Аратос Сикиондық: Ежелгі Грек саяхатшысы мен қолбасшысы

Кіріспе

Арат (б.з.д. 271 – 213) – грек мемлекет қайраткері, генерал және Ахая лигасының стратегі. Ол 17 рет Ахая лигасының стратегі болып сайланды, Лиганы көптеген әскери науқандар арқылы басқарды, оның ішінде Клеомен соғысы және Әлеуметтік соғыс болды. Арат жеті жасында әкесі Сицион қаласының билеушісі төңкеріс кезінде қаза тапқаннан кейін Аргосқа жер аударылды. Б.з.д. 251 жылы ол Сиционды тирандықтан азат еткен және қалада билікті өз қолына алған, басқа жер аударылғандардан құралған экспедицияны жетектеді. Сикион Ахая лигасына қосылды, онда Арат кейіннен стратег болып сайланды. Стратег ретіндегі алғашқы маңызды жорығында ол бұрын қол жетімсіз деп саналған македониялық Акрокоринт бекінісін басып алды. Акрокоринтті жаулап алғаннан кейін Арат Ахая лигасының кеңеюіне ұмтылды. Спарта патшасы Клеомен III Ахая қалалары Аргос пен Коринфті басып алғанда, Арат бұрынғы жауы Македониямен одақтасуға қол жеткізді. Клеомен III Селасия шайқасында Ахая лигасы мен Македония регенті Антигон III Досонның біріккен күштерінен жеңілді. Әлеуметтік соғыс кезінде, Этолия лигасына қарсы, Арат Македонияның жаңа патшасы Филипп V-нің басты кеңесшілерінің бірі болды. Арат б.з.д. 213 жылы, шамасы Филипптің уыттауынан қайтыс болды.

Жастық шақ

Арат б.з.д. 271 жылы Солтүстік Пелопоннестегі Сицион қала-мемлекетінде дүниеге келді. Оның әкесі, Сициондық Клиниас, бұрынғы тиран өлтірілгеннен кейін Тимоклеидаспен бірге қаланың бас басқарушысы болды. Тимоклеид билік орнағаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. 264 жылы Абантидас Клиниасты өлтіріп, өзін тиран деп жариялады. Жеті жасар Арат көмекшісінің көмегімен төңкерістен құтылды. Ахая лигасы бұл жағдайға наразы болды, себебі қалалардың стратегиялық маңызы зор еді. Эфорлар Клеоменді де Спарта мен Аркадия арасындағы жолда орналасқан Афинеум бекінісін басып алуға шақырды. Бұл бекініс Мегалополис пен Ахая лигасына тиесілі болды. Ахая лигасы Спартаның бұл әрекетін соғыс жариялау деп қарады. Арат, тағы да стратег, Тегея мен Орхоменді қайта бақылауға алу үшін түнгі шабуылдар ұйымдастыруға тырысты, бірақ екі қаладағы жақтастары сатқындық жасады, олар Клеоменге жоспар туралы айтты. Эфорлар Клеоменді Спартаға қайтарды, мүмкін соғыстың алдын алу үшін. Бұл жеңіліс Аратты ұятқа қалдырды. Ахая ассамблеясы оған қаржы бөлуді тоқтатуға дауыс берді. Арат генерал лауазымынан кетуге шешті, бірақ ойын өзгертті және тағы да өзінің төзімділігін көрсетті. Ол Ахая армиясымен Орхоменге аттанды, онда Клеоменнің қайын атасы басқарған Спарта армиясын жеңді, ол тұтқынға алынып, тез арада құтылды. 226 жылы Клеомен Мантинея, Тегея және Фарае қалаларын басып алды. Ол 226 жылдың күзінде ахаилерді ашық шайқасқа тартуға жетті. Шайқастың егжей-тегжейі белгісіз, бірақ жаңадан құрылған Спарта армиясы, енді Македония стилінде қаруланған, шешуші жеңіске жетті. Ахаилер бейбітшілік сұрады, бірақ олар бас тартты. Арат Македония мен Ахая лигасы арасында одақ туралы келіссөздер бастады, бірақ Македония араласу үшін Акрокоринттің қайтарылуын талап етті. Ахаилер қамалды беруге дайын болмағандықтан, келіссөздер тоқтатылды. 225 жылы Клеомен Ахая территориясына тағы да шабуыл жасап, Араттың туған қаласы Сиционды басып алуды мақсат етті. Ол бұл Ахая лигасының құлауына әкеледі деп үміттенеді, өйткені Лига ішіндегі шиеленіс Араттың македониялық стратегиясына байланысты жоғары болды. Егер Сицион құласа, Арат Ахая лигасының мүшесі бола алмайды. Сиционды басып алу жоспары сәтсіз аяқталды, бірақ Клеомен Пеллен, Феней, Пентелеум және кейіннен Агрос қалаларын басып алды. Аргивтер Ахая лигасының ең ынталы мүшелері болған жоқ, олар Спартамен одақтасуға шешім қабылдады. Көптеген авторлар бұл оқиғада қаланың бұрынғы тираны Аристомахтың қолы бар деп санайды. Аратқа дағдарысты шешу үшін толық өкілеттік берілді. Ол Коринфке аттанды, онда ашулы халық күтіп отырды: олар оның Антигонға қала мен оның бекінісін тапсыру ниеті туралы естіген. Арат мүжілген күйі қашып құтылды. Коринфтіктер Акрокоринт әлі Ахая гарнизонымен ұсталған кезде де қаланы Клеоменге тапсыруды ұсынды. Клеомен жолында Арголистің көптеген қалаларын басып алып, Коринфке қарай аттанды. Акрокоринтті қоршағаннан кейін Клеомен Аратқа бейбіт келісім жасауды ұсынды, бірақ ол бас тартты. Спарта патшасы Сиционды қоршауға алып, оны қоршаған ауылдарды тонады.

Aratus was born in 271 BC in the northern Peloponnese city state of Sicyon. His father, Cleinias of Sicyon, had become head magistrate of the city jointly with Timocleidas after the murder of the previous tyrant. Shortly after government stabilised, Timocleidas died. In 264 BC, Abantidas murdered Cleinias, and proclaimed himself tyrant. The seven year old Aratus escaped the coup with the help of his aunt The Achaean League did not like this development, because of the cities' strategic importance. The ephors urged Cleomenes also to take the Athenaeum, a fortress on the road between Sparta and Arcadia. The fortress belonged both to Megalopolis and to the Achaean League. The Achaean League saw this move by Sparta as a declaration of war. Aratus, again strategos, tried to organise nightly attacks to regain control of Tegea and Orchomenus, but was betrayed by his partisans in both cities, who told Cleomenes of the plan. The ephors called Cleomenes back to Sparta, probably seeking to avoid all out war. The defeat brought scorn on Aratus. An Achaean assembly voted to stop funding him. Aratus resolved to resign the office of general, but rethought and stayed on, again displaying his resilience. He marched with an Achaean army to Orchomenus, there defeating a Spartan army commanded by Cleomenes' father in law, who was captured and then quickly ransomed. In 226 BC, Cleomenes conquered Mantinea, Tegea and Pharae. He succeeded in luring the Achaeans into open battle in the fall of 226 BC. Details of the engagement are not known, but the reformed Spartan army, now armed in the Macedonian style, won a decisive victory. The Achaeans sued for peace, and were rejected. Aratus began negotiating an alliance between Macedon and the Achaean League, but Macedon demanded the return of the Acrocorinth in return for intervening. The Achaeans were not prepared to give up the citadel, and negotiations broke down. In 225 BC, Cleomenes attacked Achaean territory again, aiming to take Aratus' home city, Sicyon. He hoped this would provoke the collapse of the entire Achaean League, as tensions within the League were already running high over Aratus' Macedonian strategy. If Sicyon fell, Aratus would no longer be part of the Achaean League. The plan to take Sicyon failed, but Cleomenes did conquer Pellene, Pheneus, Penteleum, and later Agros. The Argives, never the most enthusiastic members of the Achaean League, decided to ally with Sparta. Many authors see in this the hand of Aristomachus, former tyrant of the city. Aratus was given plenipotentiary powers to deal with the crisis. He marched to Corinth, arriving to face an angry mob: the population had heard of his intention to surrender the city and its citadel to Antigonus. Aratus only narrowly escaped. The Corinthians offered to surrender the city to Cleomenes, even while the Acrocorinth was still held by an Achaean garrison. Cleomenes marched towards Corinth, taking many other cities in Argolis on his way. After laying siege to the Acrocorinth, Cleomenes proposed a peace treaty to Aratus, who refused. The Spartan king went on to besiege Sicyon, pillaging the surrounding countryside.

Македонияның араласуы

Қоршау басталар алдында Ахей кеңесінің мүшелері Македонияның соғыс шарттарын қабылдауға бел буды. Арат өз ұлын Македонияға кепіл ретінде жіберді. Антигон 20 000 жаяу және 3 000 атты әскермен дайын тұрды. Клеомен Македонияның араласуын естігенде, Сиционды қоршаудан мүмкіндігінше жылдам бас тартып, Коринф мойнағына көшті – солтүстіктен келген қауіпке қарсы тұруға ыңғайлырақ орын. Арат Македония патшасымен Пагеде кездесуге аттанды:

Ол Антигонға аса сенім артпады және македониялықтарға да сенбеді. Өйткені ол өзінің билікке көтерілуінің оларға келтірген зиянның салдары екенін және өзінің іс-қимылдарының бастауы мен негізін бұрынғы Антигонға [Гонатқа] деген жеккөрушілігінен тапқанын жақсы білді. Бірақ, уақыттың талабымен оған жүктелген қажеттіліктің қаталдығын сезіп, біз билеушілер деп атайтын адамдардың құл екенін түсінді, ол қорқынышты сынаққа бет бұрды. Плутарх, Параллель өмірлер, Араттың өмірі, 43, 1 2.

Екі қатал реалист – Арат пен Антигон сақтанғанына қарамастан жақсы қарым-қатынаста болды. Плутархтың айтуынша, бірде дастархан басында олар жылыну үшін бір жамылғыны бөліскен екен. Клеоменнің Коринф мойнағындағы қорғаныс шебі өте тиімді болды. Антигонға оны бұзу үшін көп уақыт кетті, ал Лехеумға жақын жерде ол әскерін жоғалтты. Кейіннен Аргостан келген елшілер Араттан қалаларын спартандықтардан босатуды сұрады, себебі Клеомен уәделерін орындамады. Арат 1500 сарбазымен Аргосқа шабуыл жасау үшін Эпидаврға жүзіп барды, бірақ қала ішкі көтеріліс салдарынан түсіп қалғанын және Ахая лигасының стратегиясы Тимоксенос көмектескенін анықтады. Спарта дерлік қорғаныссыз қалды. Осының салдарынан Клеомен Спартаға қайта оралуға мәжбүр болды және мойнақтағы қорғанысын тастап кетті. Бұл Антигонға Пелопоннеске енуге және Акрокоринфті басып алып, қалаға гарнизон орнатуға мүмкіндік берді.

Селасия шайқасы

224 ж.б. Антигон Пелопоннестегі оккупацияланған қалаларды босатуда болғанда, Клеомен әскерін нығайтты. 223 ж.б. қысында Клеомен Тегеяға жорыққа шығуға әрекеттенді, бірақ кейін Мегалополиске бет бұрды, онда ол қаланы күтпеген шабуылмен алды. Шамамен мың тұрғын қашып, Мессенде пана тапты. Мегалополистің өзі қарақталды. Арат осы жаңалықты Ахай кеңесіне баяндағанда жылағандығы айтылады. Антигон әскерін қысқы тұлақтан қайтарды, бірақ көп ұзамай уақыт жеткіліксіз екенін түсінді. Клеомен, күш алып, Аргосқа қарай жорық жасады, Антигонның әрекетсіздігінен халықтың ашуланбақ деген үмітпен аймақты тонады. Бірақ Клеоменнің іс-әрекеттері Пелопоннес тұрғындарын ашуландырды. Антигон әскерін қайта жинады, енді олардың қатарында 27 600 жаяу әскер мен 1200 атты әскер болды. Клеомен Спартаға жақын Селасия өткелін басып алды, Македония патшасын тоқтату үшін. Бірақ ол 222 ж.б. шілдеде Селасия шайқасында жеңіліп, Египетке қашты. Антигон Спартаны бағындырды, бірақ қалаға кеңшілікпен қарады және бірнеше күннен кейін қайта кетті.

Әлеуметтік соғыс

221 ж.б.д. этолиялықтар Месения аумағын тонауға кірісті. 220 ж.б.д. Ахай лигасының кеңесі Агиумда Мессен қаласының көмек сұрауын талқылау үшін жиналды. Кеңес мүшелерінің көпшілігі этолиялықтарға шабуыл жасағысы келмеді, бірақ Арат оларды көндірді. Ол Мегалополис қаласының жанында әскер жинап, этолиялықтар отанына қайтып бара жатқанда оларды қоршауды жоспарлады. Бірақ этолиялық қолбасшы қауіптен құтылуға үлкерді. Ахай қолбасшыларының қателігінен, Арат атты әскерін этолиялықтарға қарсы жібергенге дейін шешуші шайқас болмайтын сияқты еді. Ахай қолбасшылары, этолиялықтардың жақындап келе жатқанын білгенде, одан да ақымақтыққа жол берді. Полибий былай дейді: «Тарихтар, 4, 11, 1». Арат осы кезде өзінің қолайлы орнын тастап, атты әскеріне көмекке жүгірді. Этолиялық әскердің қалған бөлігі басымдыққа ие болып, биік жерден шабуыл жасап, ахайларды жеңді. Шайқастан кейін этолиялықтар тонауды жалғастырды және Сиционға да шабуыл жасады. Олар Коринф мойнағы арқылы Этолияға қайтып, ахайлардың өздерін қорғай алмауына одан да үлкен қорлық қосты. Екі тарап та жаңа одақтастар іздеген кезде, Ахай лигасы қайтадан Македонияға жүгінді. Бірақ Македонияның жаңа патшасы Филип V этолиялықтармен соғысқысы келмеді. Ақырында ахайлар Филипті көндірді, және Беотия, Акарнания мен Эпир де одаққа қосылды. Этолиялықтар Спарта мен Элистің жағына шығып, 219 ж.б.д. тағы да Ахай лигасының аумағына басып кірді. Бұл басып кіру әрекеті Аэгеира маңында тоқтатылды, бірақ ол шешуші жеңіліс болмады. Осы уақытта Филип Македонияда әскерін дайындап жатты. 218 ж.б.д. бірнеше жеңіске жетті, бірақ оның әскері көтеріліс жасады, ол қысқа Македонияға қайтып оралды. Филипке Арат және басқа бірнеше кеңесшілер көмектесті, олардың ішінде Апеллес ең маңыздысы болды. Арат патшаның жақын досы ретінде танымал болды. Апеллес, керісінше, Ахайды Македония патшалығына қосуды қалағандықтан, Македониялық болып қала берді. Апеллес одақтас әскерде ахайларға қарсы шыға бастады, мысалы, бірнеше ахай офицерлерін төмендетіп жіберді. Сондай-ақ, ол Араттың қарсыласы Эператты қолдап, жаңа стратег сайлауда оған қарсылық көрсетті. Ол Аратты алдап айыптауға тырысты, бірақ сәтсіз аяқтады. Осыдан кейін Апеллес пен Македония патшасының қарым-қатынасы нашарлады, ал Арат Филиптің ең маңызды кеңесшісі болды. Арат өзінің шеберлігімен тез танымал болды, бірақ бұл басқа офицерлердің қызғанышын тудырды. Олар оны ашық түрде қорлап, тіпті тас лақтыра бастады. Патша ашуланып, кінәлілерді өлімге кесуге бұйырды. Македонияның соғысқа араласуынан кейін этолиялықтар барлық бағытта қиындықтарға тап болды. Олар тонауды жалғастырды, бірақ жиі шабуылға ұшырады. Ақырында олар 217 ж.б.д. бейбітшілік туралы келісімге келді.

In 221 BC, the Aetolians began pillaging the territory of Messenia. In 220 BC, the council of the Achaean League met in Aegium to discuss the city of Messene's request for their help. Most council members did not want to attack the Aetolians, but Aratus was able to persuade them. He began to raise an army near Megalopolis, with the aim of trapping the Aetolians as they returned to their ships to sail home. But the Aetolian commander was able to evade the threat. It seemed there would be no decisive confrontation, until the Achaean commanders made a crucial mistake and Aratus sent a cavalry unit against the Aetolians:

The Achaean commanders, when they became aware of the approach of the Aetolians, mismanaged matters to such an extent that it was impossible for anyone to have acted more stupidly.|Polybius, Histories, 4, 11, 1

The cavalry had to fight on rough terrain, where the Aetolians were greatly superior. Aratus then abandoned his favourable position to go to his cavalry's aid. The rest of the Aetolian force seized the advantage, charging from high ground to rout the Achaeans. After the battle, the Aetolians continued pillaging, and also raided Sicyon. They returned to Aetolia via the Isthmus of Corinth, adding insult to the injury of the Achaeans' failure to protect their own. As both sides were then trying to find new allies, the Achaean League turned again to Macedon. But the new Macedonian king, Philip V, was not keen on war with the Aetolians. Ultimately, the Achaeans did convince Philip, and Boeotia, Acarnania, and Epirus also joined the alliance. The Aetolians allied with Sparta and Elis, and in 219 BC again invaded Achaean League territory. This invasion attempt was put down near Aegeira, but it was not a decisive defeat. In the meantime, Philip was preparing his army in Macedon. He won several victories in 218 BC, but his army mutinied and he returned to Macedon for the winter. Philip was assisted by Aratus and several other advisors, of whom Apelles was the most important. Aratus had become very influential, and is considered to have been a true friend of the king. Apelles, in contrast, remained resolutely Macedonian, still wanting to incorporate Achaea into the Kingdom of Macedon. Apelles began to oppose the Achaeans in the allied army, for example by demoting several Achaean officers. He also opposed Aratus by supporting his opponent, Eperatus, in the election of a new strategos. He tried, and failed, to impeach Aratus by ruse. The relationship between Apelles and the Macedonian king appears to have worsened as a result, and Aratus became Philip's most important advisor. Aratus quickly gained a reputation for his skill, but this increased the other officers’ envy. They began to insult him openly during their banquets, even throwing stones. The king was furious, and ordered those responsible put to death. After Macedon's intervention in the war, the Aetolians faced more difficulties on all fronts. They continued their pillaging, but were frequently ambushed. Ultimately they sued for peace, concluded in 217 BC.

Өлім

Әлеуметтік соғыстан кейін Филип Мессенде азаматтық соғыс тудырды және, мүмкін, Аратты осы мәселеге қасақана араластырмады. Арат патшаға бүліктерді басуға бұйрық берді. Филип ашуланды, бірақ оның ызасына таң қалды және сөгіске көнді. Осы кезде Македония мен Рим арасындағы Бірінші Македония соғысы басталды. Б.з.д. 214 жылы римдіктер Ильриядағы Орикум қаласының жанында Филипті жеңіске бұйырды. Сол жылы Филип Мессенге қайта оралды, бірақ оның шабуылдауының себептері әлі де белгісіз. Арат Мессен маңындағы Филиптің іс-әрекеттеріне қатысты пікірін білдірді және оны қайталады, өйткені Македонияның Пелопоннесте аумақтар алуы Ахай лигасына тиімсіз болды, ол тәуелсіздігін сақтағысы келді. Арат пен Филиптің қарым-қатынасы жеке себептерге байланысты нашарлаған болуы мүмкін, өйткені патша Араттың келінін баурап алғаны хабарланды. Осы кезеңде Араттың денсаулығы күрт нашарлады және ол б.з.д. 213 жылы қайтыс болды. Патша мен стратег арасындағы шиеленіс жоғары болғандықтан, жамандыққа қатысты әңгімелер тарады. Плутархтың айтуынша, Филип Аратты улаған. Ол Араттың не болып жатқанын білгенін, бірақ бұл ақпаратты тек өзінің жеке қызметшісіне ғана айта алғанын хабарлайды: Дельфи оракулының арнайы рұқсатымен Арат Сикион қаласының қабырғаларында «қаланың негізін қалаушы және құтқарушысы» ретінде жерленген алғашқы адам болды. Бірақ Арат күтпеген шабуылдар жасауда шебер болған сияқты, бірақ осы шайқастардың егжей-тегжейі әлі де белгісіз. Арат Ахай лигасының ең маңызды тұлғасына айналды, бірақ басқа да күшті қала-мемлекеттер қосылған сайын, оның қалауын жүзеге асыруы прогрессивті түрде қиынға соқты. Араттың уланғаны күмәнді болғанымен, оның өлімі сөзсіз Филиптің сүйкімді жас ханзададан Плутарх сипаттағандай, құлауға лайық зұлым деспотқа айналуының соңғы кезеңімен байланысты болды. Арат өзінің естеліктерін жазды, қазір жоғалып кеткен. Плутарх және Полибий оны кеңінен дерек көзі ретінде пайдаланғанын мойындайды. Полибий Араттың «өмір жолы туралы шыншылдық және анық жазылған естеліктерін» жазғанын мәлімдейді. Сондықтан Арат туралы ақпаратты сын тұрғысынан қарастырып оқу керек, өйткені ол өзінің қателіктерін жасыру үшін басқаларды айыптаған немесе жеңістерін жоғары бағалаған болуы мүмкін.

After the Social War, Philip caused a civil war in Messene, and possibly kept Aratus out of the matter deliberately. Unhappy, Aratus ordered the king to suppress the unrest. Philip was angry, but taken aback at his vehemence, and accepted the rebuke. Meanwhile, the First Macedonian War between Macedon and Rome had erupted. In 214 BC, the Romans defeated Philip near the town of Oricum in Illyria. The same year, Philip returned to Messene, which he attacked for reasons that remain unclear. Aratus had already given his opinion of Philip's deeds near Messene, and did so again,refn|Macedon gaining territory in the Peloponnese was unfavourable to the Achaean League, which wished to remain independent. The relationship between Aratus and Philip may also have worsened for personal reasons, as the king had reportedly seduced Aratus' daughter in law. Aratus's health deteriorated rapidly during this period, and he died in 213 BC. As tensions had been high between the king and the strategos, there were inevitable rumours of foul play. According to Plutarch, Philip had Aratus poisoned. He reports that Aratus knew what was happening, but could only confide this information to his manservant:

By special permission of the Oracle of Delphi, Aratus was the first person to be buried within the city walls of Sicyon as 'founder and saviour of the city'. But it seems Aratus was a master of the surprise attack, although details of these battles remain obscure. Aratus became the most important person within the Achaean League, but it grew progressively more difficult for him to get his way as a succession of other mighty city states joined. Although it is unlikely that Aratus was poisoned, his death was certainly linked with the final stage of Philip's transition from beloved young prince to what Plutarch described as an impious despot richly deserving of downfall. Aratus wrote his memoirs, now lost. Plutarch and Polybius both acknowledge using it extensively as a source. Polybius states that he is covering Aratus "quite summarily, as he published a truthful and clearly written memoir of his career". The information concerning Aratus is therefore to be read through a critical filter, allowing for the possibility that he may have wanted to attenuate his own mistakes by blaming others, or that he glorified his own victories.