Кіріспе
Монтекатини Терме (Montecatini Terme, ISTAT құжаттамасына сәйкес) – Италияның Тоскана аймағындағы Пистоя провинциясындағы шамамен 20 000 тұрғыны бар итальяндық коммуна (муниципалитет). Ол Валдиниволедегі ең маңызды орталық болып табылады. Қала Пиана ди Лукканың шығыс жағында орналасқан және қуатты туризм индустриясына, сондай-ақ шипажаймен байланысты өнеркәсіптік және коммерциялық салаларға ие, бұл аймақтағы қонақ үйлерге деген қызығушылықты арттырды. 2021 жылы қала өзінің танымал минералды бұлақтары мен 18-шы мен 20-шы ғасырларда Еуропадағы шипа курорттарының танымалдылығын көрсететін сәулеті үшін ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұрасы тізіміне енген "Еуропаның ұлы шипа қалалары" трансұлттық объектісінің құрамына кірді.
Montecatini Terme (Montecatini Terme, according to ISTAT documentation) is an Italian comune (municipality) of c. 20,000 inhabitants in the province of Pistoia, in the Italian region of Tuscany. It is the most important center in Valdinievole. The town is located at the eastern end of Piana di Lucca and has a strong tourism industry, as well as industrial and commercial industries related to the spa, which in turn has increased the interest in hotel accommodation in the region. In 2021, the town became part of the transnational "Great Spa Towns of Europe" UNESCO World Heritage Site, because of its famous mineral springs and its architecture exemplifying the popularity of spa resorts in Europe during the 18th through 20th centuries.
Тарих
Монтекатини аймағында адамдардың болуы өте ерте заманнан басталады. Бұл аймақты палеолит дәуірінен бері көшпелі аңшылар мекендеген болуы мүмкін, бірақ мезолит кезеңінен бастап көптеген қоныстардың болуына дәлелдер бар, әсіресе Валдиволь төбелерінде. Аймақтағы термалды сулар туралы жазбалар кемінде Ромалықтар заманына дейін жетеді.
Орта ғасырдан Медичи дәуіріне дейін
Монтекатини Кастелло, қазіргі Монтекатини Альто, орта ғасырларда құжатталған. Бұл елді мекенде қаланың тұзды суларының арқасында, кейін төмендегі жазыққа да аққан, бұрыннан-ақ емдік су ошағы болған. 1340 жылғы судан тұз алу туралы құжат мұны куәландырады. Саудагер Франческо ди Марко Датинидің дәрігерінен Монтекатини ванналарының емдік суын сұраған хаты да дәлел болып табылады. Суды алғаш рет ғылыми тұрғыдан зерттеген Монтекатинидің танымал дәрігері Уголино да мұны растайды. Ол Монтекатиниде үш монша болғанын айтады: Багно-делла-Регина, Багно-дей-Мерли және Багно-Нуово. Бүгінде Багно Нуово Теттюччо деп белгілі. Орта ғасырларда қаладағы жағдай қиын болды, аймақ індеттермен, батпақты аурулармен (батпақтардың әсерінен туындаған, оның ішінде безгек) және соғыстармен күресті. Флоренция, Пиза және Лукка арасындағы жергілікті шайқастар қала тұрғындарын айналасындағы төбелерге паналауға мәжбүр етті, себебі қала үздіксіз қақтығыстар ошағы болды. Монтекатини көбінесе падуль (батпақтардан) тұрғанын да естен шығармау керек. Ливий Карфагендік Ганнибалдың оңтүстікке қарай жорық жасағанда Фучеккио батпағынан өткенін айтады. 10 ғасырдан 1270 жылға дейін Лукка Республикасымен бірге безгек эпидемиясынан зардап шеккен аумақты қайтаруға әрекеттер жасалды. Бірақ жұмыс толыққанды аяқталмады және судың тұрып қалған жерлерінде су тоғандары пайда болды. 1315 жылғы Монтекатини шайқасында осы лайлы суларда көптеген адам қаза тапты. Данте Алигьери осы шайқасқа қатысқан деген болжам бар. 1328 жылы Медичи билікке келді және рекультивация кезінде бұзылған бөгеттер қайта жаңартылды.
Вальдиниеволедегі Медичилердің билігінен Габсбург-Лотарингияға дейін
1339 жылы Вальдиниеволе Флоренциядағы Медичи басшылығындағы флоренциялық әскерлер бағындырды, бірақ бұл Монтекатини қаласына және моншаларға жедел пайда әкелмеді. Козимо Медичи аймақтың лайлы суларын кесіп өту үшін алғашқы көпiр-бөгет салды. Бұл бастама зор экономикалық жақсартуларға әкелді, бірақ Вальдиниеволе тұрғындарына зиян келтірді. 1447 жылы Флоренция моншаларға тиесілі ғимараттарды қалпына келтіруге үлес қосуды бекітті. Географиялық орнының арқасында Монтекатини жиі соғыс алаңы болды. Шындығында, 1554 жылы бұл император Карл V және оның одақтасы Козимо I, сондай-ақ Пьетро Строцци басқаруындағы сиеналық және француз жасақтары арасындағы қақтығыстың орталығы болды, олар Монтекатини қамалында орналасқан еді. Осының салдарынан Козимо қамалды бұздырды. 1529 жылы Монтекатини моншасының иесі қаржылық қиындықтарға тап болды және оларды 1532 жылы герцог, ал 1569 жылы Папа Пий V тағайындауы арқасында Ұлы герцог атанған Козимоға ұсынды. Козимоның әйелі Элеонора Толедо Монтекатини суларын жиі пайдаланғандықтан, Медичилер моншаларды өздерінің агенттері арқылы зерттеді. Бірақ ұсыныс қабылданбады. 1538 жылы ұсыныс Козимоның ұлы Франциск I-ге қайта жасалды. Алайда ол Монтекатини тұрғындарына моншаларды пайдалануға рұқсат беруге міндетті болды. Сол жылдары Вальдиниеволе халқы мен экономикасы өсті. Дегенмен, 1500 мен 1756 жылдар аралығында Каппианодағы көпiрдің құлауынан туындаған су тасқынынан шабын, орман, егістік және жайылымдардың су астында қалуына байланысты қайталап жұқпалы аурулар тарады. Медичи билігінің кезеңінде фермаларды жалға алудан және балық аулаудан пайда тапты. Осының нәтижесінде, аймақ тұрғындарын қорғау және олар қалпына келтірген қаржымен батпақты құрғатуға мүмкіндік беру үшін сот процестері болды.
Габсбург-Лотарингия әулеті: шипажай қалашығының негізін қалаушылар
1739 жылы Франческо I Лотарингиялық және Мария Тереза Австриялық Флоренцияға барып, үш ай бойы сонда қалды. Одан кейін олар үкіметті 1765 жылға дейін басқарған Регенттік Кеңеске тапсырды. Регенттік батпақтарды меңгеру мәселесін жылдам шешуге тырысты, бірақ бұл күткеннен қиын болды. Сол жылдары індеттер, қызбалар мен ашаршылық қайтадан пайда болды. Мәселені шешу үшін Валдиниволедегі тоқтаулы бұлақтарды арнау арқылы және ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығын дамыту арқылы батпаққа жақын жерлерді игеру қажет болды. 1765 жылы Франческоның қайтысымен Пьетро Леопольдо Ұлы герцог атағын алды, себебі оның анасы Мария Тереза Австриялық оны билік етудің жауапкершілігіне мұқият дайындаған еді. Өкінішке орай, екінші ұлы болғандықтан, ол өмірінің соңғы екі жылында (1790–92) ғана Венадағы тақты мұраға алды. 1765 жылы Тосканаға келген ол бірден жаңалықтарға ашық екенін көрсетті. Регенттік кезінде ол Питти сарайынан басқаруды өзінің алдыңғыларынан гөрі прогрессивті үкіметке қарай реформалады. Ол сондай-ақ экономиканы басқару, мемлекеттік басқару, денсаулық сақтау және ғылым салаларында да жаңашыл болды. Валдиниволе аймағының мәселелерін бірінші қолынан түсіну үшін ол Монтекатиниге бірнеше рет барды, нәтижесінде Монтекатинидің емдік шолу орындарының тарихы Тоскананың Ұлы герцогы Леопольдтан бастау алды. Ол аймақты зерттеу үшін ғалымдарды жіберіп, оған қатысты әділ және ақылға қонымды шешімдер қабылдауға тырысты. Ұлы герцог 1772 жылы Монтекатиниге барып, Понте а Каппианоның шлюздерін және бөгеттерін бұзуға бұйрық берді. Термоминералды суларды арнаға бұру және қаланы жаңарту жұмыстары басталды. Пьетро Леопольдо жұмыстардың жай-күйін тексеру үшін көптеген рет, тіпті отбасымен бірге Монтекатиниге оралды. 1790 жылдың 1 наурызында ол Флоренциядан Венаға қайтып, қайтыс болған ағасы Йозефтің орнын басты. Габсбургтер Лотрингиясының үшінші Ұлы герцогы Фердинанд III болды, ол 21 жасында билікке келді. Ол Наполеон билігін қолдаудан тартынды және 1801 жылы Австрияға жер аударылды. 1817 жылдың 10 маусымында Фердинанд билікке қайта келгеннен кейін, Багни ди Монтекатини кешені қауымға берілді және оларға оны тиімді ету үшін қаржы берілді. 1818 жылдың 18 маусымында моншалар сол кездегі беделді адамдардан құралған комитет басқаруына берілді, олардың ішінде Джузеппе Джустидің әкесі де болды. Осы жаңа басқарумен моншаларда жаңалықтар мен жақсартулар енгізілді. Фердинанд III қайтыс болғаннан кейін оның орнын Леопольд II басты, ол Мареммадағы жерді қайта жарату жұмыстарымен және теміржолдар мен жолдар салумен есте қалды. Леопольд II сондай-ақ Локанда-Маджоре құрылысына да қатысты. Лотрингия кезеңі Рисоржиментомен аяқталды және Ұлы Герцогтіктің соңы 1859 жылы болды. 1860 жылы Монтекатини Монтекатини Альтодағы штаб-пәтерімен Лукка провинциясына қарады. 1889 жылы Флоренцияда өткен халықаралық медициналық конгресс арқасында қалада термиялық медицина саласындағы қызмет басталды. Сол жылы Пьетро Леопольдо ұсынған және бастаған қала құрылысы жобасы кеңейтіліп, жақсартылды.
ХХ ғасыр
1905 жылғы 16 маусымда Монтекатини Альто және Багни ди Монтекатини автономды муниципалитеттерге айналды. 1928 жылғы 28 қазанда Багни ди Монтекатини атауы Монтекатини Терме деп өзгертілді. 1928 жылы Монтекатини муниципалитеті, Вальдиниеволедегі барлық басқа муниципалитеттермен бірге, Лука провинциясынан жаңа құрылған Пистоя провинциясына көшті. 1904 және 1915 жылдар аралығында "Торретта" және "Эксельсиор" нысандары құрылды. Джованноцци 1919-1928 жылдар аралығында Леопольд және Теттуччо моншаларын қалпына келтірді. Муссолини де сол нысандарға барып, мемлекет оларды қалпына келтіруге берген қаражаттың қалай жұмсалғанын көрді және олардың басқаруын Швайгерге тапсырды. 1958 жылы мемлекет моншаларды қайта иеленді, бұл Реди және Эксельсиор моншаларын қайта құрумен байланысты екінші кезеңді білдірді. Сол жылдары Монтекатиниге көрнекті тұлғалар, ақсүйектер, сондай-ақ ойын-сауық және саясат әлемінен келген адамдар жиі бас қойды. 1970 жылы моншалар жыл бойы ашық болды, бірақ сол кезден бастап бүгінге дейін баяу төмендеу байқалды, себебі шипалы суға баруға деген сұраныс азайды. Моншаларды қайта жандандыру жұмыстары 1990 жылдары басталды және қала 2000 жылы осы мақсатқа қол жеткізді. Муниципалитеттің эмблемасы 1908 жылғы 12 тамыздағы Корольдік жарлықпен реттеледі. Бұл қиық қалқан: бірінші нұсқасы Монтекатиниге тән көк түсті және алты кішкентай итальяндық төбеге орнатылған, екі алтын арстанды ұстап тұр, олар қызыл лилиямен безенілген сопақ күміс қалқанмен оралып, бір-біріне қарама-қарсы тұрып, қызыл таз ұстап тұр; екінші нұсқада бәрі күміс және көк түсті. Герб пен туда да жазылған девиз: «Salus» (латын тілінен – Денсаулық).
Минералды бұлақтар
Монтекатини Терме аймағында 24 - 33,4 градус температурасы бар 11 термольдық бұлақ бар. Олардың алтауы емдік қасиеттері бар деп саналады және пайдаланылады. Бұл бұлақтардың бәрі бірдей көзден шығады: жер астында шамамен 60-80 метр тереңдікте орналасқан және атмосфералық сулармен толы су жинағыштан. Бұл сулар Триас кезеңінің әктас, травертин, жасмық және құрамында әк бар тас қабаттарымен жанасқанда минералдармен байиды.
Діни сәулет
Санта-Мария-Ассунта шіркеуі (1962). 1824 жылы діни ғимарат салу туралы шешім қабылданды. Қазіргі ғимараттың құрылысы 1957 жылы басталып, 1962 жылы аяқталды. Бұл сегізбұрышты ғимарат, оның төрт жағында шағын шіркеулер және пресвитериум орналасқан. Монтекатини Альтода орналасқан Жакопо және Филиппо (немесе Кармин) қасиеттілері шіркеуі (1764). Ол 1764 жылы романдық ғимараттың орнында барокко стилінде толықтай қайта салынды. Оның екі еңкейген шатыры бар. Сан-Пьетро-Апостоло (17 ғасыр), бастапқыда Монтекатини қамалының шіркеуі. Ол 12-ші ғасырда приход шіркеуіне айналды, сол кезде ғимарат толығымен қайта жаңартылды. Қазіргі қасбеті, бұрынғы зор ортағасырлық мұнараның орнына салынған, романдық шіркеудің апсидасының соңғы бөлігін құрайды және 17-ші ғасырда қазіргі түріне келді. Ішінде маңызды өнер туындылары сақталған. Санта-Мария-а-Рипа монастыры мен шіркеуі (16 ғасыр). Монастырь ғимараты қатал әрі қарапайым стилімен ерекшеленеді. Шіркеуге тас баспалдақ арқылы кіруге болады, ол, мүмкін, романдық дәуірден қалған, сондай-ақ екі еңкейген шатыры бар қасбеті де соған жатады. Ішінде күмбезді төбелері бар жалғыз зал және 18-ші ғасырдағы жаңартылған фрескалар бар.
Азаматтық сәулет
Вилла Форини Липпи (17 ғасыр) он жетінші ғасырда-ақ салынған. Қазіргі кешен – ауылдық ғимараттардың бірігуі нәтижесінде пайда болған. Фасады екі қабатты тас пандусы бар әдемі баспалдақпен ерекшеленеді, оның үстінде балюстрадалармен тірелген үш аркалы сәнді лоджия орналасқан. Шамамен екі гектарлық саябақпен қоршалған виллада қазіргі уақытта қалалық кітапхана орналасқан. Коммуналдық сарай (1914). Ішінде негізінен Алессандро дель Солдато фирмасы орындаған бай гипстен жасалған әшекейлер бар. Ішкі зал өзінің екі есе биіктігімен және кеңістікті екі коринфтік ордерге бөлетін консольдік балконымен қызығушылық тудырады. Падильончино Тамеричи (1902) «Тамерик тұзын сақтау және сату үшін» салынған. Формальды модерн (Стило Либерти) және гүлдік дизайнымен қаланың сәулет стилінен ерекшеленеді. Ол керамика өндірісінен шабыттанған және суретші, қыш өндіруші, сәндеуші және пеш операторын бейнелейтін барельефтерге толы. Теміржол станциясы (1937) іс жүзінде 1853 жылдан бері жұмыс істеп келеді. Қазіргі ғимарат 1937 жылдың 4 тамызында ашылды, себебі шипажайдың танымалдылығы артуына байланысты үлкенірек ғимарат салу қажет болды. Жобаны архитектор Анджиоло Маццони жасаған. Театро Верди (1829) 1828 және 1829 жылдар аралығында сәулетші Лодовико Фортини «Società delle Nuove Terme» компаниясына тиесілі ойын-сауық паркіндегі үлкен ашық аспан астындағы театр ретінде жобаланған. 1930 жылы Джузеппе Вердидің «Аида» операсымен ашылды. 1981 жылы театр кең ауқымды жөндеуден өтті.
Спа кешені
Монтекатини Термеде он түрлі термалды су көзі бар. Әрбір су көзі орналасқан бірнеше ғимараттар мен иеліктер сол су көзінің атымен аталады. Олар: Терме Экселсиор (1968). Казиноға арналған алғашқы ғимаратты Джулио Бернардини жобалаған және ол 1907 жылғы 27 маусымда көпшілікке ашылған. 1968 жылы алғашқы құрылым бұзылып, Серхио Бруса Паске жобасымен қайта салынған. Лоджияның сәулеттік ерекшелігі флоренциялық Ренессанстан шабыт алған. Терме Ла Фортуна (1910-жылдар). Ла Фортуна су көзі 1853 жылы табылды. Оны сыйырған 1912 жылғы ғимарат төртбұрышты, бір қабатты құрылым мен крипттен тұрады. Кешен күтіммен жасалған бақта орналасқан. Терме Ла Салют (1929). Ла Салют бұлағы 1860 жылы травертин карьерінде ашылды. Мекеме 1922-1929 жылдар аралығында 7250 шаршы метр аумақта қайта салынды. Терме Нуве Реди (2009). Алғаш рет 1920 жылы ашылған мекеме 1964 жылы толығымен қайта жаңартылды. 2009 жылы сәулетші Оресте Ругьеро оны қайта жөндеуден өткізді. Терме Регина (1927), Теттюччо паркінің ішінде орналасқан, 1773 жылы ашылды. Қазіргі, жаңа кешен 1923-1927 жылдар аралығында нео-Ренессанс стилінде, Уго Джованноцци жобасымен салынды. Терме Ринфреско (1927), бастапқыда 1795 жылы жобаланған, бірақ қазіргі таңда жұртшылыққа жабық. Мекеме 1927 жылы Уго Джованноцци жобасымен қайта салынды. Ғимараттың алдында флоренциялық Fleur-de-lis суреті салынған тас мозаикасы қызығушылық тудырады. Терме Тамеричи (1911), шипажай саябағының орталығында орналасқан және төрт ерекше ғимараттан тұрады. Тамеричи термалды су көзі 1843 жылы ашылды, ал оның атын алған мекемені құрайтын ғимараттар 1909 жылы ішінара бұзылып, 1911 жылы қайта салынды. Терме Теттюччо (1928), қаладағы ең ірі термалды мекеме, ашық ауада орналасқан. Алғашқы павильондар кешені және олар орналасқан күтіммен жасалған бақтың бір бөлігі 1779-1781 жылдар аралығында Гаспаре Мария Паолетти жобалаған. 1929 жылы Теттюччо иелігінің бір бөлігі Ренессанс кезеңінің соңынан шабыт алып қайта жөнделді. Терме Леопольд (1926), Габсбург-Лотарингия әулетінің Ұлы герцогы Леопольд II есімімен аталған, алғаш рет 1775 жылы ашылды. Қазіргі кешен 1919-1926 жылдар аралығында жүргізілген жөндеу жұмыстарынан бастау алады. Қазіргі уақытта ол көпшілікке жабық. Терме Торретта (1928) өз атын оның астынан ағатын өзеннен алған. 1829 жылдан бастап граф Балдино Балдини салдырған ғимараттар 1925-1928 жылдар аралығында маңызды жөндеуден өтті.
Terme Excelsior (1968). The first building, dedicated to hosting a Casino, was designed by Giulio Bernardini and was opened to the public on 27 June 1907. In 1968, the first structure was demolished and rebuilt to a design by Sergio Brusa Pasquè. The typical architecture of the loggia draws inspiration from the Florentine Renaissance. Terme La Fortuna (1910s). The La Fortuna spring was discovered in 1853. The 1912 building that houses it consists of a rectangular, single floor structure as well as a crypt. The complex is located in a manicured garden. Terme La Salute (1929). The La Salute spring was discovered in 1860 in a travertine quarry. The establishment was rebuilt between 1922 and 1929 on a site of 7250 square meters. Terme Nuove Redi (2009). First opened in 1920, the establishment was completely rebuilt in 1964. In 2009 it was renovated by architect Oreste Ruggiero. Terme Regina (1927), located inside the Tettuccio park, opened in 1773. The current, newer complex was built between 1923 and 1927 in Neo Renaissance style, to a design by Ugo Giovannozzi. Terme Rinfresco (1927), initially designed in 1795, and as of today closed to the public. The establishment was rebuilt in 1927 to a design by Ugo Giovannozzi. Of some interest is the freshwater stone mosaic of a florentine Fleur De Lis in front of the building. Terme Tamerici (1911), located in the center of the spa park and characterized by four distinct buildings. The Tamerici thermal spring was discovered in 1843 and the buildings that compose the establishment bearing its name were partially demolished in 1909 and rebuilt in 1911. Terme Tettuccio (1928), the largest of the city’s thermal establishments, laid out in an open air configuration. The first complex of pavillions, as well as part of the manicured garden they sit in, were designed by Gaspare Maria Paoletti between 1779 and 1781. In 1929, part of the Tettuccio estate was reworked drawing inspiration from the late Renaissance period. Terme Leopoldine (1926), named after Grand Duke Leopold II of Habsburg Lorraine, first opened in 1775. The current complex dates back to the restoration carried out between 1919 and 1926. They currently remain closed to the general public. Terme Torretta (1928) take their name from the river that flows beneath them. Built from 1829 onwards by Count Baldino Baldini, the buildings underwent an important restoration operation between 1925 and 1928.
Басқа
Даңқ аллеясы – Джузеппе Верди даңғылының тротуары бойында орналасқан инсталляция. Ол Монтекатини Терме қаласына келген көрнекті тұлғалардың есімдері жазылған дөңгелек плиталардан тұрады.