Кіріспе

Құл саудагерлері ұрлаған еркін афроамерикалық Соломон Нортхап (10 шілде, шамамен 1807–1808 ж.т., қайтыс болған шамамен 1864 ж.) – американдық құлдыққа қарсы күрескер және «Құлдың он екі жылы» атты естеліктердің негізгі авторы. Нью-Йорк штатындағы еркін афроамерикалық, ол бостандыққа шығарылған құл мен бостандыққа шығарылған түсті әйелдің ұлы. Фермер және кәсіби скрипкашы Нортхап Нью-Йорк штатының Вашингтон округінде жер иесі болған. 1841 жылы оған саяхатшы музыкант ретінде жұмыс ұсынылып, Вашингтон қаласына (құлдық заңды болған жерге) барды; онда оны есірткімен улап, құлдыққа сатты. Ол Нью-Орлеанға жеткізілді, плантатор сатып алды және Луизиана штатының Қызыл өзен аймағында, көбінесе Авойеллс округінде 12 жыл бойы құл ретінде ұсталды. Ол плантациясында жұмыс істейтін канадалық Сэмюэл Басспен кездескенше құл болып қалды, ол хабарды Нью-Йоркке жеткізуге көмектесті, онда штат заңдары ұрланып, құлдыққа сатылған Нью-Йорк азаматтарын босатуға көмек көрсетті. Оның отбасы мен достары Нью-Йорк штатының губернаторы Вашингтон Ханттың көмегін алды, және Нортхап 1853 жылдың 3 қаңтарында немесе 1808 жылдың 10 шілдесінде бостандыққа шықты. Оның анасы бостандыққа шығарылған түсті әйел болған, яғни оның ұлдары Соломон және ағасы Жозеф бостандыққа туған. Соломон анасын «квадроон» деп сипаттады, яғни оның тегінің төрттен бірі африкалық, ал үштен бірі еуропалық. Оның әкесі Минтус ерте жасында Нортхап отбасына қызмет еткен құл болып, кейін бостандыққа шығарылған. Род-Айленд штатында туылған ол Нортхаптармен бірге Ренсселер округіне қарасты Хусикке көшіп келгенде олармен бірге болды. Оның қожайыны Генри Нортроп өсиетімен Минтусты босатты, содан кейін Минтус Нортхап фамилиясын қабылдады. Жазбаларда оның фамилиясы кейде Нортрап деп те жазылған. Бостандыққа шыққаннан кейін Минтус үйленді және әйелімен бірге Минерваға көшіп барды. Нортхаптың айтуынша, оның әкесі «еңбекқорлығы мен адалдығы үшін құрметке ие болған адам» болған. Фермерлікпен айналысқан Минтус жер иеленуде жетістікке жетіп, дауыс беру құқығы үшін қажетті штаттық талаптарды орындады. Бала кезінде Нортхап пен оның ағасы отбасылық шаруашылықта жұмыс істеді. Оның анасы Нортхаптың құлдықта болған кезінде (1841–1852 жж.) қайтыс болды. Оның келіні Энн және Николас С. Нортхаптың айтуынша, ол 1846 немесе 1847 жылдары Нью-Йорк штатының Освего округінде қайтыс болды.

Неке және отбасы

Соломон Нортап 1829 жылғы 25 желтоқсанда, әкесі қайтыс болғаннан кейін бір ай өткен соң Энн Хэмптонға үйленді. Ол "көлір әйел" болды, оның тегі африкалық, еуропалық және үндістерге жетеді. Екеуі де Нью-Йорк штатының Вашингтон округіндегі шағын қауымдарда тұрды, себебі онда жұмыс табуға мүмкіндік болды. Ол Гленс-Фоллста, қызының жанында жер сатып алды. Гленс-Фоллстағы жерлерін сатқаннан кейін Энн Нортхьюп Саратога округінің Мороу қаласындағы қызы мен күйеуі Маргарет пен Филип Стэнтонның үйіне көшіп барды. Мұнда ол қайтадан үйленген деп тіркелді, бірақ Соломон отбасымен бірге болған жоқ. Энн Мороу қаласындағы бір адамға кір жуып, тамақ пісіріп, үй шаруасын жасады, ол Сэнди-Хиллдегі Мидлворт Хаус қонақ үйін ұстады. 1875 жылы Энн Нортхьюп Вашингтон окруғына қарасты Кингсбериде тұрды. Ол кезде ол жесір екені анықталды. Ол 1876 жылы Мороуда үй шаруасын жасап жатқанда қайтыс болды.

Құдықта жұмыс істейтін жұмысшы, фермер және скрипкашы

Үйленген жылы қысқы уақытта Нортхьюп Шамплен каналын жөндеуде жұмысшы болып жұмыс істеді. Содан кейін ол екі жылқы сатып алып, келесі көктемде Шамплен көлінен Тройға дейін салмен ағаш сүйреуді тапсырды. Ол екі жұмысшыны жұмысқа алды. Ол скрипкада Саратога Спрингс қаласындағы бірнеше танымал қонақ үйлерде ойнады. Ол сондай-ақ Троя мен Саратога теміржолының құрылысында жұмыс істеді. Осы уақытта, Азамат соғысына 20 жыл бұрын, терең Оңтүстікте мақта өсірудің кеңеюі сау құлдарға деген сұраныстың артуына әкелді. Ұрлаушылар түрлі тәсілдер қолданды, күштеп алып кетуден бастап, алдауға дейін. Көбінесе балаларды ұрлап алып, бақылауға оңай болғандықтан, оларды ұрлап кететін. Мүмкін, "Браун" және "Гамильтон" Нортхьюпті әрекетке қабілетсіз қалдырған, ол беладоннамен немесе лаудануммен, немесе екеуінің қоспасымен уланған болуы мүмкін, және оны Вашингтон құл саудагері Джеймс Х. Бирчке 650 долларға сатқан, ол қашқан құл екенін айтқан. Генри – заңгер, Соломонның әкесін ұстап, босатқан Генри Нортроптың туысы және Соломонның балалық шақтағы досы болды. Генри хатты губернатор Севардқа жеткізді, бірақ Нортхьюптің қайда екені белгісіз болғандықтан, оған шара қолдану мүмкін болмады. Нью-Йорк штатының заң шығарушы органы 1840 жылы афроамерикандықтарды Нью-Йорк штатынан алдап немесе күштеп алып, құлдыққа сатуды заңсыз деп жариялаған заң қабылдады. Нью-Орлеандағы құл сату базарында Бёрчтің серіктесі Теофилус Фриман Нортхьюпты (Плат деп аталған) және тағы екі адамды – Гарри мен Элизаны (Дреди деп аталған) Уильям Принс Фордқа сатты. Форд – Баю Боуф өзеніндегі шағын шаруашылықпен айналысатын дін қызметкері еді. Тибаут Нортхьюпті Ред-Ривер өзенінен оңтүстікке қарай 38 шақырым жерде тұратын Елдрет есімді шаруаға жалға берді. Ол "Үлкен қамыс тоғайы" деп аталатын жерде Нортхьюп пен басқа құлдарды мақта егістерін дамыту үшін төмендіктегі қамыс, ағаштар мен бұталарды тазартуға жұмылдырды. Жұмыс аяқталмай қалғандықтан, шамамен бес аптадан кейін Тибаут Нортхьюпты Эдвин Эппске сатты. Эппс Нортхьюпті 1853 жылға дейін, Авойеллс округінде шамамен 10 жыл ұстады. Ол құлдарын жиі және ешқандай себепсіз жазалап, оларды қатаң еңбекке мәжбүрлейтін қатыгез қожайын еді. Оның саясаты бойынша, егер құлдар оның белгілеген мақта жинау квотасын орындамаса, оларды қамшымен жазалап, басқа да мақсаттарға жетістікке жетпесе, жазалап отырды. 1852 жылы саяхатшы канадалық ағаш шебері Сэмюэл Басс Эппске жұмыс істеуге келді. Басс құлдықты жою туралы көзқарастарын білдіргенін естіген Нортхьюп ақырында оған өзінің құпиясын айтуды шешті. Басс – Нортхьюптің құлдыққа түскеннен бері өзінің нағыз аты мен тегін айтқан алғашқы адамы болды. Нортхьюп жазған хатты жіберумен қатар, Басс оның орналасқан жері – Баю Боуф туралы жалпы мәліметтерді беріп, Нортхьюптің достарына бірнеше хат жазып, оны құтқаруға үміттенді. Басс бұл істі үлкен қауіппен жасады, өйткені жергілікті тұрғындар құлға көмектесіп, адамды меншігінен айырған адамға мейірімділік танытпайды. Сонымен қатар, Басс көмегі 1850 жылғы қашқан құлдар туралы заң қабылданғаннан кейін келді, ол құлдарға қашып кетуіне көмектескендерге қарсы федералды жазаларды күшейтті.

Еркіндікті қалпына келтіру

Бас Саратога Спрингс қаласындағы Нортхап таныған адамдарға бірнеше хат жазды: біреуі оның бұрынғы жұмыс берушісі, судья Джеймс М. Марвинге болды.

Сот істері

Нортхэп құлдыққа сатылғаннан кейін бостандығын қайта алған сирек қара нәсілді адамдардың бірі болды. Огайо штатының сенаторы Салмон П. Чейз, генерал Орвилл Кларк және Генри Б. Нортап адвокаттары арқылы өкілдік еткен Соломон Нортап, оны Вашингтонға құлдыққа сатуға қатысқан Бёрч және басқа да адамдарды сотқа берді. Соломон Нортап пен Генри Нортап Нью-Йоркке қайтып келе жатқанда, алдымен Вашингтонға тоқталып, оны тұтқынға алған Джеймс Х. Бирчке қарсы полиция судьясына ресми шағым түсірді. Бирч дереу тұтқындалып, қылмыстық іс бойынша сотталды. Алайда, Нортап Вашингтондағы заңдарға сәйкес, қара нәсілді еркектер сотта куәлік беруге құқылы болмағандықтан сот процесінде куәлік бере алмады. Бирч пен құл саудасымен айналысқан басқа да адамдар Нортхап оларға келіп, Грузиядан құл екенін және сатылуға берілгенін айтқанын мәлімдеді. Дегенмен, Бирчтің есеп кітабында оның сатып алынуы туралы ешқандай жазба болған жоқ. Сотқа тартушы тарап Генри Б. Нортап пен тағы бір ақ адам болды, олар Нортапты көп жылдар бойы білгендерін, оның Нью-Йоркте ұрланғанға дейін бос адам болып туғанын және өмір сүргенін айтты. Бирчтің сөзіне қарсы куәлік бере алатын адам болмағандықтан, Бирч кінәсіз деп танылды. Алайда, бұл сенсациялық іс дереу ұлттық назар аударды, ал The New York Times газеті 1853 жылдың 20 қаңтарында, сот аяқталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң және Нортхэп құтқарылғаннан кейін екі апта өткен соң сот туралы мақала жариялады. Нью-Йорктегі сот 1854 жылдың 4 қазанында басталды. Нортхэп пен Сент-Джон екеуі де екі адамға қарсы куәлік берді. Бұл іс отандық құл саудасындағы кең таралған заңсыз тәжірибелерді әшкереледі. Соттағы куәліктер арқылы Нортхэптің өзінің басынан өткендері туралы айтқан әртүрлі мәліметтері расталды. 1857 жылдың жазында Нортхэп Канадада бірқатар лекциялар оқыды. Онтарио штатының Стритсвилл қаласында наразылық білдірген канадалық тұрғындар оның сөйлеуіне кедергі келтірді. 1857 жылдан кейін ол отбасымен бірге тұрмады, ал отбасы, достары және басқалар оның қайтадан құлдыққа түскен болуы мүмкін деген болжам жасады. XXI ғасыр тарихшылары Клиффорд Браун мен Кэрол Уилсон оның табиғи себептерден қайтыс болғаны мүмкін деп санайды. Нортхэптің Линкольннің 1863 жылдың қаңтарында жариялаған Азат ету туралы жарлығынан кейін пастор Смитпен кездескені айтылады. Тарихшылар оның 1863 немесе 1864 жылдары қайтыс болғанын мәлімдейді.

Тарихнама

Мұндай естелік көбінесе құлдардың өмірбаяны жанрына жатқызылса да, ғалым Сэм Ворли бұл жанрдың қалыпты форматына сай келмейді дейді. Нортхэптің жазуына ақ нәсілді Дэвид Уилсон көмектескен, ал Ворлидің сөзіне қарағанда, кейбіреулер ол материалды бұрмалап береді деп ойлаған. Ворли Уилсонның кітапта жеке мүддесін іздегеніне қатысты алаңдаушылықты жоққа шығарды. Ол естелік туралы былай деп жазады: "Он екі жыл" – Нортхэптің өзінің әңгімесі, себебі оның эмпирикалық егжей-тегжейге назар аударуы және Нортхэптің тәжірибесінің күрделілігін қарапайым моральдық тұжырымға дейін кемсітуге келмейтініне байланысты. Ғалым Кеннет М. Стамп құлдық туралы "The Peculiar Institution" (Нью-Йорк, 1956) атты кітабында Нортхэптің естеліктеріне жиі сілтеме жасаған. Стенли Элкинс өзінің "Құлдық" (Чикаго, 1959) атты кітабында, Филлипс пен Стамп сияқты, Нортхэптің естеліктерін сенімді тарихи мәні бар деп тапты. ХХ ғасырдың ортасынан бері азаматтық құқықтар қозғалысы, әлеуметтік тарих және афроамерикандық зерттеулердің өркендеуі Нортхэптің естеліктеріне жаңа қызығушылықты тудырды. Профессорлар Сью Экин мен Джозеф Логсдон бірлесіп редакциялаған, жан-жақты түсіндірмелермен жабдықталған LSU Press басылымы сол кезден бері оқу орындарында және ғалымдар арасында қолданылып келеді және қазір де басылымда. 1998 жылы Нью-Йорк штатының Шенеқтади қаласындағы Юнион колледжінің студенттері саяси ғылымдар профессоры Клиффорд Браунмен бірге Нортхэптің тарихи баяндамасын құжаттады. "Олар Нью-Йорк, Вашингтон [ДиСи] және Луизиана штаттары арқылы саяхаттап, фотосуреттер, генеалогиялық ағаштар, сату шарты, карталар және ауруханалық жазбаларды жинады". Джесси Холланд өзінің "Black Men Built the Capitol" (2007) атты кітабында Нортхэптің есебін пайдаланғанын айтады.

Мұра мен құрмет

1999 жылы Саратога Спрингс Конгресс және Бродвей көшелерінің қиылысында Нортхэптің өмірін еске алу үшін тарихи белгі орнатты. Кейін қала оны құрметтеу, аймақтық африкалық-американдық тарихты жарыққа шығару және халықты бостандық пен әділдік мәселелері туралы біліммен қаруландыру мақсатында шілде айының үшінші сенбісін Соломон Нортхэп күні деп белгіледі. 2000 жылы АҚШ Конгресінің кітапханасы Соломон Нортхэп күнінің бағдарламасын Америка халықтық өнері орталығының тұрақты архивіне қабылдады. Анакостия қоғамдық мұражайы және Ұлттық саябақтар қызметінің "Еркіндікке жол" жобасы да осы көп жерде, көп мәдениетті шаралар бағдарламасының құндылығын мойындады. "Соломон Нортхэп күні – Бостандықтың тойы" жыл сайын Саратога Спрингс қаласында, сондай-ақ Нью-Йорк штатының Платтсбург қаласында Солтүстік аймақтың жер асты темір жолы тарихи қауымдастығының қолдауымен жалғасуда. Жыл сайын Соломон Нортхэпты құрметтеу іс-шаралары өткізіліп келеді. 2015 жылы Скидмор колледжінде өткен конференцияда Нортхэптің ұрпақтары бас қосты, ал спикерлер қатарында конгрессмен Пол Д. Тонко болды.

БАҚ-тағы өкілдік

Бұрынғы АҚШ ақыны және Пулитцер сыйлығының лауреаты Рита Доув Нортхьюп туралы "Құғын" атты өлеңін жазды, ол өзінің алғашқы жинағында, "Көшенің сары үйі" (1980) кітабында жарияланды. 1984 жылы "Құлдық он екі жылы" Гордон Паркс режиссерлігімен "Соломон Нортхаптың саяхаты" атты PBS телефильмі ретінде бейімделді. Нортхаптың рөлін Эйвери Брукс ойнады. 2008 жылы композитор және саксофонист Т. К. Блю Нью-Йорк штатының өнер кеңесінің (NYSCA) тапсырысымен Нортхьюптың өміріне арналған "Солтүстік жұлдызын қу" музыкалық шығармасын жазды. 2010 жылы "Америка: Біздің тарихымыз" телесериалының "Бөлініс" бөлімінде Нортхьюптың құл сатылымы көрсетілген. Елизаның балаларынан айырылуына ерекше мән беріледі, ал Нортхьюптың рөлін сомдаған актер "Құлдық он екі жылы" кітабынан тікелей үзінділерді оқып береді. 2013 жылы оның естеліктерінен бейімделген "Құлдық он екі жылы" фильмінің сценарийін Джон Ридли жазды, режиссері – Стив Маккуин. Британдық актер Чиветел Эджиофор Нортхьюптың рөлін ойнады, бұл рөлі үшін ол "Басты рөлдегі үздік актер" номинациясында Оскар сыйлығына ие болды. Фильм тоғыз "Оскар" сыйлығына ұсынылып, "Үздік фильм", "Үздік бейімделген сценарий" (Джон Ридли үшін) және "Үздік қосалқы актриса" (Патриси роліндегі Лупита Ньонго үшін) номинациялары бойынша 3 сыйлық жеңіп алды.