға асылды. Кейбір деректерге сәйкес, ол басқаларға үлгі көрсету үшін, қорқыту мақсатында бас кесілген. Өлімнен кейін Тернердің денесі кесіліп, терісінен сувенирлік сөмкелер жасалды. 1897 жылғы қазан айында Вирджиния газеттерінде доктор Х.У. Стивенсонның Вирджиния штатының Тоана қаласында Нат Тернердің қаңқасын медициналық зерттеу үшін пайдаланғаны туралы хабар тарады. Стивенсон қаңқаны доктор С.Б. Келлардың ұлынан алған; доктор Келлар түрмеде болған кезде Тернерге оның денесі үшін 10 доллар төлегенін айтқан. Тағы бір бас сүйек, ол Тернерге тиесі деген болжам бар, 1866 жылы Огайодағы Вустер колледжіне тапсырылды. 1901 жылы мектептің жалғыз ғимараты өртенгенде, бас сүйегін доктор Х.Н. Матьер сақтап қалды. Көргендер 1866 жылы Саутгемптон округының дәрігері қол қойған, бас сүйектің нақтылығын куәландырған сертификатты еске алады. Соңында бас сүйек жоғалып кетті.

Неке және балалар

Тернер Черри есімді құл әйелге үйленді, оны Чарри деп те жазады (дегенмен, тарихшылар Нат Тернердің әйелі кім болғаны туралы әлі де дауласып жүр). Тернер мен Черри 1820-жылдардың басында Сэмюэл Тернердің плантациясында кездесіп, үйленген деп саналады. Сэмюэл Тернер 1823 жылы қайтыс болғаннан кейін отбасы тарап кетті, Тернер Томас Мурға, ал оның отбасы Джайлс Ризге сатылды. 1831 жылға қарай оның ұлы Пити Риздің құлында болды және Тернердің құлында болған Тревис шаруашылығына жақын жердегі шаруашылықта тұрды. 1831 жылдың 26 қыркүйегінде Ричмонд Конституциялық Уигі Риз плантациясына шабуыл жасау туралы хабар жариялады, онда "оның әйелі қамшы астында кейбір қағаздарды тапсырды" делінген.

Мұра

2002 жылы ғалым Молефи Кете Асанте Нат Тернерді 100 ең көрнекті африкалық американдықтардың бірі деп санады. 2009 жылы Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласындағы қалалық ең ірі саябаққа Нат Тернер саябағы деп ат қойылды. Оның құрылысы 12 миллион долларға бағаланды. 2012 жылы Тернерге тиесілі шағын Киелі кітапты Вирджиния штатының Саутгемптон округындағы Персон отбасы Африкалық американдықтар тарихы және мәдениеті ұлттық мұражайына табыс етті. 2017 жылы Тернердің Вирджиния штатының Ричмонд қаласында Эмансипация және бостандық монументінің мүсінімен бірге құрметтелері хабарланды. Томас Джей Уоррен салған, мемлекеттік қаржымен жасалған қола мүсін 2021 жылдың қыркүйек айында ашылды. Нат Тернердің көтерілісі Қара тамыз айында тойланады.

Фильм

2003 жылы Чарльз Бернетт «Нэт Тернер: Қиын мүлік» деректі фильмін шығарды.

Музыка

1960 жылдардағы фанк-соул тобы Nat Turner Rebellion Тернердің құл көтерілісінің құрметіне аталды. Chance The Rapper-дің "How Great" әнінде Тернердің көтерілісі туралы былай делінеді: "Хосанна, Санта шақырып, Саутгемптоннан Чатем Манорға дейінгі құлдарды оятты". 1990 жылдардың басында хип-хоп әртісі Тупак Шакур Нат Тернер туралы сұхбаттарында оның қанаушылыққа қарсы рухына деген құрметін білдірді. Шакур сондай-ақ Тернерді арқасына "EXODUS 1831" деген татуировкамен құрметтеді, бұл Тернердің көтеріліске басшылық еткен жылына сілтеме жасайды. Мэриленд штатының Балтимор қаласындағы R. J. Phillips Band тобы "Nat Turner" деген ән жазып, орындады.

Театр

1940 жылы Пол Питердің "Нат Тернер" пьесасы Нью-Йорк қаласындағы Халық драма театрымен сахналады. 2011 жылы Лос-Анджелесте Паула Найманның "Following Faith: A Nat Turner Story" пьесасы қойылды. 2016 жылы Натан Алан Дэвис жазған "Нат Тернер Иерусалимде" пьесасы Нью-Йорк театр шеберханасында, ал 2018 жылы Вашингтон қаласындағы Форум театрында сахналады.