Кіріспе
Архаикалық Грекиядағы Халкис пен Эретрия арасындағы соғыс – Лелантия соғысы, Евбеядағы екі ежелгі грек қала-мемлекеті Халкис және Эретрия арасында б.з.д. 710 және 650 жылдар аралығында болған әскери қақтығыс. Дәстүр бойынша, соғыстың себебі Евбея аралындағы құнарлы Лелантия жазығы үшін болған күрес еді. Екі қатысқан полистің экономикалық маңыздылығына байланысты, қақтығыс кең ауқымға тарап, көптеген қала-мемлекеттер екі жаққа да қосылды, нәтижесінде Грекияның көп бөлігі соғысқа тартылды. Тарихшы Фукидид Лелантия соғысын ерекше деп сипаттайды, бұл мифтік Троя соғысы мен б.з.д. 5 ғасырдың басындағы парсылардың соғыстары арасындағы Грекиядағы жалғыз соғыс, онда жеке қалалар емес, одақтас қалалар қатысқан. Ежелгі авторлар бұл соғысты Халкидтер мен Эретриялықтар арасындағы соғыс деп атайды (көне грекше: πόλεμος Χαλκιδέων καὶ Ἐρετριῶν pólemos Chalkidéon kaì Eretriōn).
The Lelantine War was a military conflict between the two ancient Greek city states Chalcis and Eretria in Euboea which took place in the early Archaic period, between c. 710 and 650 BC. The reason for war was, according to tradition, the struggle for the fertile Lelantine Plain on the island of Euboea. Due to the economic importance of the two participating poleis, the conflict spread considerably, with many further city states joining either side, resulting in much of Greece being at war. The historian Thucydides describes the Lelantine War as exceptional, the only war in Greece between the mythical Trojan War and the Persian Wars of the early 5th century BC in which allied cities rather than single ones were involved. Ancient authors normally refer to the War between Chalcidians and Eretrians (ancient Greek: πόλεμος Χαλκιδέων καὶ Ἐρετριῶν pólemos Chalkidéon kaì Eretriōn).
Соғыс күні
Бұл соғыстың мерзімін анықтау үшін ежелгі дереккөздерде тікелей ақпарат жоқ. Тукидидтің жанама дәлелдері шамамен б.з.д. 700 жылды көрсетеді, бұл оқиғаны тарих пен аңыздың арасындағы шекараға жақындатады. Сол кезде Лефканди орны бірте-бірте тасталып, мүмкін, осы аласапылықтың салдарынан қалды. Искьядағы бірлескен Евбея колониясының құрылу туралы әңгімелер б.з.д. 8-ші ғасырдың ортасында Халкис пен Эретрияның ынтымақтасқандығын көрсетеді. Сонымен қатар, Теогнистің шығармаларын оқу арқылы б.з.д. 6-шы ғасырдың ортасында Эретрия мен Халкис арасында қақтығыс болғанын байқауға болады. Кейбір тарихшылар осы мерзімді Лелантия соғысының басталуы деп ұсынғанмен, Теогнистің екінші, кішкентай және одан да аз белгілі Лелантия соғысы туралы айтқаны ықтимал: "Біз мүлдем «Жүз жылдық Лелантия соғысы» туралы сөз етіп отырған жоқ", - деп мәлімдейді Робин Лэйн Фокс.
Жазбаша дереккөздер
Лелантия соғысының егжей-тегжейлі жазбасын замандас автор (мысалы, Пелопоннес соғысы үшін Фукидид) жасамаған, өйткені грек тарихнамасы тек 200 жылдан кейін, Геродоттың еңбектерінен бастап дамыды. Жалпы грек әдеби дәстүрі тек б.з.д. 8 ғасырдың соңында ғана Гомермен бірге басталды. Сондықтан Лелантия соғысы туралы замандас деректердің жалғыз көздері ертедегі ақындар Гесиод пен Архилохтың сілтемелері болып табылады. Тарихи еңбектердегі алғашқы сілтемелер 5 ғасырдан, оқиғалардан екі ғасыр өткен соң пайда болды және бұрыңғыдан аз мәліметті, қысқа болып қала береді. Пелопоннес соғысына арналған еңбегінің кіріспесінде Фукидид (б.з.д. 460-шы жылдан 4 ғасырдың басына дейін) ежелгі грек тарихының қысқаша тұжырымын келтіріп, Троя соғысы мен парсы соғыстары арасында гректердің ірі ұжымдық әскери әрекеттері болмағанын айтады. Ол ерекшелік ретінде Халкидтер мен Эретриялар арасындағы соғысты атап өтеді, онда Грекияның қалған бөлігі соғысушы тараптардың біріне қосылды: "Ұлы мемлекет айналасында бағынышты қалалардың одағы, конфедерациялық жорықтар үшін теңдердің өздігінен бірігуі болған жоқ; болған шайқастар тек бәсекелес көршілердің арасындағы жергілікті соғыстан тұрды. Коалицияға ең жақын тәсіл Халкис пен Эретрия арасындағы ескі соғыста болды; бұл қалған гректердің белгілі бір дәрежеде жақтасқан дау-дамасы еді". Тіпті кейінгі автор Плутарх (б.з.д. 45 - 125 жж.) Лелантия соғысына қатысты салт-дәстүрлерді екі рет атаған. Ол "Моралиясында" Халкидтер соғыста Эретрияның жаяу әскерлерімен тең, бірақ олардың атты әскерлерімен тең емес екенін айтады. Осылайша, олар Фессалиядан шыққан Клеомах Фарсалостың көмегін алды, оның атты әскері эретриялықтарды шайқаста жеңді. Плутархтың айтуынша, Клеомахтың өзі шайқаста қаза тауып, құрметпен жерленді, сондай-ақ Халкис агорасында оның риза азаматтарынан ескерткіш бағана орнатылды. "Клеомах халкидтерге көмек көрсету үшін тесалиялықтармен бірге барды; сол кезде халкидтердің жаяу күшті екендігі анық болды, бірақ олар жаудың атты күшін қарсы алу қиын деп тапты. Клеомах тесалиялық атты әскердің бірнеше жақсыларымен қоршалғанда, жаудың ең қалың бөлігіне шабуыл жасап, оларды жеңілдетті; ауыр қаруланған жаяу әскер оны көрген соң, олар да қашып кетті, сондықтан халкидтер салтанатты жеңіске жетті. Алайда, Клеомах сол жерде қаза тапты, ал халкидтер оның ескерткішін базар алаңында тұрғызды, оның үстінде әдемі бағана осы күнге дейін сақталған". Плутарх басқа жерде Амфидамас есімді халкид әміршісінің жерлеу ойындарында Гомер мен Гесиодтың арасындағы өлең сайысы туралы дәстүрді айтады. Плутарх Амфидаманың Лелантиан жазығы үшін күресте ерлікпен күрескеннен кейін қаза тапқанын айтады. "Бізге айтылғандай, ең танымал және көрнекті ақындар бір кезде Халкис қаласында Амфидаманың қабірінде кездесті. Бұл Амфидамас жетекші азамат, Эретриямен үздіксіз соғысқан және соңында Лелантиан жазығы үшін болған шайқаста қаза тапқан адам еді". Плутархтың дереккөзін дәстүрлі түрде Гесиодтың өзі жазған. Гесиод "Жұмыстар мен күндерде" қайтыс болған Амфидаманың құрметіне өткен сайысты атап өтеді, бірақ Гомерді атамай немесе Амфидаманы Лелантия соғысына байланыстырмайды. "Содан кейін мен Халкиске, дана Амфидаманың ойындарына бардым, онда ұлы батырдың ұлдары сыйлықтарды жариялап, белгіледі". Географиялық еңбегінде Страбон (б.з.д. 63 - 23 жж.) екі полис, Халкис пен Эретрияның бір кездері достық қарым-қатынаста болғанын айтады. Ол олардың бұрынғы достығының нәтижесінде жанжалдың екі тарапы да келісімшарт бойынша белгіленген шарттарға, әсіресе зымыран қолданбауға келіскенін айтады. "Бұл қалалар бір-бірімен келісіп, Леланта жазығына қатысты келіспеушіліктер туындағанда, олар соғысты әрқайсысының қалауына сай жүргізу үшін қарым-қатынастарын мүлдем бұзған жоқ, бірақ олар соғысты жүргізудің шарттары туралы келісімге келді. Бұл факт, басқалармен қатар, Амаринтиумдағы белгілі бір бағана арқылы ашылады, ол алыс қашықтықтан зымыранды қолдануға тыйым салады". Осыған ұқсас келісімге б.з.д. 7 ғасырдан шыққан Архилох, Лелантия соғысына сілтеме жасаған екінші замандас автор да жанама түрде сілтеме жасайды. Ол "Еубеяның жауынгер әміршілерінің" болашақтағы шайқаста садақ пен найзағай емес, тек семсер қолданатынын айтады. "Егер жауынгерлер далада шайқас жүргізсе, садақ та, соққы да қолданылмайды. Осы әдеби дереккөздер негізінде және әртүрлі археологиялық табылғандардың көмегімен қазіргі заманғы зерттеулер Лелантин соғысының контурларын қайта жасады.
"There was no union of subject cities round a great state, no spontaneous combination of equals for confederate expeditions; what fighting there was consisted merely of local warfare between rival neighbours. The nearest approach to a coalition took place in the old war between Chalcis and Eretria; this was a quarrel in which the rest of the Hellenic name did to some extent take sides." An even later author, Plutarch (c. 45 to 125 AD) mentions traditions regarding the Lelantine War twice. In his Moralia he states that during the war, the Chalcidians felt on a par with the Eretrian foot soldiers, but not with their cavalry. Thus, he writes, they procured the aid of a Thessalian, Kleomachos (Cleomachus) of Pharsalos, whose cavalry defeated the Eretrians in a battle. According to Plutarch, Kleomachos himself was killed during the battle and received an honourable burial as well as a commemorative column on the agora of Chalcis from her grateful citizens. "Kleomachos went with the Thessalian force to aid the Chalcidians; at what time it was evident that the Chalcidians were the stronger in foot, but they found it a difficult thing to withstand the force of the enemies' horse. ( ) Kleomachos, being surrounded with some few of the flower of the Thessalian horse, he charged into the thickest of the enemy and put them to the rout; which the heavy armed infantry seeing, they betook themselves also to flight, so that the Chalcidians obtained a noble victory. However, Kleomachos was there slain, and the Chalcidians show his monument erected in the market place, with a fair pillar standing upon it to this day." Elsewhere, Plutarch mentions the tradition of a poetic competition between Homer and Hesiod on the occasion of the funeral games of a Chalcidian nobleman called Amphidamas. Plutarch states that Amphidamas fell in the struggle for the Lelantine Plain, after performing several heroic deeds fighting the Eretrians. "It has been told us, that the most famous and eminent poets once met at the grave of Amphidamas in Chalcis. This Amphidamas was a leading citizen, one that had perpetual wars with the Eretrians, and at last lost his life in one of the battles fought for the possession of the Lelantine plain." Plutarch's source was traditionally attributed to Hesiod himself. Hesiod does mention, in Works and Days, a contest in honour of the late Amphidamas, but without mentioning Homer or linking Amphidamas to the Lelantine War. "Then I crossed over to Chalkis, to the games of wise Amphidamas where the sons of the great hearted hero proclaimed and appointed prizes." In his Geographica, Strabo (c. 63 BC to 23 AD) reports that the two poleis, Chalcis and Eretria had once been friendly. He states that their former friendship resulted in both parties to the conflict agreeing before battle on contractually determined conditions, especially on not using missiles. "Now in general these cities were in accord with one another, and when differences arose concerning the Lelantine Plain they did not so completely break off relations as to wage their wars in all respects according to the will of each, but they came to an agreement as to the conditions under which they were to conduct the fight. This fact, among others, is disclosed by a certain pillar in the Amarynthium, which forbids the use of long distance missiles." A similar agreement is indirectly referred to by Archilochos (7th century BC), the second contemporary author to refer to the Lelantine War. He tells how the "warlike lords of Euboea" will not use bow or sling, but only swords, in a coming battle. "Not many bows will be drawn, nor will slings be common, whenever battle will be joined in the plain; instead the much sighing work will belong to the swords, for the warlike lords of Euboea are experienced in that manner of war." On the basis of these literary sources, and assisted by a variety of archaeological finds, modern scholarship has reconstructed an outline of the Lelantine War.
Археологиялық дерек
Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, кейіннен Эретрияның қалашығы болған аймақтағы алғашқы жауынгерлердің жерленуі шамамен б.з.б. 740-730 жылдар аралығында болған. Мұндай соңғы жерлену шамамен б.з.б. 690 жылға дейін дамыған. Бұл, соғыс салдарынан біраз үзіліс немесе келісімге келгеннен кейін қайта жандануымен байланысты болуы мүмкін (төменде қараңыз), нәтижесінде эретриялықтар өз қаһарманды батырларының көмегін іздеген. Лелланта жазығында Халкис пен Эретрияның арасында орналасқан Ксерополь елді мекенінің пайдаланылуы және Левкандидегі зираттардың қолданылуы Лелланта соғысымен және Эретрияның маңызды археологиялық орын ретінде пайда болуымен бірдей уақытта тоқтады. Қазба жұмыстарын жүргізушілер Левканди Эретрияның алдында болған қала болуы мүмкін екенін және Халкистің соғыста жеңіске жеткені салдарынан тасталып қалғанын болжады.
Өмірбаян
Халкис пен Эретрия – Евбеяның батыс жағалауындағы портер. Екі қала да Лелант жазығын, болжам бойынша бастапқыда Лелас өзенінің арқасында құнарлы болған, солтүстіктен оңтүстікке қарай жазықты кесіп өтетін, табиғи шекара ретінде талап етті. Эретрия әдетте жазықтың сыртында орналасқан, бірақ оған тарихи құқығы бар еді. Мұның себебі Эретрия батысқа қарай орналасқан ана қаланың порты болған. Сол қала Лефкандидің қазіргі орнына жақын Лелас өзенінің сағасында орналасқан. Оның ежелгі атауы белгісіз болғандықтан, көбінесе қазіргі елді мекеннің атымен аталады. Лефканди шамамен 825 ж.б.с. ауыр қирауға ұшырады, содан кейін халқының көп бөлігі Эретрияға көшті. Эретрия мен Халкис бастапқыда Афинамен саяси одақта болды, өйткені олардың барлығы Ион тайпасына жатты. Мұны дәлелдейтін нәрсе – Дельфи Амфиктиониясындағы екі иондық орын Афина мен Евбея иондықтарына, яғни Халкис пен Эретрияға берілді. Олар көп ұзамай жақын орналасқан Киклад аралдарына және одан әрі, кеңею мен сауда үшін шетелге бет бұрды. Б.з.д. VIII ғасырында Эвбея Грекияның ең экономикалық қуатты аймақтарының бірі болды. Аралдағы екі маңызды держава – Халкис пен Эретрия Жерорта теңізіндегі апойкиялардың бастамашыларының бірі болды, ұзақ уақыт бойы бәсекелес емес, серіктес ретінде әрекет етті. Шамамен б.з.д. VIII ғасырдың ортасында олар бірлесіп Аль-Минаны құрды, бұл колония Шығыс Жерорта теңізімен сауданы жеңілдету үшін негіделді. Соған шамамен сәйкес кезеңде олар батысқа қарай кеңейді. Керкира/Корфумен бірге Эретрия Батыс Жерорта теңізіне қол жеткізуді қамтамасыз етті. Б.з.д. VIII ғасырдың екінші тоқсанынан бастап Эвбея саудагерлері Кампания жағалауындағы Питекуссай (Иския) аралында этрускілермен сауда жасады. Бірнеше онжылдықтан кейін Италия материгіндегі алғашқы грек колониясы – Кума негіделді. Шамамен 735 ж.б.с. Халкис Сицилияда алғашқы грек колониясын құрды, Тукидид бұл оқиғаны грек колонизациясының нағыз бастамасы деп есептеді. Содан кейін Регион мен Занкле стратегиялық маңызды Мессина бұғазының екі жағында құрылды.
Соғыстың себебі
Дәстүр бойынша, соғыс Лелантин жазығы үшін туған жанжалдан бастау алған. Бірақ, Халкис пен Эретрияның бұл жазықты пайдалану туралы ұзақ уақыт келісімде болғаннан кейін, кенеттен соғысқа түсулерінің себебі әлі де түсініксіз. Жанжалдың бастауы табиғи апатқа байланысты болуы мүмкін. Б.з.д. VIII ғасырының соңында Аттика, Эвбея және басқа да жақын аралдар ауыр құрғақшылыққа ұшырады. Осының салдарынан Эретрияның Андрос аралындағы бекінісі тасталып кеткен болуы мүмкін. Бұл құрғақшылық пен одан туған ашаршылық Халкис пен Эретрияның Лелантин жазығының барлығына талас етуіне себеп болуы мүмкін.
Соғыстың барысы
Халкис пен Эретрия арасындағы соғыс шамамен б.з.д. 710 жылы басталған болуы мүмкін. Екі қалада да үлкен флоттар болғанға ұқсаса да, соғыс құрлықта жүрді. Соғыс гоплиттер пайда болмас бұрын, бірақ садақ пен сырғалар қолданылмаған кезде болды. Басқа пікір бойынша, соғыс көбінесе атты әскерлердің шайқасынан тұрды. Дегенмен, мұндай көптеген әскерлер кең ауқымды саяси одақтардың болуын білдіреді, бірақ көптеген ғалымдар б.з.д. 8 ғасырында мұндай одақтардың болуын ықтимал деп санамайды. Тіпті басқа қалалар да бір уақытта соғысқа қатысқан болса да, грек мемлекеттері арасындағы кез келген қақтығыс осы соғыстың бір бөлігі болды деп айтуға болмайды. Сондықтан көптеген ғалымдар жоғарыда аталған қалалардан басқа, тек Эгина, Коринф және Мегара, сондай-ақ Хиос пен Эритрея қатысқан деп есептейді. Алайда, Спарта мен Мессен қалалары арасындағы Мессен соғысының Лелант соғысымен де байланысы болуы мүмкін деген болжам бар, себебі Спарта мен Аргос бір уақытта соғысқан, Аргос, мүмкін, көрші Эгинамен бірге Эретрия жағынан, ал Спарта Халкисті қолдаған. Геродот Мессендерге қарсы Спартаға көмек көрсету үшін Самос экспедициясы туралы айтады, бұл Спартаның олармен және Халкиспен Лелант соғысында одақтас болғаны туралы гипотезаны қолдайды. Милеттің Спартамен байланысы бар Мелос аралына қарсы соғысы қосымша дәлел келтіреді. Эгина арал мемлекеті негізінен Египетпен сауда жасады, онда оның басты бәсекелесі Самос болды. Самос Халкиспен одақтас болғандықтан, Эгина Эретрия жағына шыққан болуы мүмкін. Батыс колонизациясы аясында Халкис пен Коринфтің іс-әрекеттері екі қаланың одақтас немесе кем дегенде достық қарым-қатынаста болғанын көрсетеді; Халкис Мегариялықтардың Леонтинойде қоныс салуына кедергі келтірді, ал Коринф Эретриялықтарды Керкирадан қуды. Осыған ұқсас, Мегара мен Эретрия арасында да достық болғаны болжанып отыр. Геродот Хиостың Иондық көтерілісте Милетті қолдағанын хабарлайды, себебі Милет бұрын Хиоттарға Эритреяға қарсы көмек көрсеткен. Осылайша, Милеттің адалдығына сүйене отырып, Хиос пен Эретрия арасындағы одақ, сондай-ақ Эритрея мен Халкис арасындағы одақ болуы мүмкін. Қазіргі зерттеушілердің көпшілігі мұндай алыс аралық одақтар б.з.д. 8 ғасырында болмағанын пікір білдіреді. Оның орнына, ақсүйектер арасындағы жеке қарым-қатынастарға негізделген одақтар болған болуы мүмкін, сондықтан күрес тек Эретрия, Халкис және Фарсалостың тессалиялық аристократы Клеомах өз әскерлерімен қатысқан.