Кіріспе
Шығыс Танзанияның этносы Зармо халқы, сондай-ақ Дзаламо немесе Сарамо деп аталады, (суахили тілінде Вазарамо) Танзанияның орталық шығыс жағалауында, әсіресе Дар-эс-Салам және Пвани аймақтарында тұратын банту этносы. Олардың саны шамамен 0,7 миллион адамды құрайды, олардың 98% астамы мұсылман. Олардың мәдениеті мен тарихы қалалық және ауылдық жерлерде өмір сүргенінің нәтижесінде қалыптасқан.
The Zaramo people, also referred to as Dzalamo or Saramo, (Wazaramo, in Swahili) are a Bantu ethnic group native to the central eastern coast of Tanzania, particularly Dar es Salaam Region and Pwani Region. Estimated to be about 0.7 million people, over 98% of them are Muslims, Their culture and history have been shaped by their dwelling in both urban and rural landscapes.
Тіл
Бастапқы зарамо тілі, кейде кизарамо деп аталады, банту тілі және Нигер-Конго тілдер отбасына жатады. Дегенмен, қазіргі Танзанияда оны аз ғана адам сөйлейді, ал көпшілігі суахили тілін туған тілі ретінде қолданады, себебі ол Шығыс Африка жағалауының сауда тілі және Танзанияның мемлекеттік тілі.
Шығу тегі
Ауызша дәстүр бойынша, зарамолар 19-ғасырдың басында батыр Пази бастауындағы шомви халқының ұрпақтары екендігі айтылады. Қазіргі Дар-Эс-Салам аумағында өмір сүрген саудагерлік клан – шомвилер, Кениядан келген камба халқының бір тобының шабуылына ұшырады. Шомвилер көмек үшін ішкі аймақтарда тұратын Пази батырына жүгінді. Пази камбаларды жеңген соң, одан тұз, мата және басқа да заттарды сыйлық ретінде сұрады. Шомвилер оның талаптарын қанағаттандыра алмағандықтан, оған және оның отбасына жағалауда бірге тұруды ұсынды, ал оның орнына олар жыл сайын сыйлықтар беретін болды. Осы соғыс пен оның салдары зарамо халқының құрылуына себеп болды делінеді.
Исламдану
Мәжи-Мажи көтерілісінен кейін ислам дінінің кең таралу кезеңі болғаны сөзсіз. 1914 жылға дейін Нгиндо, Зарамо және Зигуа халықтары жағалау аймағында исламның күшті ықпалында болды. Содан бері аймақ негізінен ислам дініне көшті, тек масаилар, кейбір бондэлер (ұзақ миссионерлік тарихы бар) және шамалы дәрежеде матумбилер басқаша қалды. Солтүстік Диго халқын исламға өткізуге соңғы кедергі лютерандық құралдарын жою арқылы алынды. Оңтүстікте көптеген мувера мен макуалар христиан дінін тастағаннан кейін миссионерлік жұмыс басталды, көп әйел алу және басқа да кедергілер көптеген жаңа мүміннің қайта оралуын қиындатты, нәтижесінде ислам жағалау аймағының басты дініне айналды. 1913 жылы Зарамо халқының жартысына жуығы мұсылман болды. Жағалаудан және солтүстік Руфиджиден, Зарамо жігіттердің жандо инициациясының маңызды рөл атқарған ислам дінінің таралуын қадағалап, дін тарату жұмыстары жүргізілді. Зарамо ислам сүндеттеуін бастады. Жағалау аймағындағы және оның ішкі аймағындағы ислам миссионерлік жұмыстың тиімділігін әдетте төмендетті. Бенедиктиндер Зарамоның немқұрайлылығына байланысты өз қызметін ішкі аймаққа көштірді. Қарсылық көрсетуге қажетті ресурстарды Кубандва культі және Увуксала қоғамы сияқты жергілікті діни ұйымдар ұсынды. Дегенмен, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан халықтың бәрі де христиан дініне қарсы болған жоқ. 1912 жылы Узарамодағы 150-200 валимудың тек он бірі ғана Құранды жай ғана оқудың орнына түсіндіре алатыны хабарланды, ал Құран мектептеріндегі оқушылар Құранды араб тілінде оқып, мағынасын түсінбейтіні айтылды. Сиқыр мен сауаттылық көбінесе өріліп жатты. Әдетте, ата-бабаларды құрметтеу немесе қоғамды тазарту үшін Құранды дауыстап оқу қалыпты жағдай болды. Құраннан алынған үзінді әдеттегідей талисман ретінде, ал суға араласқан сия дәрі ретінде қолданылды. Оңтүстік Пареге жаңа, жоғары сапалы күріш сорттарын және суару әдістерін енгізгені үшін Абдулрахман Саиди Мбога атты Зарамо мұсылман қоныс аударушысы есімдері тарихта қалды. 1950 жылдарға қарай исламның саяси ұстанымын анықтау оңай болды. Бұл дін христиан дінімен салыстырылатын деңгейде өсіп қана қоймай, мұсылмандар бұрынғыдан да қатаң түрде дінін сақтағандай көрінді. Алайда, мәдени қарсылықтар күшті болды. Аз ғана Зарамо мұсылмандары мешітке барып, олардың әйелдерге арналған рәсімдері көбінесе исламдық емес болып қалды. Қалалық ислам, әсіресе Дар-эс-Саламда, кейде сыртқы болды. Тіпті мұсылмандығын жариялаған нгиндтар да ислам некесін сирек жасады.
Колониялық кезең
Британдық кезеңде Африка қауымдастығының негізін қалаушы мүшелеріне 1920 жылдары Дар-эс-Саламдағы ең беделді үш африкалық қауымның өкілдері кірді: Манияма және Зарамо. Эфенди Плантан, бұрынғы аскари қауымының басшысы, оның хатшысы Клейст Сайксті тәрбиелеген. Мзе Суди, Бельгиялық Конгодағы филиалдың Манияма басшысы және құл ата-анасының ұлы, комитет мүшесі болды. Оның да айтарлықтай үйі болған. Екі көрнекті көшбасшы Зарамодан шыққан: бірінші вице-президент және саудагер Рамадан Али, сондай-ақ 1930 жылдары қауымдастықтың қазынашысы болған құрылыс инспекторы Али Саиди. Кейін екеуі де Вазарамо одағының жетекшілері болды, Рамадан Али Марини патшасы және Дар-эс-Саламдағы ең танымал африкалықтардың бірі атанды. Бұл адамдардың мүдделері мен біріктіруші принциптері Уоттс пен Матоладан мүлдем өзгеше болды. Ұйым 1930 жылдар бойы білімді адамдардың аумақтық одағын жақтаушылар мен қаланың әртүрлі әлеуметтік топтары арасындағы үйлесімдіктерді қолдаушылар арасында бөлінді. Қаладағы африкалықтарды немістер ливали арқылы басқарды. Британдықтар алдымен таңдалған еуропалықтар мен азиялықтардан құралған қалалық билікті құрды, содан кейін бірнеше «туған әкімшіліктерді» сынап көрді. Қала жеке ауданға айналдырылып, алты бөлімге бөлінді, әрқайсысы бір ақсақалдың басқаруында болды. Соңында, 1941 жылы қалалық билікке жергілікті істер жөніндегі кіші комитет пен алғашқы африкалық мүшелер қосылды. Бұл шараларға Зарамо басшысын бүкіл қалалық биліктің басшысы етіп тағайындау, алты ақсақалдан тұратын кеңес құру (олардың әрқайсысы бір бағыттан тайпалардың біріккен тобын ұсынуы тиіс) және қаланы жеке ауданға айналдыру кірді. Халық санының артуы Дар-эс-Саламның барлық сипатын өзгертті. Көптеген Зарамо елді мекендері, әсіресе Бугуруни, иммигранттар құрған шатыр қалаларға сіңіп кетті. Магомениде Нямвезиден екі есе көп адам тұрды, бірақ көптеген Зарамолар алыс батыстағы Бугуруниде тұрды, ол айналағы ландшафтқа үйлесіп жатты. 1956 жылы жүргізілген сараптамаға сәйкес, үйлердің көп бөлігі шағын кәсіпкерлердің немесе шеберлердің қаржатымен салынған. Сондай-ақ, қалаға алғаш көшіп келген Манияма, Яо және Маконде сияқты бірнеше этникалық топтардың көптеген үйлері бар екені анықталды. Алайда, Шомви мен Зарамоның жылжымайтын мүлігі көп болмағанын атап өткен жөн, өйткені Дар-эс-Саламның қарапайым бастамасынан бастап күрт өсуі екі туған топты да қамтыды. Шомви мен Зарамо екеуі де кейде қаланың «олардың меншігінде» екенін мәлімдегенде, ешкім оларды қапатарға алмады. Шомвилер негізінен балықшылар болды, ал Зарамо, білім беру деңгейі төмен аймақтан келген, «толығымен суға батқан» жағдайға түсті – бұл Дар-эс-Саламды Шығыс Африканың басқа астаналарынан ерекшелендіретін ерекшелік. 1950 жылдардағы тайпалық қауымдастықтар қалалық әл-ауқатты жақсартумен қатар ауылдық жерлерді дамытуға да көп көңіл бөлді. Вазарамо одағы осының ең жарқын мысалы болды. Зарамоға оларды жерлеу немесе күту үшін қауымдастық қажет болмады, өйткені ол қалаға жақын жерде тұрды. Алайда, 1955 жылы Дар-эс-Саламда тіркелген 6500 тайпалық одақтың мүшелерінің шамамен 3500-і Вазарамо одағында болды. Оның басты мақсаты ауылдық Узарамоны дамыту болды. Одақтың хатшысының сөзіне сәйкес, Заарамо одағының мақсаты Вазарамо мен олардың елінің «БІРЛІГІН, КӨТЕРІЛІСІН» қамтамасыз ету болды. Осы мақсатта, ол екі жүк көлігін сатып алып, адамдар мен ауылшаруашылық өнімдерін қалалар мен ауылдық жерлер арасында тасымалдады, тайпалық аймақта тоғыз бөлімше құрды және үкімет таныған «ескірген вакилилерге» қарсы науқан жүргізді, оның орнына Зарамоны прогреске жетелеу үшін ең басты басшыны тағайындауды ұсынды. Қалалық этностық байланыстар – бұл тек тіршілік табу құралы ғана емес, сонымен қатар отаршылдық қоғамда жақсы жұмыс істей алатын топтарды құруға бағытталған өнімді күш-жігер болды.
Қоғам
"Зарамо" термині ғылыми зерттеулерде макроэтникалық топты да көрсетеді. Үлкен Зарамо тобының құрамына нағыз зарамолықтар ғана емес, сонымен қатар кагуру, квере, куту, ками, сагара, лугуру, нгулу және видунда сияқты туысқан халықтар да кіреді. Танганьика халқының көпшілігі әкеден балаға мұрагерлікпен келетін рулық қағидаларды ұстанған, бірақ олардың көпшілігі бұрын анадан балаға мұрагерлікпен келетін рулық қағидаларды ұстанған деген белгілер бар. Зарамо, лугуру, мвера және маконде сияқты аналық рулық қағидаларды ұстанған халықтардың кейбіреулері оңтүстік-шығыста тіршілік етуге мүмкіндік алды, себебі цеце шыбығының болуы еркектердің ұлдарына беру үшін мал өсіруіне кедергі келтірген болуы мүмкін. Зарамо қоғамы Занзибардың суахили араб саудагерлері жасаған құл шабуылы мен құл саудасының құрбаны болды. Осы қудалауға қарсы тұру үшін олар қамалмен қоршалған бекітілген ауылдарды салған. Зарамо қоғамының тарихы 8-шы ғасырдан бері Шығыс Африкаға тән араб-парсы және африкалық халықтардың жағалаудағы қарым-қатынасына ұдайы әсер етіп келеді. Колониялық дәуірде бұл әсер африкалықтар, араб суахили саудагерлері және еуропалық державалар арасындағы қарым-қатынастан туындады, бірақ ол кеңінен ескі құлдарға негізделген әлеуметтік жіктелу моделін пайдаланды. Африка тарихының профессоры Эльке Штокрейтердің сөзіне сәйкес, Зарамо халқынан және яо, маконде және нямвези сияқты басқа этностардан құрлықтан тартып әкелінген құлдар, Танзания мен Занзибардың жағалау аймағына жеткізіліп, әлеуметтік интеграцияға ұмтылып, 19-шы ғасырда ислам дінін қабылдау арқылы құл иелерінің оларды кемсірту әрекетіне қарсы тұруға тырысты. Жағалаудағы Зарамо халқының ислам дінін қабылдауы 19-шы ғасырда басталды. Штокрейтердің мәлімдемесінше, осы тарихи оқиғалар 20-шы ғасырдағы Танзанияның саясатына және этностар аралық қатынастарына әсер етті.
Іске қосу
Зарамо халқының жастарын ересектер қоғамының толық құқықты мүшелеріне айналдыру үшін бастама рәсімдері қажет. Бұл рәсімдер көбінесе жасөспірім шақта және қыздың алғашқы айызымен бірге жүзеге асырылады.
Ұрғашы
Ерлер үшін бұл рәсім "нхулу" немесе "өсу" деп аталады. Басталу процесі құрғақ маусымда және шамамен үш жылда бір рет жүзеге асырылады. Әрбір жаңадан бастаушы, мвали, үшін тағайындалған мұғалім, мхунга болады, ол жасты сүндеттеу процесі арқылы жетектеп, зарамдық сексуалдық білім мен тәжірибені үйретеді. Мвалилер сүндеттелгеннен кейін, оларды кумби деп аталатын басталу үйіне әкеледі, онда оларға білім беріледі, содан кейін екі апта бойы жууға рұқсат етілмейді. Мвалилерге қайтадан жууға рұқсат берілгеннен кейін, олардың аналары ауылда мбига биін билейді. Тағы сегіз күннен кейін мвалилер ауылға оралады, ал олардың мұғалімдері кумбиді және басталумен байланысты барлық заттарды өртеп жібереді. Мвалилер енді қоғамның толыққанды мүшелері болып саналады және млау биімен тойлайды. Әйелдердің басталу рәсімдері қыздың әйелдік күшін және оның құнарлылығын қорғау және арттыру үшін жасалады. Қыз баланың қоғамдағы репродуктивтік циклі бар, ол алғашқы менструациясынан басталып, басталуымен, үйленуімен, балаларының дүниеге келуімен жалғасады және немерелерінің жасөспірлік шағымен аяқталады, осы кезде оның репродуктивтік циклі тоқтатылады. Қыз жаңадан бастаушы, сондай-ақ мвали, анасының үйінде екі аптадан бір жылға дейін оқшау ұсталады. Бұрынғы құжаттарда бұл процесс бұрын бес жылға дейін созуы мүмкін еді деп көрсетілген.
Сыртқы келбеті
Mwana hiti әдетте ағаштан жасалады, бірақ кейбір Zaramo дәстүрлері оларды қабақтан жасау керек дейді, себебі қабақ – құнарлылықтың символы. Mwana hiti-дің мөлшері әртүрлі, орташасы шамамен 10 сантиметр. Олар баланың, жүкті әйелдің немесе mwali-дің бейнесі болуы мүмкін. Mwana hiti – бас пен денесі шамамен бірдей мөлшерде бейнеленген, әдетте қол, аяқ немесе жыныс мүшелері жоқ цилиндрлі пішіндер. Көбінесе көкірек, кіндік және шаштары болады. Бет пішіні қарапайым және абстрактілі, кейде мүлдем жоқ болуы мүмкін. Бұл пішіндер металлмен (шашы болған жағдайда) немесе әшекей ретінде ақ моншақтармен безендірілуі мүмкін. Mwali mwana hiti-ді өз баласы сияқты күтуі керек – жуып, майлап, шашын жасау (mwali да сол стильде шаш жасайды) және тамақтандыру керек. Егер ол осы аналық міндеттерін орындамаса, болашақта бала табудан айырылуы мүмкін. Zaramo мәдениетінде балалы болу өте бағалы, себебі балалар өркендеу мен мұра үшін экономикалық және мәдени мақсаттар ретінде қарастырылады. Мганга немесе емші, сондай-ақ қасиетті емшілер ретінде қызмет ететін мұсылман дін қызметкерлері кедей Zaramo қауымдары арасында әлі де танымал. Zaramo халқы – мал өсіріп, балық аулайтын, сонымен қатар Танзанияның астанасы мен туристік орындарына жұмыс істеуге кететін шаруалар, олар өздерінің кәсібін – biashara деп санайды. Олар pangone немесе шатырлы ауылдық үйірмелерде тұрады. Олар күріш, тары, жүгері, сорго, маниок сияқты негізгі азық-түліктерді, сондай-ақ кокос, бұршақ, кашу, ананас, апельсин және банан сияқты ақшалай дақылдарды өндіреді.
Коме штабтары
Дәстүрлі коме таяқтары – қара ағаштан (мпинго) жасалған, биік таяқтар. Олар жануарлар мен адам (әйелдер) бейнесімен безендірілген, ою-өрнекпен кесілген. Mwana hiti Танзания тәуелсіздігі алдында таяқтардың жоғарғы жағын әшекейлеу үшін жиі қолданылған. Коме таяқтары көбінесе басшылардың билігімен байланысты, сондықтан Танзаниядағы басшылардың ықпалы төмендеген сайын, коме таяқтары да сиреп барады.
Қолданылуы
ХХ ғасырдың ортасына қарай Зарамо гончарлық өнімдерінің көп бөлігі жергілікті жасалған заттардан және Еуропа, Жапония мен Үндістаннан импортталған заттардан тұрды. Зарамо гончарлығының көп бөлігі керамикалық су құмыраларынан, қыштан жасалған қазандықтар мен тағамдардан құралған. Гончарлық әдетте ас үйге арналған, сондықтан екі негізгі түрі/қолданылуы бар: сұйықтарға арналған ыдыстар (тар жиекті) және тамақ пісіруге және дастарқанға арналған ыдыстар (ашық және иісті жиекті). Пісіруге арналған ыдыстардың диаметрі 5-12 дюйм, ал биіктігі 2-3 дюйм болуы мүмкін, көбінесе ашық, кеңейтілген жиектерімен. Жалпы пісіру қазандықтарын чунгу деп атайды, ал қуыруға арналған ыдыстарды каанго немесе кикаанго (өлшеміне қарай) дейді, ал кішкентай тостағандарды бакули деп атайды. Четезо немесе Китезо – кипаристерге құрбандық шалу үшін қойылатын, беті ойылған ыдыстар. Мтунги – суға шомылу және ішу үшін жасалған, кейде 2 футқа дейін жететін үлкен құмыралар; әдетте, әрбір мақсатқа арналған екі құмыра болады. Кейде мтунги орнына шелектер немесе май барабандары қолданылады, олар суды аз суытады, бірақ олардың қызмет ету мерзімі ұзақ. Мтунгидің мойны әлсіз, жарылуға және сынып қалуға бейім. Күнделікті қолданысқа арналған гончарлық өнімдер мен рәсімдерге арналған гончарлық өнімдер арасында көп айырмашылық жоқ, мысалы, рәсімдік муали шомылу, емдеу рәсімдері және бейіттерге сыйлықтар. Көптеген рәсімдерде ыдыс жаңа болуы керек болса да, күнделікті гончарлық ыдыстарды да қолдануға болады.
Процесс
Зарамо мәдениетіндегі құмырашылардың басым көпшілігі әйелдер, оларды фунди ва куфинга немесе "құмыра жасау шеберлері" деп атайды. Құмыра жасау – әйелдерге жүктелген ауыл шаруашылығы және үй шаруасын толықтыратын жұмыс ретінде қарастырылады. Африканың көп бөлігінен айырмашылығы, Зарамо әйелдері құмыраларын базарларда сатпайды, керісінше тапсырыс немесе комиссиялық жүйе бойынша жұмыс істейді. Кез келген әйел құмыра жасауды таңдауы мүмкін, бірақ көптеген әйелдерді үлкен туыстары мвали кезінде үйретеді – бұл қыздардың үйде оқшауланғанда үй шаруашылығына үйренетін уақыты. Құмыра жасау физикалық тұрғыдан қиын жұмыс, сондықтан әйелдер осы кәсіптен зейнетке шығуының басты себебі осы. Жақсы саз – Зарамо құмыраларының ең маңызды бөлігі, көптеген құмырашылар оқтың кезінде максималды беріктікке қол жеткізу үшін бірнеше саз түрлерін араластыруды таңдайды. Құмыра жасауға арналған дөңгелек қолданылмайды; оның орнына "құдық тәсілі" (әдетте кішкентай ыдыстар үшін) және орау тәсілі (әдетте үлкен ыдыстар үшін) қолданылады. Пішімделгеннен кейін құмыралар 2-7 күн бойы кептіріледі, содан кейін пеште емес, ағаш отында пісіріледі. Ыдыстар оттың үстіне қойылады, сосын олардың үстіне ағаш және өсімдік материалдары салынады. Пісіру 2-3 сағатқа созылады. Егер құмыраларға түс жағылуы керек болса, олар пісірілгеннен кейін бірден боялады.
Аяқтау және безендіру
Ыдыстардың қабырғалары тұқымдар, металл, тастар немесе қабықшалармен жылтыратылады, ал мойындары/жиегі жапырақтармен немесе қағазбен тегістеледі. Түс пісіргеннен кейін тікелей қосылады және көбінесе қызыл және қара түстерден тұрады. Қызыл пигмент мезингифури өсімдігін қайнату арқылы (онда ыдыс пигментке батырылады) немесе китахоймс шөп тұқымын қыздыру арқылы (олар қатты массаға айналады, содан кейін пигментті жаңа пісірілген ыдысқа сүртіп беру үшін қолданылады) жасалады. Қара пигмент ағаш қабығын (әдетте манго ағашының қабығын) ұнтақтап, сумен немесе цитрус жемісінің шырынымен араластыру арқылы дайындалады. Зарамо мәдениетінде керамиканы әшекейлеу бағаланады, бірақ ол міндетті емес. Әшекейлеу кесілген (сора сабақтары, бамбук немесе қабықшалар арқылы) немесе боялған түрінде болады. Қақпақтар, немесе фунико, кесілмейді, тек боялады. Биики – кесілген параллель сызықтар жасауға арналған тісті құралдар. Барлық кесілген әшекейлер марембо немесе мапамбо деп аталады, бірақ басқа өрнектер үшін де huku na huku (тік зигзаг), mistari (тік сызықтар) және ukumbuo (көлденең сызықтар) сияқты арнайы атаулар бар.
Қолданылуы
Саусақтар тоқу – Зарамо және Танзания мәдениетінде кең таралған дәстүр және оны бірнеше түрге бөлуге болады. Пакача – бір-екі күнге ғана қолданылатын себеттер. Олар жас пальма жапырақтарынан жасалады және көбінесе саяхатта немесе базарда аз көлемдегі заттарды тасымалдау үшін қолданылады. Бұл себеттер бір рет пайдаланылады, оларды мамандар емес, қарапайым халық жасайды. Тенга – пакачаның үлкен әрі берік түрі. Олар ауыр жүк көтеруге арналғандықтан, пальма жапырақтарының орнына бамбуктан жасалады. Унго (тамақ салып, желдетуге арналған табақтар) және кикота (кішкентай сыра құмыралары) да бамбуктан тоқылады, бірақ олар тығыз өріледі. Кава – мкинду деп аталатын жабайы құрма пальмасынан жасалған әсем тағам жамылғысы. Олар көбінесе суахили мақалдарымен, жемістермен, көкөністермен және гүлдермен безендіріледі. Каваға ұқсас желдеткіштер випепео деп аталады. Кілемдердің түрлеріне мкека (отыруға арналған үлкен тіктөртбұрыш кілемдер), мсала (овал пішіндес дұға кілемдері), джамви (жайлауға арналған үлкен, берік кілемдер), витанга (джамвидің кіші, жұмыртқа тәрізді нұсқалары) және кумба (қоршау мен қабырғаларға арналған кілемдер) жатады.
Процесс
Себеттер негізінен бамбук, двара пальмасы және құрма пальмасы жапырақтарынан тоқылады. Өсімдік талшықтарынан түрлі өрмелер жасалады, мысалы, "тауықтың көзі" деген мағына беретін "джичо ла куку", "қиылыс" дегенді білдіретін "пача" және "жұлдыздар" деп аталатын "виньота". Өсімдік талшықтары ұзын жолақтарға тоқылғаннан кейін, қалаған пішінде себет жасау үшін бір-біріне тігіледі. Бұрын себеттер кокос талшықтарымен тігілсе, бүгін көбінесе қаптан жасалған жіп немесе пластик қолданылады. Көптеген себеттер табиғи түсте қалдырылады, бірақ кейбіреулері боялады. Егер боялса, әдетте мдаа өсімдігінің тамырынан алынған қара немесе мзингфури жидектерінен жасалған қызыл-сары түс қолданылады. Жұмыс істеу үшін тек қана пышақ және ине немесе тескіш қажет. Кез келген адам себет тоқуды үйренсе де, көбінесе бұл өнер отбасы ішінде беріледі. Себет тоқу шеберлері "фунди кусука" деп аталады, яғни "өрме жасау шеберлері". Себет тоқу, қыш құмыра жасау сияқты, көбінесе жарты күндік жұмыс болып есептеледі. Әдетте, бамбуктан тоқуды ерлер, ал пальма жапырақтарынан тоқуды әйелдер жасайды. Сәндеу жұмысын әдетте ерлер орындайды.
Зарамоның белгілі тұлғалары
Кимбамандұқа (фл. 19 ғасыр) Танзаниялық піл аулаушы, батыр, пази (зарамо тайпасының басшысы)