Кіріспе

Архаикалық Грекиядағы Халкис пен Эретрия арасындағы соғыс – Лелантия соғысы, Евбеядағы екі ежелгі грек қала-мемлекеті Халкис және Эретрия арасында б.з.д. 710 және 650 жылдар аралығында болған әскери қақтығыс. Дәстүр бойынша, соғыстың себебі Евбея аралындағы құнарлы Лелантия жазығы үшін болған күрес еді. Екі қатысқан полистің экономикалық маңыздылығына байланысты, қақтығыс кең ауқымға тарап, көптеген қала-мемлекеттер екі жаққа да қосылды, нәтижесінде Грекияның көп бөлігі соғысқа тартылды. Тарихшы Фукидид Лелантия соғысын ерекше деп сипаттайды, бұл мифтік Троя соғысы мен б.з.д. 5 ғасырдың басындағы парсылардың соғыстары арасындағы Грекиядағы жалғыз соғыс, онда жеке қалалар емес, одақтас қалалар қатысқан. Ежелгі авторлар бұл соғысты Халкидтер мен Эретриялықтар арасындағы соғыс деп атайды (көне грекше: πόλεμος Χαλκιδέων καὶ Ἐρετριῶν pólemos Chalkidéon kaì Eretriōn).

Соғыс күні

Бұл соғыстың мерзімін анықтау үшін ежелгі дереккөздерде тікелей ақпарат жоқ. Тукидидтің жанама дәлелдері шамамен б.з.д. 700 жылды көрсетеді, бұл оқиғаны тарих пен аңыздың арасындағы шекараға жақындатады. Сол кезде Лефканди орны бірте-бірте тасталып, мүмкін, осы аласапылықтың салдарынан қалды. Искьядағы бірлескен Евбея колониясының құрылу туралы әңгімелер б.з.д. 8-ші ғасырдың ортасында Халкис пен Эретрияның ынтымақтасқандығын көрсетеді. Сонымен қатар, Теогнистің шығармаларын оқу арқылы б.з.д. 6-шы ғасырдың ортасында Эретрия мен Халкис арасында қақтығыс болғанын байқауға болады. Кейбір тарихшылар осы мерзімді Лелантия соғысының басталуы деп ұсынғанмен, Теогнистің екінші, кішкентай және одан да аз белгілі Лелантия соғысы туралы айтқаны ықтимал: "Біз мүлдем «Жүз жылдық Лелантия соғысы» туралы сөз етіп отырған жоқ", - деп мәлімдейді Робин Лэйн Фокс.

Жазбаша дереккөздер

Лелантия соғысының егжей-тегжейлі жазбасын замандас автор (мысалы, Пелопоннес соғысы үшін Фукидид) жасамаған, өйткені грек тарихнамасы тек 200 жылдан кейін, Геродоттың еңбектерінен бастап дамыды. Жалпы грек әдеби дәстүрі тек б.з.д. 8 ғасырдың соңында ғана Гомермен бірге басталды. Сондықтан Лелантия соғысы туралы замандас деректердің жалғыз көздері ертедегі ақындар Гесиод пен Архилохтың сілтемелері болып табылады. Тарихи еңбектердегі алғашқы сілтемелер 5 ғасырдан, оқиғалардан екі ғасыр өткен соң пайда болды және бұрыңғыдан аз мәліметті, қысқа болып қала береді. Пелопоннес соғысына арналған еңбегінің кіріспесінде Фукидид (б.з.д. 460-шы жылдан 4 ғасырдың басына дейін) ежелгі грек тарихының қысқаша тұжырымын келтіріп, Троя соғысы мен парсы соғыстары арасында гректердің ірі ұжымдық әскери әрекеттері болмағанын айтады. Ол ерекшелік ретінде Халкидтер мен Эретриялар арасындағы соғысты атап өтеді, онда Грекияның қалған бөлігі соғысушы тараптардың біріне қосылды: "Ұлы мемлекет айналасында бағынышты қалалардың одағы, конфедерациялық жорықтар үшін теңдердің өздігінен бірігуі болған жоқ; болған шайқастар тек бәсекелес көршілердің арасындағы жергілікті соғыстан тұрды. Коалицияға ең жақын тәсіл Халкис пен Эретрия арасындағы ескі соғыста болды; бұл қалған гректердің белгілі бір дәрежеде жақтасқан дау-дамасы еді". Тіпті кейінгі автор Плутарх (б.з.д. 45 - 125 жж.) Лелантия соғысына қатысты салт-дәстүрлерді екі рет атаған. Ол "Моралиясында" Халкидтер соғыста Эретрияның жаяу әскерлерімен тең, бірақ олардың атты әскерлерімен тең емес екенін айтады. Осылайша, олар Фессалиядан шыққан Клеомах Фарсалостың көмегін алды, оның атты әскері эретриялықтарды шайқаста жеңді. Плутархтың айтуынша, Клеомахтың өзі шайқаста қаза тауып, құрметпен жерленді, сондай-ақ Халкис агорасында оның риза азаматтарынан ескерткіш бағана орнатылды. "Клеомах халкидтерге көмек көрсету үшін тесалиялықтармен бірге барды; сол кезде халкидтердің жаяу күшті екендігі анық болды, бірақ олар жаудың атты күшін қарсы алу қиын деп тапты. Клеомах тесалиялық атты әскердің бірнеше жақсыларымен қоршалғанда, жаудың ең қалың бөлігіне шабуыл жасап, оларды жеңілдетті; ауыр қаруланған жаяу әскер оны көрген соң, олар да қашып кетті, сондықтан халкидтер салтанатты жеңіске жетті. Алайда, Клеомах сол жерде қаза тапты, ал халкидтер оның ескерткішін базар алаңында тұрғызды, оның үстінде әдемі бағана осы күнге дейін сақталған". Плутарх басқа жерде Амфидамас есімді халкид әміршісінің жерлеу ойындарында Гомер мен Гесиодтың арасындағы өлең сайысы туралы дәстүрді айтады. Плутарх Амфидаманың Лелантиан жазығы үшін күресте ерлікпен күрескеннен кейін қаза тапқанын айтады. "Бізге айтылғандай, ең танымал және көрнекті ақындар бір кезде Халкис қаласында Амфидаманың қабірінде кездесті. Бұл Амфидамас жетекші азамат, Эретриямен үздіксіз соғысқан және соңында Лелантиан жазығы үшін болған шайқаста қаза тапқан адам еді". Плутархтың дереккөзін дәстүрлі түрде Гесиодтың өзі жазған. Гесиод "Жұмыстар мен күндерде" қайтыс болған Амфидаманың құрметіне өткен сайысты атап өтеді, бірақ Гомерді атамай немесе Амфидаманы Лелантия соғысына байланыстырмайды. "Содан кейін мен Халкиске, дана Амфидаманың ойындарына бардым, онда ұлы батырдың ұлдары сыйлықтарды жариялап, белгіледі". Географиялық еңбегінде Страбон (б.з.д. 63 - 23 жж.) екі полис, Халкис пен Эретрияның бір кездері достық қарым-қатынаста болғанын айтады. Ол олардың бұрынғы достығының нәтижесінде жанжалдың екі тарапы да келісімшарт бойынша белгіленген шарттарға, әсіресе зымыран қолданбауға келіскенін айтады. "Бұл қалалар бір-бірімен келісіп, Леланта жазығына қатысты келіспеушіліктер туындағанда, олар соғысты әрқайсысының қалауына сай жүргізу үшін қарым-қатынастарын мүлдем бұзған жоқ, бірақ олар соғысты жүргізудің шарттары туралы келісімге келді. Бұл факт, басқалармен қатар, Амаринтиумдағы белгілі бір бағана арқылы ашылады, ол алыс қашықтықтан зымыранды қолдануға тыйым салады". Осыған ұқсас келісімге б.з.д. 7 ғасырдан шыққан Архилох, Лелантия соғысына сілтеме жасаған екінші замандас автор да жанама түрде сілтеме жасайды. Ол "Еубеяның жауынгер әміршілерінің" болашақтағы шайқаста садақ пен найзағай емес, тек семсер қолданатынын айтады. "Егер жауынгерлер далада шайқас жүргізсе, садақ та, соққы да қолданылмайды. Осы әдеби дереккөздер негізінде және әртүрлі археологиялық табылғандардың көмегімен қазіргі заманғы зерттеулер Лелантин соғысының контурларын қайта жасады.

Археологиялық дерек

Археологиялық зерттеулер көрсеткендей, кейіннен Эретрияның қалашығы болған аймақтағы алғашқы жауынгерлердің жерленуі шамамен б.з.б. 740-730 жылдар аралығында болған. Мұндай соңғы жерлену шамамен б.з.б. 690 жылға дейін дамыған. Бұл, соғыс салдарынан біраз үзіліс немесе келісімге келгеннен кейін қайта жандануымен байланысты болуы мүмкін (төменде қараңыз), нәтижесінде эретриялықтар өз қаһарманды батырларының көмегін іздеген. Лелланта жазығында Халкис пен Эретрияның арасында орналасқан Ксерополь елді мекенінің пайдаланылуы және Левкандидегі зираттардың қолданылуы Лелланта соғысымен және Эретрияның маңызды археологиялық орын ретінде пайда болуымен бірдей уақытта тоқтады. Қазба жұмыстарын жүргізушілер Левканди Эретрияның алдында болған қала болуы мүмкін екенін және Халкистің соғыста жеңіске жеткені салдарынан тасталып қалғанын болжады.

Өмірбаян

Халкис пен Эретрия – Евбеяның батыс жағалауындағы портер. Екі қала да Лелант жазығын, болжам бойынша бастапқыда Лелас өзенінің арқасында құнарлы болған, солтүстіктен оңтүстікке қарай жазықты кесіп өтетін, табиғи шекара ретінде талап етті. Эретрия әдетте жазықтың сыртында орналасқан, бірақ оған тарихи құқығы бар еді. Мұның себебі Эретрия батысқа қарай орналасқан ана қаланың порты болған. Сол қала Лефкандидің қазіргі орнына жақын Лелас өзенінің сағасында орналасқан. Оның ежелгі атауы белгісіз болғандықтан, көбінесе қазіргі елді мекеннің атымен аталады. Лефканди шамамен 825 ж.б.с. ауыр қирауға ұшырады, содан кейін халқының көп бөлігі Эретрияға көшті. Эретрия мен Халкис бастапқыда Афинамен саяси одақта болды, өйткені олардың барлығы Ион тайпасына жатты. Мұны дәлелдейтін нәрсе – Дельфи Амфиктиониясындағы екі иондық орын Афина мен Евбея иондықтарына, яғни Халкис пен Эретрияға берілді. Олар көп ұзамай жақын орналасқан Киклад аралдарына және одан әрі, кеңею мен сауда үшін шетелге бет бұрды. Б.з.д. VIII ғасырында Эвбея Грекияның ең экономикалық қуатты аймақтарының бірі болды. Аралдағы екі маңызды держава – Халкис пен Эретрия Жерорта теңізіндегі апойкиялардың бастамашыларының бірі болды, ұзақ уақыт бойы бәсекелес емес, серіктес ретінде әрекет етті. Шамамен б.з.д. VIII ғасырдың ортасында олар бірлесіп Аль-Минаны құрды, бұл колония Шығыс Жерорта теңізімен сауданы жеңілдету үшін негіделді. Соған шамамен сәйкес кезеңде олар батысқа қарай кеңейді. Керкира/Корфумен бірге Эретрия Батыс Жерорта теңізіне қол жеткізуді қамтамасыз етті. Б.з.д. VIII ғасырдың екінші тоқсанынан бастап Эвбея саудагерлері Кампания жағалауындағы Питекуссай (Иския) аралында этрускілермен сауда жасады. Бірнеше онжылдықтан кейін Италия материгіндегі алғашқы грек колониясы – Кума негіделді. Шамамен 735 ж.б.с. Халкис Сицилияда алғашқы грек колониясын құрды, Тукидид бұл оқиғаны грек колонизациясының нағыз бастамасы деп есептеді. Содан кейін Регион мен Занкле стратегиялық маңызды Мессина бұғазының екі жағында құрылды.

Соғыстың себебі

Дәстүр бойынша, соғыс Лелантин жазығы үшін туған жанжалдан бастау алған. Бірақ, Халкис пен Эретрияның бұл жазықты пайдалану туралы ұзақ уақыт келісімде болғаннан кейін, кенеттен соғысқа түсулерінің себебі әлі де түсініксіз. Жанжалдың бастауы табиғи апатқа байланысты болуы мүмкін. Б.з.д. VIII ғасырының соңында Аттика, Эвбея және басқа да жақын аралдар ауыр құрғақшылыққа ұшырады. Осының салдарынан Эретрияның Андрос аралындағы бекінісі тасталып кеткен болуы мүмкін. Бұл құрғақшылық пен одан туған ашаршылық Халкис пен Эретрияның Лелантин жазығының барлығына талас етуіне себеп болуы мүмкін.

Соғыстың барысы

Халкис пен Эретрия арасындағы соғыс шамамен б.з.д. 710 жылы басталған болуы мүмкін. Екі қалада да үлкен флоттар болғанға ұқсаса да, соғыс құрлықта жүрді. Соғыс гоплиттер пайда болмас бұрын, бірақ садақ пен сырғалар қолданылмаған кезде болды. Басқа пікір бойынша, соғыс көбінесе атты әскерлердің шайқасынан тұрды. Дегенмен, мұндай көптеген әскерлер кең ауқымды саяси одақтардың болуын білдіреді, бірақ көптеген ғалымдар б.з.д. 8 ғасырында мұндай одақтардың болуын ықтимал деп санамайды. Тіпті басқа қалалар да бір уақытта соғысқа қатысқан болса да, грек мемлекеттері арасындағы кез келген қақтығыс осы соғыстың бір бөлігі болды деп айтуға болмайды. Сондықтан көптеген ғалымдар жоғарыда аталған қалалардан басқа, тек Эгина, Коринф және Мегара, сондай-ақ Хиос пен Эритрея қатысқан деп есептейді. Алайда, Спарта мен Мессен қалалары арасындағы Мессен соғысының Лелант соғысымен де байланысы болуы мүмкін деген болжам бар, себебі Спарта мен Аргос бір уақытта соғысқан, Аргос, мүмкін, көрші Эгинамен бірге Эретрия жағынан, ал Спарта Халкисті қолдаған. Геродот Мессендерге қарсы Спартаға көмек көрсету үшін Самос экспедициясы туралы айтады, бұл Спартаның олармен және Халкиспен Лелант соғысында одақтас болғаны туралы гипотезаны қолдайды. Милеттің Спартамен байланысы бар Мелос аралына қарсы соғысы қосымша дәлел келтіреді. Эгина арал мемлекеті негізінен Египетпен сауда жасады, онда оның басты бәсекелесі Самос болды. Самос Халкиспен одақтас болғандықтан, Эгина Эретрия жағына шыққан болуы мүмкін. Батыс колонизациясы аясында Халкис пен Коринфтің іс-әрекеттері екі қаланың одақтас немесе кем дегенде достық қарым-қатынаста болғанын көрсетеді; Халкис Мегариялықтардың Леонтинойде қоныс салуына кедергі келтірді, ал Коринф Эретриялықтарды Керкирадан қуды. Осыған ұқсас, Мегара мен Эретрия арасында да достық болғаны болжанып отыр. Геродот Хиостың Иондық көтерілісте Милетті қолдағанын хабарлайды, себебі Милет бұрын Хиоттарға Эритреяға қарсы көмек көрсеткен. Осылайша, Милеттің адалдығына сүйене отырып, Хиос пен Эретрия арасындағы одақ, сондай-ақ Эритрея мен Халкис арасындағы одақ болуы мүмкін. Қазіргі зерттеушілердің көпшілігі мұндай алыс аралық одақтар б.з.д. 8 ғасырында болмағанын пікір білдіреді. Оның орнына, ақсүйектер арасындағы жеке қарым-қатынастарға негізделген одақтар болған болуы мүмкін, сондықтан күрес тек Эретрия, Халкис және Фарсалостың тессалиялық аристократы Клеомах өз әскерлерімен қатысқан.