Кіріспе

Фред Хойлдің 1957 жылғы романы. «Қара бұлт» – британдық астрофизик Фред Хойлдің 1957 жылғы ғылыми фантастикалық романы. Онда Күн жүйесіне кіріп, Күннің сәулесін тосып, Жердегі тіршіліктің көп бөлігін жоя жаздаған, зор газ бұлтының пайда болуы туралы толыққанды айтылады.

Сюжеттің қысқаша мазмұны

1964 жылы Жердегі астрофизиктер газ бен шаңнан тұратын бұлтты байқады, ол бастапқыда Бок глобуласы деп саналды және Күн жүйесіне қарай келе жатқан еді. Егер бұлт Күн мен Жердің арасында тұрса, күн сәулесін тоқтатып, фотосинтез процесін тоқтатып, Жердегі тіршіліктің көп бөлігін жоя алатындықтан, оған «Қара бұлт» деген ат қойылды. Астрономдар мен басқа да ғалымдар Англияның Нортонстоу қаласында жиналып, бұлтты зерттеу және оның болуының салдары туралы британ үкіметіне есеп беру үшін жұмыстады. Бұлт Күнге жақындағанда күтпеген жерден жылдамдығын төмендетіп, Күннің айналасында тоқтады, бұл Жердегі апатты климаттық өзгерістерге, адамзаттың көптеген өлім-жұлымдары мен азаптарына әкеп соқты. Бұлттың мінез-құлқын ғылыми тұрғыдан болжау мүмкін болмағандықтан, Нортонстоу командасы оның ақылды тіршілік формасы болуы мүмкін деген қорытындыға келді. Ғалымдар бұлтпен байланыс орнатуға тырысып, сәттілікке жетті. Бұлт – адамдардан әлдеқайда ақылды, ғарышқа тән газ тәрізді суперорганизм екені анықталды, ол қатты планетада ақылды тіршілік формаларын табуға таң қалды. Ол күн сәулесінің Жерге қайта оралуына жағдай жасады, соның арқасында адамзат құтқарылды. Адамзатқа тигізген зиянды әсері тоқтағанымен, бірнеше үкімет бұлтқа сенімсіздікпен қарап, оған қарсы ядролық шабуылға дайындалды. Ғалымдар бұлтты осы жоспар туралы ескерткенде – мемлекетке опасыздық жасағаны үшін түрмеге қамалу қаупіне және әскери құпияларды беруге дайын тұрды – бұлт зымырандарды жібергендерге қайтарды, мыңдаған адамды өлтірді, бірақ басқаша кек алмады. Астрономдар бұлттан оның тіршілік формасы қалай пайда болғанын сұрағанда, ол олардың әрқашан бар болғанын айтты. Кейіпкерлердің бірі бұл Ұлы жарылыс теориясымен үйлеспейтінін айтты. Бұлт жақын маңдағы (өз стандарты бойынша) басқа бір ақылды бұлттың байланысын тоқтатып, жоғалып кеткенін хабарлады. Бұл бұрын да көп рет болған, көбінесе бұлттардан да күшті суперақылдылық бар екенін түсінуге жасалған әрекеттермен байланысты және бұлттар үшін ұзақ жылдар бойы шешілмейтін құпия болып келді; сондықтан бұлт зерттеу үшін Күн жүйесінен кетуге шешім қабылдады. Бір-бірімен соңғы сәттегі қарым-қатынас кезінде ғалымдардың екеуі ғалам туралы көбірек білу үшін бұлттың мол білімін визуалды сигналдар арқылы алуға тырысты. Екеуі де бұл әрекетте қаза тапты, олардың милары артық жүктемеге ұшырады. Алайда, олардың бір серігі 50 жылдан кейін жас жігітке перфорацияланған қағаздан жасалған таспаны берді, онда бұлтпен байланыс орнату коды бар екенін айтты. Жас жігіт осы ақпаратты не істеу керектігін және адамзат бұлттан оқшауланған «кіші тоғандағы үлкен балық» болуы керек пе, әлде галактикадағы жоғары интеллектпен байланыста болған «кіші тоғандағы кіші балық» болуы керек пе деп ойланды.

Қабылдау

"The Spectator" журналы ғалымдардың құрбандарға деген көзқарасының "біршама суыққандық" сыйымдылығына қарамастан, оны "керемет әрі қызықты" деп сипаттады. "Galaxy" журналының рецензенты Флойд Гейл Хойл сияқты "танымал космологиялық теоретик" көркем әдебиет жазушысы болатынын күтпегенін, бірақ романды "жоғары сапалы повество үшін" мақтады. Гейл "Хойл ең оңайсымен, кәсіби жазушылардың қаламдарына көнбес юмор жазады" деді және ол "осындай тамаша көркем туындылар жасай береді" деп үміттенді. Деймон Найт Хойлдің сюжетін "шеберлікпен құрылған" деп сипаттады, романды "әдеттегі қараңғылыққа толы әңгімелерге қарағанда әлдеқайда сенімді және жанды" деп айтты. Ричард Докинс (Penguin Classics 2010 жылғы қайта басылымында) осы романды "қашан да жазылған ең ұлы ғылыми-фантастикалық романдардың бірі" деп мәлімдеді.

Ғылыми негіздер

Газдың саналы бұлтының болуы ықпалсыз сияқты көрінсе де, оқиға нақты ғылымға негізделген. Бұлттың табылуы физикалық теңдеулермен сипатталған, олардың бәрі кітапта келтірілген. Хойл Кембридж астрономия институтының директоры және Корольдік қоғамның мүшесі ретіндегі тәжірибесі мен білімін кітапқа салған. Сюжеттік өрбуде, Хойлдің панспермияға қатысты ұстанымын болжағандай, бұлт планеталардағы саналы өмірдің пайда болуына таңғалатынын көрсетеді. Романның басты тақырыбы – кездескен сыртқы құбылысқа (қара бұлт) қатысты ой-пікірлер, және осы жаңа құбылысты тіршілік формасы деп санауға болатындығын анықтау үшін қолданылған логикалық тұжырымдар. Өмірдің кең ауқымды анықтамасына, соның ішінде сыртқы ғарыштағы өмірге қатысты ғылыми талқылаулар, Фред Хойлдің мүмкін деп есептеген нұсқаларын көрсетеді. Романның қайта-қайта айтылатын тақырыбы – ғалымдармен салыстырғанда саясаткерлердің жасандылығы мен бетке жымысқылығы.