Кіріспе

Африка туған американдық ақын (1753–1784)

Филис Уитли Питерс, сондай-ақ Филис және Уитли деп те жазылады (шамамен 1753 – 1784 жылдың 5 желтоқсаны) – американдық автор, поэзия кітабын жарыққа шығарған алғашқы афроамерикандық автор болып есептеледі. Батыс Африкада туған ол жеті-сегіз жасында ұрланып, құлдыққа сатылып, Солтүстік Америкаға жеткізілді, онда оны Бостон қаласындағы Уитли отбасы сатып алды. Оқып-жазуды үйренгеннен кейін, олар оның талантын байқап, өлеңдерін жазуға ынталандырды. 1773 жылы Уитлилердің ұлымен бірге Лондонға шығармаларын жариялау мақсатымен барған сапарында, Уитли белгілі адамдармен танысты, олар оның қамқорларына айналды. 1773 жылдың 1 қыркүйегінде Лондонда оның «Діни және әдеби тақырыптардағы өлеңдері» жарық көрді, бұл оған Англияда да, американдық колонияларда да атақ әкелді. Джордж Вашингтон сияқты көрнекті тұлғалар оның еңбектерін жоғары бағалады. Бірнеше жылдан кейін афроамерикандық ақын Юпитер Хаммон өзінің өлеңінде оның шығармашылығын мақтады. Уитли өзінің өлеңдер кітабы жарықтанғаннан кейін Уитлилер оны босатып жіберді. Уитлилер көп ұзамай қайтыс болды, ал Филис Уитли кедей дүкен иесі Джон Питерске үйленді. Олар үш баласын жоғалтты, барлығы да жас кезінде қайтыс болды. Уитли Питерс 31 жасында кедейлікте және беймәлімдікте қайтыс болды.

Ерте өмір

Оның туған күні мен орны құжаттастырылмағанмен, ғалымдар Уитлидің 1753 жылы Батыс Африкада, қазіргі Гамбия немесе Сенегалда туғанын айтады. Оны жергілікті басшы 1761 жылдың 11 шілдесінде Бостонға алып барған саудагерге сатты, ол кезде Массачусетс британдық колониясы болған. Кеменің иесі Тимоти Фитч, ал капитаны Питер Гвинн еді. Уитлилердің 18 жасар қызы Мэри Филиске оқу мен жазуды үйреткен алғашқы тәрбиешісі болды. Олардың ұлы Натаниел де оған сабақ берді. Джон Уитли бүкіл Жаңа Англияда прогрессивті көзқарастас ретінде танымал болды; оның отбасы Филиске құл ретінде бұрын-соңды көрілмеген білім беруге мүмкіндік жасады, сондай-ақ сол заманда кез келген нәсілдегі әйел үшін ерекше білім берді. 12 жасқа келгенде Филис грек және латын классикасын түпнұсқа тілдерінде, сондай-ақ Киелі кітаптың қиын үзінділерін оқи бастады. 14 жасында ол "Жаңа Англиядағы Кембридж университетіне [Гарвард]" атты алғашқы өлеңін жазды. Оның әдеби қабілетін таныған Уитли отбасы Филистің біліміне қолдау көрсетті және шаруашылық жұмыстарын басқа құлдарға жүктеді. Уитлилер Филистің қабілеттерін достары мен туыстарына жиі көрсетіп отырды. Александр Поуп, Джон Милтон, Гомер, Гораций және Вергилийдің шығармаларын оқығаннан кейін күшті әсер алған Филис поэзия жаза бастады.

Кейінгі өмірі

1773 жылы 20 жасында Филис денсаулығын жақсарту үшін (оның созылмалы астмасы болды) Натаниел Уитлимен бірге Лондонға сапар шекті. Филис Лондонның Лорд-мэрі Фредерик Буллмен және британдық қоғамның басқа да көрнекті өкілдерімен кездесті. (Президент Джордж III-ке кездесу ұйымдастырылған еді, бірақ Филис Бостонға оралған соң ол өтпеді.) Хантингдон графесі Селина Гастингс талантты жас африкалық әйелге қызығушылық танытып, Уитлидің өлеңдер жинағын басып шығаруға қаржылай көмек көрсетті, ол 1773 жылдың жазында Лондонда жарық көрді. Гастингс ауырып қалғандықтан, екеуі ешқашан кездеспеді. Филистің кітабы жарық көргеннен кейін, 1773 жылдың қарашасында Уитлилер оны босатып жіберді. Сюзанна Уитли 1774 жылдың көктемінде, ал Джон 1778 жылы қайтыс болды. Содан кейін Филис Джон Питерспен танысып, үйленді, ол кедей бос қара түсті азық-түлік сатушы еді. Олар қиын жағдайда өмір сүрді, екі баласы қайтыс болды. Джон бейхабарлық танытып, 1784 жылы қарыз үшін түрмеге қамалды. Ауру баласын бағып, Филис пансионатта асханада жұмыс істеді, бұрын ешқашан істемеген жұмысқа белсенді түрде кірісті; ол пневмонияға шалдығып, 1784 жылдың 5 желтоқсанында 31 жасында қызын туғаннан кейін қайтыс болды, ал қыз да сол күні дүниеден өтті. Филис хаттар арқылы өз ойларын, пікірлерін және алаңдауларын білдіре алды. 1775 жылы ол сол кездегі әскери генерал Джордж Вашингтонға «Ерлігі Джордж Вашингтонға» атты өлеңін жіберді. Келесі жылы Вашингтон Филисті Кембридждегі штаб-пәтеріне шақырды, ол 1776 жылдың наурыз айында барды. Томас Пэйн 1776 жылдың сәуір айында «Пенсильвания газеті» газетінде бұл өлеңді қайта жариялады. 1779 жылы Уитли екінші өлеңдер жинағын шығару туралы ұсыныс жасады, бірақ оны жариялай алмады, өйткені азаттық алғаннан кейін ол өзінің демеушілерін жоғалтты; кітаптарды басып шығару көбінесе алдын ала кепілдік берілген сату үшін жазылуларға негізделген. Америка Тәуелсіздік соғысы (1775–1783) да әсер етті. Дегенмен, екінші томға кіретін кейбір өлеңдері кейіннен кітапшалар мен газеттерде жарияланды.

Стиль, құрылым және поэзияға әсері

Уиттли поэзияның күші өлшеусіз деп сенді. Джон С. Шилдс оның өлеңдері тек оқыған әдебиетін ғана емес, жеке ойлары мен сенімдеріне негізделгенін айта келе, былай деп жазады: Уитлидің ниеті қарапайым үйлесімділіктен гөрі әлдеқайда терең болды. Бұдан кейін көрсетілетіндей, оның күн құдайы мен таң құдайына жасаған сілтемелері, поэзиялық шабыт іздеумен тығыз байланыста болып, әрқашан осы жерде көрініс табады және оның үшін маңызды рөл атқарады. Бұл өлең иамбикалық тетраметрмен жазылған төрт жолдан тұратын үш шумақтан және иамбикалық пентаметрмен аяқталатын екі жолдан тұрады. Ұйқас схемасы – ABABCC. Шилдс оның жазу стилін "жарықтандыру мен жылтыраудан гөрі ойлы және тереңдікке толы" деп сипаттайды. Күнге табыну оның Африкадан әкелген мұрасының бір бөлігі болды; күн құдайларына табыну оның африкалық мәдениетінің бір бөлігі ретінде көрінеді, сондықтан ол күн туралы әртүрлі сөздерді қолданған болуы мүмкін. Мысалы, ол "Аврора" деген сөзді сегіз рет, "Аполлон" деген сөзді жеті рет, "Фебус" деген сөзді он екі рет және "Сол" деген сөзді екі рет қолданды. Уиттлидің поэзиясында классикалық сілтемелер жиі кездеседі, Шилдс бұл оның еңбектерін замандастарынан ерекшелендіреді дейді: "Уитлидің классицизмді қолдануы оның жұмысын түпнұсқа және бірегей етеді және оны жан-жақты қарастыруға лайық". Классикалық шығармалармен ерекше байланыс "Маэценаға" атты өлеңінде байқалады, онда Уитли Маэценаға сілтеме жасап, өзі мен оның демеушілері арасындағы қарым-қатынасты бейнелейді, сондай-ақ Ахилл мен Патроклға, Гомер мен Вергилийге сілтеме жасайды.

Ғылыми сын

1960 жылдан бері қара нәсілді әдебиеттанушылар Уитлидің шығармаларын талдағанда, оның қарақұрғын құл ретіндегі өзінің жеке басын сезінуінің жоқтығын байқады. Көптеген қара әдебиеттанушылар оның туындыларын – және оларға деген кең таралған құрметті – сол замандағы қара халықтың өркендеуіне бөгет ретінде, ал «Том аға синдромының» көрнекті мысалы ретінде қарастырды. Олар Уитлидің құлдықтағы жағдайын түсінбеуі Америкадағы африкалықтардың ұрпақтары арасында осы синдромды одан әрі күшейтеді деп есептейді. Уитли әулеті осы мүмкіндікті пайдаланып, оны өз қалауынша қалыптастыра алды.