Кіріспе
Осман империясындағы "Ана сұлтан"
Валиде Сұлтан (әліпбиі. "Сұлтан ана") – Осман империясы билеуші сұлтанының анасына берілген атақ. Османдықтар бұл атақты алғаш рет 16 ғасырда Хафса Сұлтанға (1534 жылы қайтыс болған), Сұлтан I Сүлейманның анасына құрмет ретінде қолданды. Бұл атақ бұрынғы Valide Хатун ("ана ана"), mehd i ulya ("үлкендердің бесігі") немесе "сұлтандықтың інжу-маржаны" сияқты атауларды ығыстырды. Әдетте, биліктегі сұлтаның тірі анасы осы атақты алған. Ұлдары таққа отырмас бұрын қайтыс болған аналар валиде сұлтан атағын алған жоқ. Көбінесе, биліктегі сұлтаның қарындастары, әжелері және әкесінен туған аналары осы атақты және/немесе валиде сұлтанның функцияларын атқарған.
Мерзім
Валид (والده) сөзі Осман түркі тілінде арабша валидадан шыққан, сөзбе-сөз "ана" дегенді білдіреді. Valide сөзінің түрікше айтылуы – . Сұлтан (سلطان, sulṭān) – араб сөзі, бастапқыда "билік" немесе "ұстаным" деген мағынаны білдіреді. 16 ғасырдың басында Осман әулетінің ерлер мен әйелдері қолданған бұл атақ, император отбасының көрнекті мүшелері бұрын белгілі болған басқа атақтарды (әсіресе әйелдер үшін хатун және ерлер үшін бей) ығыстырды. Осының салдарынан, валид хатун (16 ғасырға дейін биліктегі Осман сұлтанының тірі анасы) атағы да валид сұлтанға айналды. Бұл қолданыс Османдықтардың билікті отбасылық құқық ретінде қарастыруын көрсетеді. Батыс елдері Осман билеушісін сұлтан деп біледі, бірақ Османдықтар өз билеушілерін padişah (император) немесе hünkar деп атады. Императордың ресми атағы сұлтанмен бірге хан сөзінен тұрды (мысалы, Сұлтан Сүлеймен хан). Ресми сөйлеуде сұлтанның балалары да сұлтан атағын алды, императорлық ханзадалар (шехзада) өздерінің есімінен бұрын, ал императорлық ханшайымдар кейін қолданды. Мысалы, Şehzade Sultan Mehmed және Mihrimah Sultan – Сүлейменнің ұлы мен қызы болды. Императорлық ханшайымдар сияқты, биліктегі сұлтандардың тірі анасы мен басты жұбайы да өздерінің есімінен кейін атақ алды, мысалы, Хафса Сұлтан, Сүлейменнің анасы және бірінші валид сұлтан, және Хюррем Сұлтан, Сүлейменнің басты жұбайы және бірінші хасеки сұлтан. Бұл атақтың дамуы император әйелдері арасындағы билік ауысуын көрсетті, әсіресе Әйелдер Сұлтандығы кезінде. 17 ғасырдың аясында басты жұбайлардың мәртебесі төмендегендіктен, олар сұлтан атағын жоғалтты, оның орнына kadïn атағы келді, ол ертедегі хатун атағымен байланысты. Осыдан кейін, биліктегі сұлтанның анасы ғана императорлық қанға жатпайтын адам ретінде сұлтан атағын алды.
Sultan (سلطان, sulṭān) is an Arabic word originally meaning 'authority' or 'dominion'. By the beginning of the 16th century, this title, carried by both men and women of the Ottoman dynasty, was replacing other titles by which prominent members of the imperial family had been known (notably hatun for women and bey for men). Consequently, the title valide hatun (title for living mother of reigning Ottoman sultan before 16th century) also turned into valide sultan. This usage underlines the Ottoman conception of sovereign power as family prerogative. Western tradition knows the Ottoman ruler as sultan, but the Ottomans themselves used padişah (emperor) or hünkar to refer to their ruler. The emperor's formal title consisted of sultan together with khan (for example, Sultan Suleiman Khan). In formal address, the sultan's children were also entitled sultan, with imperial princes (şehzade) carrying the title before their given name, with imperial princesses carrying it after. For example, Şehzade Sultan Mehmed and Mihrimah Sultan were the son and daughter of Suleiman the Magnificent. Like imperial princesses, the living mother and main consort of reigning sultans also carried the title after their given names, for example, Hafsa Sultan, Suleiman's mother and first valide sultan, and Hürrem Sultan, Suleiman's chief consort and first haseki sultan. The evolving usage of this title reflected power shifts among imperial women, especially between the Sultanate of Women, as the position of main consort eroded over the course of 17th century, the main consort lost the title sultan, which replaced by kadïn, a title related to the earlier khatun. Henceforth, the mother of the reigning sultan was the only person of non imperial blood to carry the title sultan.
Рөл мен орны
Валид сұлтан, көбінесе Осман империясында сұлтаннан кейінгі ең маңызды лауазым болды. Ислам дәстүрі бойынша ("Ананың құқығы – Алланың құқығы"), сұлтанның анасы ретінде валид сұлтан империя істеріне маңызды ықпал етіп отырды. Ол сарайда және өзінің жеке бөлмелерінде (әрқашан ұлының бөлмесіне іргелес) және мемлекеттік қызметкерлер арасында зор билікке ие болды. 17 ғасырда, "Әйелдер сұлтанаты" деп аталатын кезеңде, қабілетсіз немесе кәмелетке толмаған сұлтандардың билікке келуі валид сұлтанның рөлін жаңа деңгейге көтерді. Екі валид сұлтан өз ұлдарының қамқоршысы ретінде тағайындалып, осы лауазыммен байланысты зор билік пен ықпалға ие болды.