Кіріспе

Марксистік ұғым – өндірістік жүйеде қалдықтарды қайта пайдалану арқылы құндылық табу. Марксизмде капиталдың құндылығын арттыру немесе валоризация – өндірісте құн құраушы еңбекті қолдану арқылы капитал активтерінің құнын өсіру. Немец тіліндегі түпнұсқа термин – "Verwertung" (нақтырақ айтқанда Kapitalverwertung), бірақ оны аудару қиын. Энгельстің редакторлығымен Сэмюэл Мур мен Эдвард Эвеллинг жасаған "Капиталдың" алғашқы аудармасында "Verwertung" сөзі контекстке қарай әртүрлі түсіндірілген, мысалы, "артық құн жасау", "өзін-өзі кеңейту құны", "құнның өсуі" және осыған ұқсас тіркестер қолданылған. Бұл аудармалар АҚШ-тағы Унтерманның қайта қарастырылған басылымында және Эден мен Седар Полдың аудармаларында да пайдаланылған. Дегенмен, бұл термин "капиталды іске асыру" деп бұрыс аударылған жағдайлар да болған. Немец тілінде "Verwertung" сөзінің жалпы мағынасы – ресурсты өнімді пайдалану, ал нақтырақ айтқанда, қандай да бір нәрсеге (зат, процесс немесе іс-әрекет) ақша табуға немесе құндылық жасауға мүмкіндік беру, яғни ол нәрсе табыс әкелгенде өзін-өзі дәлелдейді және құнын көрсетеді. Осылайша, егер бір нәрсе өз құнын (ол пайдалы құн немесе айырбас құны болуы мүмкін) берген болса, онда ол "валоризацияланған" деп есептеледі. Сол сияқты, Маркстің нақты ұғымы бір нәрсеге капиталдық құн беру процесіне және өндіріс саласында капитал активтерінің құнын арттыруға қатысты. Маркстің экономикалық еңбектерінің қазіргі заманғы аудармаларында, мысалы, "Капиталдың" Пингвин басылымы мен ағылшын тіліндегі "Маркс және Энгельстің жинақталған еңбектерінде" валоризация термині (француз тіліндегідей) басымдыққа ие, себебі ол өте нақты экономикалық ұғымды білдіреді, яғни техникалық мағынасы бар термин.

Анықтама

Маркс алғаш рет "Капитал" кітабының І томының 4-тарауында құндылықтандыру тұжырымын келтіреді, ол тауарларды сату үшін сатып алудың капиталистік қызметін талқылайды және бұрынғыдан артық құндылықты іске асыруды қамтиды. Маркс былай деп жазады: Содан кейін сұрақ туындайды: сауда-саттық қызметінен таза жаңа құн қалай үздіксіз және спонтанды түрде пайда болуы мүмкін? Маркс бұл сұраққа былай жауап береді: тауар саудасы арқылы таза қосымша құнды іске асыруға болады, себебі ол қосымша құн өндіріс процесінде бұрыннан-ақ жасалған. Егер капиталист тауарды 100 долларға сатып алып, 120 долларға сатса, ол әрине ақша тапқан, бірақ ол бұрынғыдан артық құндылық жасамаған, өйткені тауарлардың саны бұрынғыдай ғана. Артық құндылық жасау үшін қосымша өндіріс қажет. Осы кезде құндылықтандыру тұжырымы өзгеріске ұшырайды. Маркс капиталистік өндіріс процесі – пайдалы құндылықтарды жасайтын еңбек процесі де, сонымен қатар қосымша жаңа құндылықтарды жасайтын құндылықты құру процесі де деп санайды. Дегенмен, капиталист құндылықты жасуға емес, өзінің капиталын арттыруға ұмтылады. Бұл жұмысшы капиталистке берген жалақысынан артық құндылық жасауы керек екенін білдіреді. Жұмысшы жаңа ғана емес, сонымен қатар артық құнды жасауы тиіс. Құндылықты құру процесі жұмысшы өзінің еңбек күшінің құнына тең құндылықты жасағаннан кейін және капиталдың құнын арттыра бастағаннан кейін ғана құндылықтандыру процесіне айналады. Құндылықтандыру, яғни, өндірістегі тірі, құндылық жасайтын еңбекті қолдану арқылы капитал активтерінің құнының өсуін нақты сипаттайды. Құндылықтандырудың "мәселесі": еңбекті өндірісте қалай қолдануға болады, осылайша капиталдың құны өседі? Ақшалай қаражатты қалай өнімді түрде инвестициялауға болады, осылайша олар құнға ие болады, құн жоғалтпайды? "Қосымша құн теорияларында", 3-тараудың 6-бөлімінде Маркс өзінің мына көзқарасын баса көрсетеді: "Капитал тек қатынас ретінде ғана құндылықты өндіреді, өйткені ол жалақылы еңбекті мәжбүрлеуші күш ретінде әрекет етеді, оны қосымша еңбекке мәжбүрлейді немесе салыстырмалы қосымша құнды өндіру үшін еңбектің өнімді күштерін ынталандырады".

Капиталдың өсуінің құпиялары

Жұмысшы коммерциялық негізде жұмысқа алынса, бастапқыда ол өзінің жалақысына жұмсалған құнға тең шамада құнды өндіреді. Бірақ осы құн құрылғаннан кейін және жұмыс жалғасқанда, ол капиталды құнға айналдыра бастайды, яғни оның құнын арттырады. Осылайша, жұмысшы күннің бір бөлігін өзінің жалақысына тең өнімді өндіру үшін, ал қалған бөлігін еңбегін пайдаланатын жұмыс беруші үшін жұмыс істейді.

Бағаландыру және басқару теориясы

Керісінше, менеджмент теориясында талдаушылар өндіріс факторлары нарықтан алынып, олардың көмегімен жаңа өнімдер жасалғанда пайда болатын қосымша құнға ерекше мән береді. Өйткені олар өнімділікті максималдауға, яғни жұмысшылардан мүмкіндігінше тиімді түрде көп жұмыс пен өнім алуға ұмтылады. Алайда, құнның өсуі туралы түсінік кіріс бағасы мен сатудан түсетін кіріс арақатынасына негізделгендіктен, тірі еңбектің құнды сақтау, беру және жаңа құн жасаудағы орталық рөлі әлі де толық ашылмаған. Ресми тұжырым бойынша, өндіріс факторларының барлығы жаңа өнімге құн қосады. Бұл белгілі бір жағдайда рас, себебі тірі еңбек материалдар мен жабдықтан жаңа өнімге құндылықты сақтап, ауыстырады; ал капиталистік өндіріс капиталистер пайда алу үшін капиталды ұсынбаса мүмкін емес. Бірақ белсенді адамдық еңбек болмаса, жаңа құн мүлде жасалмайды, ал капитал активтері құнын жоғалтады. Бұл жұмысшылар ереуілге шыққанда анық байқалады.

Девальвациялау

Керісінше процесс – девальвация (“Entwertung”), яғни өндіріс капиталының құнының толық немесе ішінара жоғалтылуы. Бұл капитал құнын сақтап тұратын еңбек күші алынып тасталғанда, немесе өнімді сату мүмкін болмағанда немесе жоспарланған бағаға сатуға келмегенде, немесе заманауи өндіріс техникасы ескі жабдықты құнсыздандырғанда болады. Уақыт өте келе капиталистік құндылық берудің ұзақ мерзімде әрдайым төмендеп баратыны байқалады. Маркс бұл құбылысты “пайда деңгейінің төмендеу тенденциясы” деп сипаттайды. Климэн (2010, Джакке 2011-де келтірілген) және Перри (2010, Джакке 2011-де келтірілген) сияқты ғалымдардың жұмыстары қайта жанданды, олар Маркс теориясына сәйкес, құндылық беру капиталдандырудың қозғаушы күші болғанымен, сонымен бірге күрделі құлдырауға да әкелуі мүмкін деп санайды. Дегенмен, артық өнімділік талаптары мен әлемдік нарықтағы сұраныстың үнемі өсуіне байланысты өнеркәсіптік дағдарыстар көбінесе жаңа тәуелсіз капиталдардың пайда болуына жағдай жасайды. Әдетте, ауыр экономикалық дағдарыс кезінде өндірістің нақты құн құрылымы нарықтық бағалармен қайта үйлеседі. Маркс айтқандай, өнімділіктің өсуі әртүрлі салалардағы өнімдердің құнын өзгертеді, бірақ бағалар өзгерген негізгі құнға біршама уақыттан кейін ғана бейімделеді. Осы жағдайда девальвация өте жылдам болуы мүмкін: капитал активтерінің құны күрт төмендейді, ал капитал активтері тірі еңбек күшімен пайдаланылмағанда және күтілмегенде (жұмыссыздық салдарынан) олардың құны төмендеуді бастайды. Соңында, адам еңбегінің толық тоқтатылуынан кейін тек көшпенді қала ғана қалады. Девальвация капиталдың құнсыздануымен бірдей емес, себебі “девальвация” термині тек өндіріс капиталы ретінде жұмыс істейтін активтерге ғана қатысты, ал “капиталдың құнсыздануы” кез келген капитал активінің кез келген формадағы құн жоғалтуына қатысты болуы мүмкін. Девальвация дегеніміз – өндіріс құралдарының құнын жоғалтуы, себебі оларды сақтауға қажетті тірі еңбек күші алынып тасталады.

Бағаландыру және капиталдың іске асырылуы

Маркс үшін капиталдың құнын арттыру "капиталды іске асырудан" мүлдем өзгеше. Құн өндіріс процесінде қосылуы мүмкін, бірақ бұл қосымша құн, егер өнім тиімді бағамен сатылмаса, қосымша ақша сомасы ретінде іске асырылмайды. Тиімсіз бағамен өнім сатылғанда капитал активтері арта қоймайды. Осылайша, өндірісте қосылған жаңа құн, өнім саудаға шығарылған кезде өндіруші немесе иесі үшін жоғалып кетуі мүмкін. Капитал "құндырылады", себебі жаңа өнімнің құны жасалған, бірақ құнның өсуі оның иесі үшін (толыққанды) іске асырылмайды. Шындығында, Маркс пікірінше, бір кәсіпорның капиталын құндыру көптеген байланысты кәсіпорындардың құндыруына тәуелді, себебі олардың барлығы өзара шығындар, құндылықтар және бағалар тұрғысынан әсер етеді. Нәтижесінде, капитал құнын сақтау және арттыру – таза әлеуметтік құбылыс болып табылады.

Қайта өңдеудің жылдамдығы

"Капитал" томының 3-інде (Penguin басылымы, 136-бет) Маркс құн өсімін S/C ретінде анықтайды, мұнда "S" – өндірілген артық құн, ал "C" – оны өндіруге жұмсалған жалпы капитал. Бұл – қатаң құндық қатынас, құндық пропорциялар арасындағы байланыс, оны салынған капиталға түскен пайданың мөлшерімен шатастыруға болмайды. Себебі, өндіріске жұмсалған белгілі бір еңбек уақытына сәйкес капиталға салынған инвестициядан алынған артық құнның көлемі, көбінесе пайда ретінде іске асырылатын артық құнның сол бөлігінен өзгеше болады, өйткені кез келген уақытта тауарлар өз құнына сәйкес бағамен емес, одан жоғары немесе төмен бағамен саудаланып жүреді. (Маркс талдауының мақсаты үшін жалпы пайданың массасы мен жалпы артық құн бірдей шама екенін жиі қарастырады, бірақ шындығында олар уақыт өте келе еңбек өнімділігінің үнемі өзгеруіне, баға белгілеудегі және бәсекелестіктегі кемшіліктерге байланысты бір-бірінен айырылуы мүмкін).

Физикалық өнімнің өсуі мен құнын арттыру арасындағы қайшылық

"Капитал" томының 3-ші томындағы 15-тараудың 2-бөлімінде (Penguin басылымы, 355f бет) Маркс физикалық өндірістің өсуі мен капиталдың бағалануы арасындағы қақтығыстардың қалай туындайтынын талқылайды. Капиталдың көзқарасынан, өнімділіктің артуы өндіріс масштабының ұлғаюын және жалпы инвестицияланған капиталға шаққанда еңбек шығындарының азаюын білдіреді. Еңбектің көзқарасынан, өнімділіктің артуы артық жұмыс күшінің көбеюімен және әрбір жұмыскерге жұмсалатын капитал көлемінің ұлғаюымен байланысты. Маркс содан кейін бұл төрт фактордың бір-бірімен қақтығысқа түсіп, капиталдың өсу процесінде бұзылыстар тудыруы мүмкін екенін түсіндіреді.