Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Виолалық концерт, Сз. 120, BB 128 (сонымен қатар виола және оркестр үшін концерті деп те аталады) – Бела Барток жазған соңғы шығармаларының бірі. Ол 1945 жылдың шілде айында Нью-Йорктегі Саранақ көлінде тұрғанда оны жазуды бастады. Бұл концертті Уильям Примроуз тапсырыс берді, ол өте беделді виолашы еді және Барток оған орындауға қиын шығарма жаза алатынын білді. Ол Бартоктың «аспаптың айқын техникалық шектеулерімен ешқандай шектеу сезінбеуі керек» деді. Барток бұл шығарманы жаза бастағанда лейкемияның соңғы сатысында күйінішті жағдайда болды және қайтыс болған кезде тек эскиздерін қалдырды.
The Viola Concerto, Sz. 120, BB 128 (also known as Concerto for Viola and Orchestra) was one of the last pieces Béla Bartók wrote. He began composing it while living in Saranac Lake, New York, in July 1945. It was commissioned by William Primrose, a respected violist who knew that Bartók could provide a challenging piece for him to perform. He said that Bartók should not "feel in any way proscribed by the apparent technical limitations of the instrument". Bartók was suffering the terminal stages of leukemia when he began writing the piece and left only sketches at the time of his death.
Тарих
Примроуз Бартокты 1944 жылдың қысында концерт жазуға шақырды. Олар бұл туынды туралы бірнеше хат алмасты. 1945 жылдың 8 қыркүйегінде Барток өзінің хатында, концертті аяқтауға жақын екенін және тек оркестрлеу жұмысы ғана қалғанын мәлімдеді. Бірақ эскиздер бұл рас емес екенін көрсетті. Барток қайтыс болғаннан кейін, оның жақын досы Тибор Серли 1949 жылы концертті аяқтады. 1995 жылы Бартоктың ұлы Питер мен Пол Нойбауэр концерттің бірінші редакциясын жасады, ал кейіннен Цаба Эрдэли оны қайта қарады. Концерттің тұсаукесері 1949 жылдың 2 желтоқсанында Примроуз бен Миннеаполис симфониялық оркестрінің Антал Дорати дирижерлігімен өтті. Виолоншист Тэба Циммерман да концерттің тағы бір редакциясын дайындады.
Primrose asked Bartók to write the concerto in the winter of 1944. They exchanged several letters about the piece. In one, from September 8, 1945, Bartók claims that he is nearly done with it and only has the orchestration to complete. The sketches show that this was not truly the case. After Bartók died, his close friend Tibor Serly completed the piece in 1949. A first revision was made by Bartók's son Peter and Paul Neubauer in 1995, and it was revised once more by Csaba Erdélyi. The concerto was premiered on December 2, 1949, by Primrose and the Minneapolis Symphony Orchestra, with Antal Doráti conducting. Another revision has been prepared by the violist Tabea Zimmermann.
Нысан
Концерт үш бөлімнен тұрады, Барток 1945 жылғы 5 тамыздағы хатында жалпы идеяны былай сипаттады: "ерікті Аллегро, Шерцо, (біршама қысқа) баяу бөлім және Аллегреттодан басталып, темпі Аллегро molto-ға дейін дамитын финал. Әр бөлімнің алдында (көбінесе виолаға арналған солистік орындаумен) қайталамалы (қысқа) кіріспе болады, яғни кем дегенде үш бөлім риторнелло түрінде ұйымдастырылған". (Осыған ұқсас, әр бөлімге тақырыптық кіріспе идеясы Бартоктың 6-шы скрипкалық квартетінде де қолданылған.) Бірінші бөлім еркін соната формасында жазылған. Екінші бөлім айтарлықтай қысқа, ал үшінші бөлімге тікелей жалғасқан өте қысқа шекерцомен аяқталады. Бартоктың қолжазбасында бірінші бөлімнің ұзақтығы 10’20", екіншісі 5’10", үшіншісі 4’45" деп көрсетілген. Бірінші және үшінші бөлімдерде шотланд халқының "Gin a Body Meet a Body, Colmin' Thro' the Rye" әнін еске түсіретін фраза кездеседі. Бұл, әдетте, Примроуздің тегін құрметтеу мақсатында жасалған.
The concerto has three movements, and Bartók wrote in a letter dated August 5, 1945 that the general concept is "a serious Allegro, a Scherzo, a (rather short) slow movement, and a finale beginning Allegretto and developing the tempo to an Allegro molto. Each movement, or at least 3 of them will, [be] preceded by a (short) recurring introduction (mostly solo for the viola), a kind of ritornello." (The aforementioned idea of a thematic introduction to each movement was also used in Bartók's String Quartet No. 6.) The first movement is in a loose sonata form. The second movement is significantly shorter, and closes with a very short scherzo movement with an attacca into the third movement. Bartók's manuscript gives the first movement's duration as 10’20", the second as 5’10" and the third as 4’45". The first and third movements are said to loosely contain a phrase reminiscent of the Scottish tune "Gin a Body Meet a Body, Colmin' Thro' the Rye." This is probably in honor of Primrose's heritage.
Аспаптар
Бартоктың қолжазбасында тек флейта, гобой, 2 кларнет, фагот, мүйіз, 2 керней, тимпан және скрипкалар көрсетілген. Серлидің нұсқасы пикколо, 2 флейта, 2 гобой, 2 B кларинеті, 2 фагот, 3 F мүйізі, 3 B кернейі, 2 тромбон, туба, тимпан, соққы аспаптары және скрипкалар үшін оркестрленген. Питер Барток пен Пол Нойбауэрдің нұсқасы пикколо, 2 флейта, 2 гобой (екіншісі – кор английшпен қосарланған), 2 B кларинеті, 2 фагот (екіншісі – контрафаготпен қосарланған), 4 F мүйізі, 3 B кернейі, тенор тромбоны, бас тромбоны, туба, тимпан, 2 соққы аспабы және скрипкалар үшін оркестрленген.
Bartók's manuscript only specifies flute, oboe, 2 clarinets, bassoon, horns, 2 trumpets, timpani, strings. Serly's edition is orchestrated for piccolo, 2 flutes, 2 oboes, 2 clarinets in B, 2 bassoons, 3 horns in F, 3 trumpets in B, 2 trombones, tuba, timpani, percussion and strings. Peter Bartók and Paul Neubauer's edition is orchestrated for piccolo, 2 flutes, 2 oboes (2nd doubling cor anglais), 2 clarinets in B, 2 bassoons (2nd doubling contrabassoon), 4 horns in F, 3 trumpets in B, tenor trombone, bass trombone, tuba, timpani, percussion (2), strings.
Басылымдар
Бұл нұсқалардың арасында маңызды айырмашылықтар бар. Олардың кейбіреуі метрономдық белгілердей қарапайым. Әр редактор концерттік пьесаның саусақ қою тәсілдерін өте әртүрлі түсіндірді. Бір нұсқада бірінші бөлімді ашық А ішегінен бастау ұсынылса, екіншілері D ішегінен бастауды ұсынады. Әсіресе, Питер Бартоктың нұсқасында қызықты саусақ қоюлар бар, себебі Нойбауэр виола партиясының көп бөлігін өңдеген. Әртүрлі нұсқаларда көптеген иілімдер де әртүрлі, олардың кейбіреулері нақты ырғақтарды және жоғары ноталарды ерекшелеу үшін қосылған, мысалы, Серлидің нұсқасында 8-10-шы такттарда Примроуз синкопаны күшейту үшін иілімдерді ұсынған. Жалпы алғанда, иілімдер, саусақ қоюлар және динамика сияқты көзге көрінетін маңызды айырмашылықтар бар. Кейбір нұсқаларда редактордың түсіндірмелерінен гөрі көп өзгерістер кездеседі; Питер Бартоктың қайта қарауында такттар қосылған, жоқ немесе ноталар өзгертілген.
There are some large discrepancies between the different editions. Some are as simple as the metronome markings. Each editor also had very different interpretations of fingerings for the concerto. One edition suggests beginning the first movement on the open A string, while others suggest beginning on the D string. The Peter Bartók edition, especially, has interesting fingerings because Neubauer edited most of the viola part. Many bowings also differ between different editions, some of them inserted specifically to accent certain rhythms and high notes, such as in mm. 8 10 in Serly's edition, where Primrose included some bowing suggestions to emphasize the syncopation. Overall, there are significant surface level discrepancies such as bowings, fingerings and dynamics. Some editions contain more changes than editor markings; in Peter Bartók's revision, measures are added, completely missing, or with note changes.
Баспа аралықтағы өзгерістер мен оқшаулаулар
Питер Барток былай деді: "Біз баспадағы ноталарды тек Тибор Серлидің әкемнің эскиздерінен дайындалған соңғы қолжазбамен салыстырып, қателерді табумен шектеле алмайтынымыз, эскиздің өзінен бастауымыз керек екені анық болды". Ноталық алғашқы өзгеріс 44-ші тактің екінші уақытында басталады, онда D нотасына қарсы қос дыбыс ретінде тағы бір D қосылған. Келесі тактіндегі бірінші уақыт октавамен төменге түсірілген, бұл орындауды жеңілдету үшін жасалған болуы мүмкін. 54-ші тактқа дейін бәрі өзгермейді, онда Серли виолаға үзіліс берген, ал Питер Барток солисттік партияға екі такттық мелодия қосыпты. Серлидің басылымы 67-ші тақты бір таққа білдіреді, бірақ Питер Барток оны бір тақ пен бір таққа бөліп, үштіктер тобын қосады. Питер Барток октавалық ауыстырулар жасап, Серлидің нұсқасындағы 74-ші тақты жойған кезде, осындай өзгерістер жалғаса береді.
Peter Bartók said, "It became clear that we could not merely compare the printed score with the final manuscript prepared from my father’s sketches by Tibor Serly, and discover engraving errors, but we would have to start with the sketch itself." The first of the note changes begins in measure 44 on beat two, where there is an added D as a double stop against a D. In the next measure, the first beat is transposed down an octave, probably to facilitate performance. Everything remains consistent until measure 54, where Serly has the viola resting but Peter Bartók has included two measures of melody in the soloist's part. Serly's edition makes measure 67 a bar, but Peter Bartók splits it into a bar plus a bar and adds a group of triplets. This trend of alterations continues as Peter Bartók adds octave displacements, and omits what is measure 74 in Serly's version.