Чайковскийдің скрипкалық концерті (1878)

Кіріспе

Пётр Чайковскийдің 1878 жылғы концерті – Ре мажордағы скрипка концерті, Op. 35 – Пётр Ильич Чайковскийдің скрипкаға арналған жалғыз концерті. 1878 жылы жазылған, ол ең танымал скрипка концерттерінің бірі. Концерт Чайковскийдің бақытсыз некесінен соң қалпына келген Швейцарияның Кларенс қаласында жазылды. Концерт Эдуард Лалоның «Испан симфониясының» ықпалымен жазылды және Чайковскийдің шәкірті, болжамды бұрынғы жақыны Иосиф Котекпен бірлесіп жасалды. Чайковскийдің бастапқыда осы туындыны Котекке арнау ниеті болғанымен, қоғамдық қысымға байланысты Леопольд Ауерге арнады. Бірақ Ауэр оны орындаудан бас тартты, ал премьераны 1881 жылы Адольф Бродский орындады, оған сын аралас пікірлер болды. Чайковский кейіннен Бродскийге қайта арнаған бұл шығарма скрипка репертуарының маңызды бөлігіне айналды. Концерт үш бөлімнен тұрады, жеке скрипка мен оркестр үшін жазылған және әдетте 35 минутқа жуық орындалады.

Тарих

Бұл шығарма Швейцарияның Женева көлінің жағасындағы Кларенс курортында жазылды. Чайковский Антонина Милюковаға үйленгеннен кейін басталған депрессиядан құтылу үшін осы жерге келген. Ол G мажордағы фортепианолық сонатасымен жұмыс істеп жатқан, бірақ оны аяқтау қиынға соғып жатты. Біраз уақыттан кейін, оның композиция шәкірті, скрипкашы Иосиф Котек оған қосылды. Котек скрипка сабақтары үшін Берлинде Джозеф Йоахиммен оқыған болатын. Екеуі скрипка мен фортепианоға арналған шығармаларды бірге орындады, соның ішінде Эдуард Лалоның «Испания симфониясының» скрипка мен фортепианоға бейімделген нұсқасын, Котек келген күні орындаған болуы мүмкін. Бұл шығарма концерттің тууына себепкер болған болуы мүмкін. Чайковский өзінің меценаты Надежда фон Мекке былай деп жазды: «Онда [Испания симфониясында] көптеген жаңалық, жеңілдік, тартымды ырғақтар, әдемі және тамаша үйлесімдегі мелодиялар бар. Ол [Лало], Лео Делибес пен Бизе сияқты, тереңдікке ұмтылмайды, бірақ ол қалыпты жағдайдан қашып, жаңа формаларды іздейді және қалыптасқан дәстүрлерді сақтаудың орнына музыкалық сұлулық туралы ойлайды, немістер сияқты». Чайковский туралы зерттеуші, доктор Дэвид Браун, Чайковский «өзі жазуға кірісетін скрипкалық концерттің рецептін жазғандай» деп жазады. Чайковский концерттің үстінде жылдам және тұрақты жұмыс істеді, себебі демалыс кезінде ол шабытын қайта тапқан еді, және жұмыс бір айдың ішінде аяқталды, бірақ ортаңғы бөлігі толығымен қайта жазылды (алғашқы нұсқасы скрипка мен фортепианоға арналған үш пьесаның біріншісі ретінде сақталды, «Souvenir d'un lieu cher»). Чайковский скрипкашы болмағандықтан, сололық бөлімді аяқтау үшін Котекке кеңес сұрады. «Ол менің концертіммен қаншалықты ықыласпен айналысады!» - деді Чайковский жаңа баяу бөлімін аяқтаған күні ағасы Анатолийге жазған хатында. «Оның көмегі болмаса, мен ештеңе істей алмас едім. Ол керемет орындайды».

Арналу

Чайковский концертті Иосиф Котекке арнағысы келді, бірақ жас жігітпен қарым-қатынасының нағыз мәні туралы қауесеттердің тууынан қорқып, шектелді. (Олардың бір кезде махаббатта болғандығына көзі жеткен, ал Чайковский гомосексуализмін көпшілік алдында жасыруға үнемі тырысқан.) 1881 жылы Котек скрипкалық концертті орындаудан бас тартқаннан кейін, оның мансабына зиян келтіретініне сенгендіктен, Котекпен қарым-қатынасын үзді. Дегенмен, ол 1877 жылы жазылған, ал 1878 жылы жарық көрген скрипка мен оркестрге арналған «Вальс-скерцоны» Котке арнады. Чайковский алғашқы орындауды Леопольд Ауэрге тапсыруды жоспарлаған, өйткені ол оған скрипка мен оркестрге арналған «Көңілді серенаданы» жазған еді, сондықтан ол шығарманы оған арнады. Бірақ Ауэр бас тартты, нәтижесінде 1879 жылдың наурызына жоспарланған премьераны тоқтатуға тура келді және жаңа солист іздеуге кірісті. 1912 жылы Ауэр «Музыкалық курьер» атты Нью-Йорк журналына оқиғаның өзінің нұсқасын айтты:

Шамамен отыз жыл бұрын [нақтырақ айтқанда, отыз төрт жыл бұрын] бір күні Чайковский келіп, маған музыкалық партитураны сыйлады. Менің таңғалуым шексіз болды, себебі ол маған арналған скрипкалық концерт екенін көрдім, аяқталған және қазірдің өзінде басылған. [Бұл 1878 жылы басылған скрипка мен фортепианоға арналған редакция болды; толық партитура 1888 жылға дейін жарық көрген жоқ.] Менің алғашқы сезімім – оның маған деген сыйластығының дәлелі үшін алғыс білдіру болды, бұл мені суретші ретінде құрметтеді. Бірақ композициямен жақсырақ танысқаннан кейін, ұлы композитор оны баспаға жібермес бұрын маған көрсетпегеніне өкіндім. Осылайша біз екеуміз көптеген ұятты жағдайлардан сақталар едік.

Мен жас композитордың симфониялық шығармаларын ынтамен қолдағанмен (сол кезде ол бәріне таныс емес еді), мен скрипкалық концертке, бірінші бөлімінен басқа, сондай құлшыныспен қарай алмадым, тіпті оны оның таза оркестрлік шығармаларымен бір деңгейге қоя алмадым. Мен әлі де солай ойлаймын. Концертті көпшілікке ұсынуды кешіктіруімнің себебі, ішінара оның ішкі құндылығына күмәнім болды, ал екінші жағынан, мен сололық бөлімнің кейбір жерлеріне техникалық себептермен сәл түзетулер енгізуге тура келетінін түсіндім. Мен бұл деликатты және қиын міндетті кейіннен орындадым, скрипкалық сололық бөлімді қайта өңдедім, және осы редакцияны мен және менің шәкірттерім бүгінге дейін ойнап келеміз. Концертті бастапқы түрінде ойнауға болмайтынын айтқандығым рас емес. Мен айтқаным – кейбір бөлімдер аспаптың сипатына сай келмейтіні және олар қаншалықты жақсы орындалса да, композитордың ойлағандай жақсы естілмейтіні. Мен осы эстетикалық тұрғыдан қарап, оның кейбір бөліктерін жүзеге асыру мүмкін емес деп таптым, сондықтан мен сололық бөлімді қайта өңдедім. Чайковский концертті көпшілік алдында орындауға кешіктіргенімнен ренжіді және оның орнына дұрыс болды (мен осыған жиі қатты өкініп, өлімінен бұрын одан кешірім алдым), енді екінші басылымын шығарды және концертті осы жолы Адольф Бродскийге арнады, ол оны Венада орындады, онда ол, әсіресе Хансликтен, қатты сынға ұшырады. Оркестрлік партитурада әлі де менің атым көрсетілгенінің жалғыз түсіндірмесі – композитордың тілегімен концертті қайта басып шығарған алғашқы баспагер, Мәскеулік П. Юргенсон, фортепианолық партитураны жаңа басылымда шығарды, бірақ оркестрлік партитураны оның бірінші басылымы таусылғанға дейін қайта басып шығаруды күтті. Осылайша екі есе арналу мәселесі шешілді. Концерт әлемге танымал болды, ал ең бастысы – осы. Барлығын қуанту мүмкін емес.

Warmly as I had championed the symphonic works of the young composer (who was at that time not universally recognized), I could not feel the same enthusiasm for the Violin Concerto, with the exception of the first movement; still less could I place it on the same level as his purely orchestral compositions. I am still of the same opinion. My delay in bringing the concerto before the public was partly due to this doubt in my mind as to its intrinsic worth, and partly that I would have found it necessary, for purely technical reasons, to make some slight alterations in the passages of the solo part. This delicate and difficult task I subsequently undertook, and re edited the violin solo part, and it is this edition which has been played by me, and also by my pupils, up to the present day. It is incorrect to state that I had declared the concerto in its original form unplayable. What I did say was that some of the passages were not suited to the character of the instrument, and that, however perfectly rendered, they would not sound as well as the composer had imagined. From this purely aesthetic point of view only I found some of it impracticable, and for this reason I re edited the solo part. Tchaikovsky, hurt at my delay in playing the concerto in public and quite rightly too (I have often deeply regretted it, and before his death received absolution from him), now proceeded to have a second edition published, and dedicated the concerto this time to Adolf Brodsky, who brought it out in Vienna, where it met with much adverse criticism, especially from Hanslick. The only explanation I can give of the orchestral score still bearing my name is that when the original publisher, P. Jurgenson, of Moscow, to suit the composer, republished the concerto, he brought out the piano score in the new edition, but waited to republish the orchestral score until the first edition of it should be exhausted. This is the only way I can solve the problem of the double dedication. The concerto has made its way in the world, and after all, that is the most important thing. It is impossible to please everybody.

Премьера

Алғашқы орындалысын 1881 жылғы 4 желтоқсанда Венада Ханс Рихтер жетекшілігімен Адольф Бродский орындады. Чайковский арнауын Бродскийге өзгертіп берді. Сынақ пікірлері әртүрлі болды. Әсерлі сыншы Эдуард Ханслик оны "ұзақ және мақтаншыл" деп атап, "музыканың құлаққа жағымсыз келетін түрде болуы мүмкін деген ойға келтіретініне" наразылық білдірді, соңғы бөлімін "иіссіз, орыс тілінде" деп сипаттады. Ханслик сондай-ақ "скрипканы ойнаған жоқ, оны қатты ұрып-соққан" деп жазды. Бұл туындыны көпшілікке танымал етуге және репертуарда орын алуына үлкен еңбек еткен скрипкашы Карел Халир болды (1905 жылы Сибелиус скрипка концертінің қайта жөнделген нұсқасының премьерасын орындады). Чайковский 1888 жылы Лейпцигте орындалған туындысын, Халирдің жеке орындауымен тамашалап, бұл күнді "есте қаларлық күн" деп атады. Концерттің Польшадағы тұңғыш көрсетілісі 1892 жылғы 14 қаңтарда Варшавада Станислав Барцевичтің скрипкада орындауымен және композитордың дирижерлігімен өтті. Сол күні Польшада алғаш рет "Көңілді серенада" да орындалды.

Аспаптар

Концерт жеке скрипка, екі флейта, екі гобой, А және B♭ (бе-моль) кларнеттері, екі фагот, төрт мүйіз (F тонында), екі труба (D тонында), қосымша тромбон, тимпани және ішекті аспаптар үшін жазылған.

Аллегро модерато

Бірінші бөлім соната түрінде және кіріспе, экспозиция, даму, рекапитуляция және кодаға бөлінеді. Қысқа кіріспе D мажордағы оркестрмен орындалады; бірінші фортепиано концерті сияқты, оның тақырыбы ешқашан қайта пайда болмайды. Солист каденция тәрізді кіріспемен жауап береді және экспозицияны cantabile негізгі тақырыбын таныстырумен бастайды. Виртуоздық пассаждардан кейін, оның ішінде жылдам темпте орындалатын гаммалар мен үш дыбыстық тобы, A мажорда тыныш екінші тақырып енгізіледі. Көңіл-күй біртіндеп күшейеді және толық оркестрдің негізгі тақырыпты орындауымен, әдебиеттегі ең әсерлі "жеңіске" айналған керемет шыңға жетеді. Даму бөлімі, C мажорда аяқталатын, көрінетіндей кездейсоқ хроматикалық өзгерістер сериясымен басталады, онда жалғыз скрипка негізгі тақырыптың нәзік вариациясын орындайды. Содан кейін F мажордағы негізгі тақырыптың батырлық оркестрлік тутисі келеді, ол Чайковскийдің өзінің техникалық қиындығы жоғары каденциясына алып келеді, онда скрипканың ең жоғары ноталары қолданылады. Трильмен аяқталатын каденциядан кейін оркестр қайтадан кірісіп, рекапитуляция D мажордағы негізгі тақырыппен басталады. Екінші тақырыптың қайталануынан кейін, ол да D мажорда, "оркестр мен солист қарқынды кодада аяққа дейін бәсекелеседі".

Әнші:

Екінші бөлім салыстырмалы түрде баяу үш өлшемді такт және мұңды тонмен жазылған. Ол ағаш аспаптарындағы қысқа хорға ұқсас кіріспемен басталады, содан кейін соло скрипкада G минорындағы бірінші тақырып енгізіледі; "әдемі, бірақ ресми" қарапайым ән әуені. Ұзын оркестрлік аралық E мажордағы жарқын бөлімге алып келеді. Бірінші тақырыптың қайталануы көшуге әкеледі, оркестрлік аккордтардың үшінші бөлімге дейін жоғалып кететін тізбегі, ол үзіліссіз (attacca subito) жалғасады және қайталанатын тақырыптық циклдар. Ол көтеріңкі оркестрлік кіріспемен басталады, содан кейін соло скрипкасы D мажордағы билейтін негізгі тақырыпқа бастап келеді. А мажордағы сәл тыныш бөлім (Poco meno mosso) екінші тақырыпты ұсынады, ол бірнеше вариациялар тізбегінде өңделеді. Солист F мажордағы негізгі тақырыпқа оралу үшін (Poco a poco stringendo) жылдамдайды, содан кейін G мажордағы екінші тақырыпты қайталайды. Негізгі тақырып тағы бір рет пайда болады және шығарманы салтанатты түрде аяқтайтын D мажордағы жоғары виртуоздық кодаға алып келеді.