Кіріспе

Жан Сибелиусдің үш бөлімді концерті. Жан Сибелиусдің Ре минорындағы, Op. 47 скрипкалық концерті 1904 жылы жазылып, 1905 жылы қайта жөнделген. Бұл Сибелиусдің жалғыз концерті. Ол симфониялық көлемде және бірінші бөлімдегі даму бөлімінің рөлін атқаратын солист үшін кеңейтілген каденцияны қамтиды.

Тарих

Сибелиус концертті белгілі скрипкашы Вилли Бурместерге арнады, ол концертті Берлинде орындауға уәде берген. Бірақ, қаржылық себептерге байланысты Сибелиус премьераны Хельсинкиде өткізуді шешті, ал Бурместер Финляндияға келе алмайтындықтан, Сибелиус (1873–1914) – сол кезде Хельсинки музыка институтында (қазіргі Сибелиус академиясы) сабақ берген, чех тегіндегі венгр скрипка педагогын шақырды. Концерттің бастапқы нұсқасы 1904 жылдың 8 ақпанында Сибелиус дирижерлігімен таныстырылды. Сибелиус премьераға дейін шығарманы толық аяқтамағандықтан, Новачекке дайындалуға аз уақыт берді, ал шығарманың қиындығы соншалық, тіпті одан да тәжірибелі орындаушыны да сынап тастаған болар еді. Осы факторларды ескере келе, Сибелиус Новачекты таңдауы ақылға сыймайды, өйткені ол мұғалім еді, танымал солист емес, сондықтан премьера сәтсіз аяқталғаны түсінікті. Дегенмен, Новачек кейде бейнеленгендей нашар орындаушы емес еді. Ол Мартин Вегелиус Хельсинки институтына алғашқы скрипкашы ретінде шақырылған, ал 1910 жылы Сибелиустің «Voces intimae» аспаптық квартетінің премьерасына қатысып, жағымды пікірлер алды. Сибелиус бұл нұсқаны жариялаудан бас тартып, маңызды түзетулер енгізді. Ол өзінің ойынша қажетсіз материалдарды жойды. Жаңа нұсқа 1905 жылдың 19 қазанында Рихард Штраустың дирижерлігімен Берлин сотының оркестрінде таныстырылды. Сибелиус қатыспады. Вилли Бурместерді тағы да солист ретінде шақырды, бірақ ол тағы да қол жетімді болмады, сондықтан қойылым оныңсыз өтті, оркестр жетекшісі Карел Халир солист рөлін орындады. Бурместер қатты намыстанды, концертті орындаудан бас тартты, ал Сибелиус оны 12 жастағы венгр «ұлы дарыны» Ференц фон Вецсейге арнады. Вецсей шығарманы жақтады, алғаш рет 13 жасында орындады.

Бастапқы нұсқа солисттің жоғары деңгейдегі шеберлігіне үлкен талап қойды. Түзетілген нұсқа да солисттен жоғары техникалық дайындықты қажет етеді. Бастапқы нұсқа түзетуден өткен нұсқадан сәл ұзын, оның ішінде түзету кезінде жойылған тақырыптар бар. Кейбір бөлімдер, мысалы, басы, үшінші бөлімнің көп бөлігі және екінші бөлімнің бір бөлігі өзгеріссіз қалды. Бірінші бөлімдегі каденция скрипкалық партия үшін дәл сол күйінде сақталды.

Музыка

Бұл Сибелиус жазған жалғыз концерті, бірақ ол жеке аспаптар мен оркестр үшін бірнеше кішкентай көлемді шығармалар жазды, соның ішінде скрипка мен оркестр үшін алты "Humoresques". Бұл шығарманың ерекшелігі – солисттің ұзақ каденциясы сонаталық формадағы бірінші бөлімдегі даму бөлімінің қызметін атқаруы. Дональд Тови соңғы бөлімді "мұз аюларына арналған поляк биі" деп сипаттады. Бірақ ол осылай айтқанда кемсітуді мақсат етпеді, себебі ол әрі қарай былай деді: "Мендельсон мен Шуманның ойлап тапқан концерттік жеңіл және еркін формаларында, Сибелиус скрипкалық концертінен гөрі түпнұсқа, шебер және көтеріңкі шығарманы кездестірген емеспін". Көптеген скрипкалық партиялар таза виртуоздыққа толы, бірақ ең жарқын үзінділердің өзі мелодиялық өрнектермен кезектеседі. Бұл концерт көлемдік тұрғыдан симфониялық сипатқа ие, көптеген басқа концерттердегі жиі кездесетін жеңіл, "ритмикалық" қосымшалардан мүлдем өзгеше.

Нәрселеу

Концерт жеке скрипка, 2 флейта, 2 гобой, 2 кларнет, 2 фагот, 4 валторна, 2 труба, 3 тромбон, литавра және скрипкалар тобы үшін жазылған.

I. Алегро модерато

Бірінші бөлім pianissimo саптарының жұмсақ пульсациясымен басталады. Солист содан кейін G A D мотивін қамтитын бірінші тақырыппен кіреді, оны кларнет солосы қысқаша қайталайды. Жоғары F нотасының құштарлығы мен күтпеген E flat мажор аккордынан кейін, солист G сабында жаңа, қараңғы тақырыпты ұсынады. Төменгі жыртық аспаптар мен тимпандар скрипкашыға бірнеше рет сүйемелдейді. Каденция тәрізді арпеджиолар, қос ноталар және солистің тағы да көп жүгірулері жыртық аспаптардың тақырыпты қайталауымен бірге орындалады. Солист содан кейін шапшаң он алтыншы ноталар мен жылдам сымдарды қиылыстыратын салыстырмалы түрде қысқа каденция ойнайды. Соло скрипкадан үзіліспен орындалған октавалар бойынша жоғары қарай бағытталған гаммадан кейін, саптар симфониялық стильде кіріп, экспозицияның екінші жартысын жариялайды. Музыканы фагондар мен кларнеттер жалғастырады, ал сосын тағы бір рет солист кіріседі. Скрипка көтерілетін мотивті ойнайды, содан кейін жылдам арпеджио, ол ерлікке толы скрипка тақырыбына айналады, ал оның шыңы affettuoso октаваларымен бітеді. Солист баяу D♭ арпеджиосымен жұмсақ көтеріледі, ол ерлік тақырыбына негізделген нәзік, ирек октавалық өрнекке бастайды. Бұл октавалар бір сымда триллге дейін жетіп, ирек фигура екінші сымда шеберлікпен орындалады. Тағы бір күшті оркестрлік tutti кеңейтілген скрипка каденциясына әкеледі. Каденция бөлімнің даму бөлігін құрайды және рекапитуляцияға дейін аяқталады, мұнда қаһармандық тақырып бұрынғыдан жарты тон жоғары орындалады. Солисттің ұзақ триллі кенеттен виртуоздық кодаға өтеді, ол октаваларда ерекше шеберлік, гармонияға жылдам және кең ауысулар, сондай-ақ рикошетпен иілуді талап етеді. Жоғары қарай құйылатын қос ноталар, саусақпен орындалған гармониялық акорд және соңғы күшті D нотасы бірінші бөлімді аяқтайды.

II. Көптен жасалған әуен

Екінші бөлім өте лирикалық. Кларнеттер мен гобойлердің қысқа тақырыбы негізгі тақырыпқа бастап келеді, оны пиццикатомен ойналатын сымдардың қосылуымен соло скрипка орындайды. Әннің алғашқы бөлігінде латунь аспаптарының диссонанстық сүйемелдеуі басым. Содан кейін оркестр бастапқы тақырыпты құлшыныспен батыл орындайды. Кенеттен, соло скрипка ағымды, екі нотамен тоқтатылған, полиритмиялық фразалармен кіріседі. Бұл бөлім үздіксіз үштік он алтыншы ноталарға дамиды, олар трилл бөліміне алып келеді. Биік C және B-bemol ноталарынан кейін музыка тынышталады, нәзік сынған октаваларда скрипкашының жоғары қарай жылжуына мүмкіндік береді. Ұзақ өтпей, соло скрипка кернеуді қайтадан арттырады және ақырында бөлімнің басты шыңына жетеді, ол негізінен бірінші тақырыптың вариациясы болып табылады. Содан кейін, соло скрипка бірінші тақырыпты қайталайды және жұмсақ, әдемі әуенмен ойнап, барлық сергек гармониялық D нотасына дейін жеңілдей сығады. Оркестрдің жұмсақ B-bemol мажор аккордтары осы бөлімнің тыныш аяқталуына сүйемелдейді.

III. Қуаныш, бірақ көп емес

Соңғы бөлім төрт такттық ырғақты соққылармен басталады, төменгі скрипкалар "сегізінші нота – он алтыншы нота – он алтыншы нота" үлгілерін орындайды. Скрипка G тартылысындағы бірінші тақырыпты батыл түрде енгізеді. Бұл бөлім скрипканың керемет және толыққанды шеберлігін көрсетеді, жоғары иіспен стаккатолық екі ноталық тоқтаулар және жылдам тартылыстармен жүгіру, содан кейін октавалар бірінші tutti-ге алып келеді. Екінші тақырып оркестрге беріледі және ол вальс сияқты; скрипка сол тақырыпты өзгертіп, арпеджиолар мен екі ноталық тоқтаулармен орындайды. Октавалармен аяқталатын тағы бір қысқа бөлім бірінші тақырыпты қайталауға көпір салады. Кларнет және төменгі духовой аспаптар соңғы бөлімді ұсынады. Скрипкадағы гармоникалық өрнектер сарказмды аккордтар мен байланысты екі ноталық тоқтауларға дейін жетеді. Бұзылған октавалар өте батыл екі ноталық тоқтаулар мен октавалармен секіруге алып келеді. Ұзақ оркестрлік tutti скрипканың аяқталуға дайындалуына көмектеседі, D мажор шкаласымен жоғары көтеріліп, төменге қарай флатталған супертоникамен (кейін қайталанады) оралады. Концерттің соңы скрипка мен оркестрдің шешімді D нотасымен безендірілген, жоғары көтерілетін он алтыншы ноталардың гүлденуімен аяқталады.