Кіріспе
Америкадағы құл африкалықтардың автобиографиялық жазбаларын қамтитын әдеби жанр. Құлдық әңгіме – құл болған адамдардың, әсіресе Америкада құл болған африкалықтардың (жазба) автобиографиялық жазбаларын қамтитын әдеби жанрдың бір түрі, бірақ одан да көп мысалдар бар. Мұндай шамамен алты мыңнан астам жазба бар екені есептеледі; бұл Жаңа келісім бағдарламасының нәтижесі. 26 аудио тіркелген сұхбаттың көп бөлігі Конгресс кітапханасында сақталады. Алғашқы әңгімелер расалық дискриминация заманында қашқан немесе босатылған құлдардың өмірін баяндаса, кейіннен олар ойдан шығарылған романдарға айналып, олардың ықпалы бүгінгі күнге дейін жетті. Бұл жазбалар құлдық туралы естеліктерді сақтаумен және тарихи шындықты жеткізумен ғана айналыспайды, сонымен қатар 19 ғасырда қашқан немесе бұрынғы құлдардың тәуелсіздіктерін жариялауға және бірінші тұлғадан нақты тарихи фактілерді сақтауға мүмкіндік берді. Олар жай ғана автобиография емес, сонымен қатар "тарихи тәжірибені қайта құрудың көзі" болып табылады. Осы жазбаларды жазған құлдар тарихшылар ретінде қарастырылады, себебі "естелік пен тарих бірігеді". Бұл жазбалар құлдың жеке өмірі мен тағдырын Америка Азамат соғысы және Жер асты жолы сияқты маңызды тарихи оқиғалармен байланыстырады. Қарапайым, бірақ күшті сюжеттерде құлдардың әңгімелері барлық оларға ортақ сюжетті ұстанады: бастапқы жағдайдан бастап, құл иесінің үйінде, кейіпкер далаға қашып, еркіндікке дейінгі белгісіз сапарында өмір сүру және танылу үшін күресті баяндайды. Бұл әңгімелер бостандыққа шыққан құлдар немесе олардың құлдықты жоюшы жақтастарымен жазылған, сондықтан дегуманизацияланған құлдан өзін-өзі бостандыққа алған адамға айналуға баса назар аударылады. Бұл өзгеріс көбінесе Фредерик Дугластың мысалында көрсетілгендей, сауаттылықты тұтқыннан шығу құралы ретінде қажет етеді. Жазбаларда қамшылау, зорлау және құл әйелдерге жасалған зорлық-зомбылық сияқты жағдайлар егжей-тегжейлі сипатталған (АҚШ-тағы құлдарға қатысты қараңыз). Құл иелерін айыптау, әсіресе олардың қатыгездігі мен екіжүзділігі құлдардың әңгімелерінде жиі кездеседі, ал кейбір мысалдарда олардың екі стандартты айыптау үшін комикалық тәсілді қолданды (мысалы, Дугластың әңгімесінде оның құл иесі Хопкинс өте діндар, бірақ сонымен қатар қатыгез адам). Джеймс Олнидің сөзіне сәйкес, құлдардың әңгімелерінің қандай әдеби жанрға жататыны туралы бір пікір жоқ: оларды үлкен "құлдық туралы әңгіме" санатына жатқызуға болады ма, әлде олар автобиография, естелік, куәлік немесе романдар ма; дегенмен, олар құлдық туралы естелікті сақтауда және ұзақ уақыт бойы табу саналған тақырыпқа жақындауда маңызды рөл атқарады, әсіресе көптеген адамдар құлдықтың бар екенін мойындамайтындықтан және әлі де мойындамайды. 19 ғасырда аболиционист редакторлардың (кем дегенде АҚШ-та) қатысуын ескере отырып, 1929 жылы Ульрих Б. Филлипс сияқты 20 ғасырдың басындағы танымал тарихшылар "олардың шынайылығы күмәнді" деп мәлімдеді. Осы күмәндер осы жазбаларды жақсы зерттеуден кейін сынға алынды, себебі 20 ғасырдың соңындағы тарихшылар құлдардың өз тәжірибелері туралы есептерін көбінесе растады.
The slave narrative is a type of literary genre involving the (written) autobiographical accounts of enslaved persons, particularly Africans enslaved in the Americas, though many other examples exist. Over six thousand such narratives are estimated to exist; a New Deal program. Most of the 26 audio recorded interviews are held by the Library of Congress. Whereas the first narratives told the stories of fugitive or freed slaves in a time of racial prejudice, they further developed into retrospective fictional novels and extended their influence until common days. Not only maintaining the memory and capturing the historical truth transmitted in these accounts, but slave narratives were primarily the tool for fugitive or former slaves to state their independence in the 19th century, and carry on and conserve authentic and true historical facts from a first person perspective. They go further than just autobiographies, and are moreover "a source for reconstructing historical experience". The freed slaves that wrote the narratives are considered as historians, since "memory and history come together". These accounts link elements of the slave's personal life and destiny with key historical phenomena, such as the American Civil War and the Underground Railroad. In simple, yet powerful storylines, slave narratives follow in general a plot common to all of them: starting from the initial situation, the slave in his master's home, the protagonist escapes in the wilderness and narrates the struggle for survival and recognition throughout his uncertain journey to freedom. After all, these narratives were written retrospectively by freed slaves and/or their abolitionist advocate, hence the focus on the transformation from the dehumanized slave to the self emancipated free man. This change often entailed literacy as a means to overcome captivity, as the case of Frederick Douglass highlights. The narratives are very graphic to the extent as extensive accounts of e. g. whipping, abuse and rape of enslaved women are exposed in detail (see Treatment of slaves in the United States). The denunciation of the slave owners, in particular their cruelty and hypocrisy, is a recurring theme in slave narratives, and in some examples took a comic stance denouncing the double standards (e. g. in Douglass's narrative, his slave owner Hopkins is a very religious, but also brutal man). According to James Olney, a typical outline looks the following way:
There is no consensus about what exact type of literature slave narratives are, whether they can be considered as a proper genre, comprised in the large category captivity narrative, or are autobiographies, memoirs, testimonials, or novels; nonetheless, they play a big part in keeping up the memory of slavery and in approaching a topic that was considered as a taboo for a long time – especially since many denied and still deny the existence of slavery. Given the participation in the 19th century of abolitionist editors (at least in the United States), influential early 20th century historians, such as Ulrich B. Phillips in 1929, suggested that, as a class, "their authenticity was doubtful". These doubts have been criticized following better academic research of these narratives, since the late 20th century historians have more often validated the accounts of slaves about their own experiences.
Солтүстік Америкадағы құлдар
Солтүстік Америкадан келген африкалық құлдардың құл туралы баяндамалары алғаш рет 18 ғасырда Англияда жарияланды. Олар 19 ғасырда афроамерикандық әдебиеттің басты түріне айналды. Құлдар туралы баяндамаларды құлдықты жоюшылар таратты, кейде олар редактор ретінде қатысты немесе құлдар сауатты болмаған жағдайда, жазушы болып жұмыс істеді. 19 ғасырдың бірінші жартысында АҚШ-тағы құлдық мәселесіне байланысты екі тараптан да ынталы әдебиеттер пайда болды. Құлдықтың нақты жағдайын көрсету үшін Гарриет Табман, Харриет Джейкобс және Фредерик Дуглас сияқты көптеген бұрынғы құлдар өздерінің құлдықта болуы және бостандыққа қашулары туралы естеліктерін жариялады. Люси Делани анасы Миссуриде олардың азаттығы үшін күрескен сот ісі туралы есеп жазды. Соңында Солтүстік Америка мен Кариб аймағынан 6000-ға жуық бұрынғы құл өмір тарихын жазды, ал әлемнің түкпір-түкпірінен құлдықтан босаған 100-ден астам кітап жарық көрді. Азамат соғысына дейін кейбір авторлар құлдықты жоюды қолдау мақсатында көркем әңгімелер жазды. Мұның ең танымал мысалы – Харриет Бичер Стоудың "Том ағаның үйі" (1852) романы. Оның романының сәттілігі мен сол кездегі әлеуметтік шиеленістер оңтүстік жазушылары, мысалы Уильям Гилмор Симмс және Мэри Истмен сияқтылардың "Томға қарсы" романдар жариялауына себеп болды. Романның екі түрі де 1850 жылдары ең көп сатылатын кітаптардың қатарына кірді.
WPA құлдық баяндамалары
1930 жылдардағы Ұлы депрессия кезінде «Жаңа мәміле» жұмыс жобалары әкімшілігі (WPA) бұрынғы құлдар болған афроамерикандықтардың әңгімелерін сұхбаттап, құжаттау үшін Федералды жазушылар жобасының жазушыларын және зерттеушілерін жұмысқа алды. Көптегендері он үшінші түзету қабылданған кезде балалар еді. 1936-1938 жылдар аралығында жасалған бұл естеліктер 2300-ден астам бұрынғы құлдың өмірін қамтиды. Кейбір сұхбаттар жазылған, 26 белгілі аудиожазбаның 23-і Конгресс кітапханасының Америкалық фольклор орталығында сақтаулы. Бұрынғы құлдың соңғы сұхбаты 1949 жылы Мэриленд штатының Балтимор қаласында Фонтан Хьюзбен жүргізілді, ол кезде ол 101 жаста болған. Ол президент Томас Джефферсонның Монтичеллодағы құлының немересі еді.
Солтүстік Америкадағы құлдар туралы әңгімелер саяхат әдебиеті ретінде
Құлдық туралы баяндамалар өзіндік саяхатты қамтиды және саяхат жазуының маңызды бір түрі болып табылады. Джон Кокс "Traveling South" кітабында былай дейді: "Құлдың баяндамасын жариялау үшін саяхат қажетті шарт еді, себебі құлдықты бір мезгілде бастан өткеру мен жазу мүмкін емес". Көптеген саяхат баяндамалары әдетте мүмкіндігі мол саяхатшылармен жазылса, құлдардың баяндамалары өз әрекеттеріне қатысты маңызды заңдық кедергілерге қарамастан саяхат жасаған адамдарды көрсетеді. Осы тұрғыдан алғанда, саяхат баяндамалары американдық ұлттық сипатты қалыптастыруда ерекше және маңызды рөл атқарды.
Қыз құлдар туралы әңгіме
Құлдыққа түскен әйелдердің әңгімелері Гарриет Джейкобс, Мэри Принс, Мэтти Дж. Джексон және басқа да "қарт Елизавета" сияқты әйелдердің естеліктерін қамтиды. Мэри Принс, өзінің баяндамасында, Бермудада туған және құл болған әйел ретінде, өзінің қожайынының әйелімен тығыз байланысын және күйеуінің қолынан "зиярат еткен жамандықтарды" көргенде әйелге деген аянышын айтады. Принс сауат ашуға Моравиялық миссионерлердің көмегімен үйренді. Дегенмен, сауаттылықтың барлық құл әйелдер үшін ортақ ерекшелік болуы мүмкін емес еді. "Қар Елизаветаның" өмірбаяны 97 жасында оның ауызша айтқан сөздерінен жазылып алынған.
Құлдық туралы басқа да тарихи оқиғалар
Құлдық мыңдаған жылдар бойы бүкіл әлемде таралғандықтан, кейбір әңгімелер осы екі негізгі оқиғадан өзге жерлер мен дәуірлерді қамтиды. Мысалы, ағылшын қару жасаушы Джон Р. Джуитттің баяндамасын қарастырайық, ол Макиннаның Нутка тайпасының құлында үш жыл бойы ұсталған. «Канад энциклопедиясы» оның естеліктерін «күргіншілік әдебиетінің классикасы» деп атайды және ол Ванкувер аралының жергілікті халқы туралы құнды ақпарат көзі болып табылады. Джон Р. Джуитттің «Нотка шығанағының жабайыларының арасында үш жылға жуық тұтқында болған «Бостон» кемесі экипажының жалғыз аман қалған мүшесінің оқиғалары мен азаптары» (жергілікті халықтың мінез-құлқы, өмір салты және діни көзқарастары туралы есеп). Миддлтаун, Коннектикут, Лумис және Ричардс баспасы, 1815 жыл.
Мария тер Метелен (1704 жылы Амстердамда туған – fl. 1751), голланд жазушысы және өмірбаянын жазған автор. Оның өмірбаяны бұрынғы құлдың өмірі туралы маңызды куәлік деп есептеледі (1748). Мария тер Метелен, «Мария тер Метеленнің қызықты және таңғажайып оқиғалары; Он екі жыл құлдықта» (1731–43), Каролина Стоунның аудармасы және кіріспесі. (Hardinge Simpole, 2010).
Шығармашылық емес
Қазіргі заманғы құлдар повесі – бұрынғы құлдың өзі жазған немесе оның атынан жазылған жақындағы естеліктері. Құлдық әлі де кездесетін заманауи әлемнің аймақтарына Судан да кіреді. Фрэнсис Бок пен Эдвард Тивнанның «Құлдықтан қашу: Менің он жылдық тұтқындық тарихым және Америкадағы бостандыққа саяхатым» (2003) және Менде Назер мен Дэмиен Льюистің «Құл» кітабы Судандағы құлдық тәжірибесін баяндайды. 2016 жылдың 18 желтоқсанында режиссер Мишель Джексон «Тағы бір құл повесі» атты фильмдер сериясын іске қосты. Бұрынғы құлмен сұхбаттасқаннан кейін шабыттанған Джексон, бұрын құл болған адамдардың оқиғаларын қысқа фильмдер сериясында көрсетуді шешті. Әртүрлі жынысты, нәсілді және жастағы 22 актер 1936-1938 жылдар аралығында жүргізілген 2300-ден астам сұхбаттан құралған «Құлдар повесі» жинағынан құлдардың жекелеген сұхбаттарын оқыды. Джексонның мақсаты – әрбір тағдырды құжаттап, құлдық туралы айтуға тырысып, осы бейнелер арқылы құлдардың естелігін мәңгі сақтау.
Шығармашылық
"Жер асты теміржолы" кітабы Ұлттық кітап сыйлығының иегері Колсон Уайтхедтің туындысы, 19 ғасырдың баламалы нұсқасында өрбиді. Джорджиядағы мақта шаруашылығындағы құл Кора, Жер асты теміржолы арқылы қашып құтылады. Роман жақсы қарсы алынды. Ол "1930 жылдардағы Федералды жазушылар жобасы жинаған құлдардың әңгімелерінің суыққан, фактілік күшімен, Тони Моррисонның "Сүйіктісі" романының әсерімен" сипатталды және оны заманауи құл әңгімесінің ойдан туған нұсқасы деп санауға болады.