Кіріспе

Испан саясаткері, әкімшісі және католик дін қызметкері Хуан де Палафокс и Мендоса (26 маусым 1600 – 1 қазан 1659) – 17 ғасыр Испаниясының саясаткері, әкімшісі және католик дін қызметкері, сондай-ақ Мексиканың вице-королі. Палафокс Пуэбла епископы (1640–1655) және Мексиканың уақытша архиепископы (1640–1642) болды. Ол 10 маусым 1642 жылдан 23 қарашаға дейін Жаңа Испанияның вице-королі лауазымын да атқарды. Жаңа Испаниядағы иезуиттермен өткір күресте жеңіліске ұшырап, Испанияға, Ескі Кастилиядағы Осма дін ауданына қайтарылды. 1659 жылы қайтыс болғаннан кейін оның қасиеттілікке ие болу ісі басталып, бірақ 2011 жылға дейін "Бақытты" атағы берілмеді.

Ерте өмір

Испанияның Наварра аймағында дүниеге келген Дон Хуан Палафокс мен Мендоса, Арагон дворяны, Ариаса маркизі Хайме де Палафокстың заңды емес ұлы ("құқық бұзудың нәтижесінде туған бала") болды. Оның анасы кармелиттік монах болды. Ол он жыл бойы диқандар отбасында "Хуан" деген атпен өсіп-өнді, содан кейін әкесі оны мойындап, Алкала және Саламанкада білім алды. 1626 жылы ол Монсон Кортесінде дворяндықтың өкілі, ал кейін Соғыс кеңесінің прокуроры және Испан империясының теңіз арты аумақтарын басқарудың басты әкімшілік органы – Индия Кеңесінің мүшесі болды.

Діни қызмет

Палафокс 1629 жылы дін қызметкері болып тағайындалды және Испания королі Филипп IV-нің қарындасы, Мария Австрияның жеке рухани кеңесшісі болды. Ол оны Еуропа бойынша жасаған сапарларында сүйемелдеді. 1639 жылы Филипп IV оны вице-корольдік Мексикадағы Пуэбла-де-лос-Анжелес епископы лауазымына ұсынды, ал Папа Урбан VIII оны осы лауазымға бекітті. Пуэбла-де-лос-Анжелес сол кезде Жаңа Испания вице-корольдігінің (вице-корольдік Мексика) екінші ірі қаласы болды және қазіргі Пуэбла қаласы болып табылады. Ол 1639 жылғы 27 желтоқсанда Мадридте епископқа бекітілді. Ол Америкаға аттанып, 1640 жылғы 24 маусымда Веракрусқа жетті. Ол Жаңа Испанияның жаңа вице-королі, Эскалонаның 7-ші герцогы Диего Лопес Пачекомен бірге болды, оны ол сапар барысында таныстырған еді. Сол кемемен 1640 жылдары саяси жағдайдың ушығуына себеп болған, Жаңа Испанияда Дон Гиллен де Ломбардо и Гусман ретінде белгілі болған ирландтық Уильям Лампорт та келді. Палафокс сонымен қатар Visitador (патшалық инспектор, патшаның өкілі) болып тағайындалды, ол бұрынғы екі вице-корольдің қызметін тексеруге жіберілді. Оның сүйемелдеушілерінің арасында арагондық суретші Педро Гарсия Феррер және фламанд суретшісі Диего де Борграф та болды. Ол 1640 жылдан 1655 жылға дейін Пуэбла епископы, ал 1642 жылдан 1643 жылға дейін Мексиканың уақытша архиепископы қызметін атқарды.

Иезуиттердің даулары мен еске алулары

Ол иезуиттермен шіркеулік юрисдикция мәселесінде үлкен дауға түсіп, нәтижесінде Пуэбла-де-лос-Анжелес епископы лауазымынан айрылды. Испания королі қайыршылардың Мексиканың орталық аймақтарындағы көптеген және табысты доктриналарынан бас тартып, олардың орнына дін қызметкерлері (епархиялық) қызмет ететін приходтармен алмастыруға тырысты, қайыршылар емес. Ол Пуэблада бұл істе сәтті болды. Содан кейін ол иезуиттерді шіркеу иерархиясына ондық салық төлеу арқылы шіркеулік юрисдикцияны құрметтемейтін келесі ұйым деп атады, бұл ауыл шаруашылығы өнімдерінен алынатын 10% салық болатын. 1640 жылдары иезуиттерге қарсы күрескенде Палафокс иезуиттер орденінің Жаңа Испанияда өте бай жер иесі екенін көрсетті. Иезуиттер өздерінің hacienda-ларынан түскен кірістер тек білім беру орындарын (колехио) және отарлау шекараларындағы миссионерлік жұмыстарын қолдауға жұмсалатынын мәлімдеді. Палафокс барлық адамның ондық салық төлеуі – рухани міндет екенін айтты, бірақ иезуиттер одан бас тартты. Ондық салық ауылдық жерлерден қалаларға байлықты көшіріп, соборлық шіркеуді, приходтық дін қызметкерлерін және қайырымдылық мекемелерін қолдады. Әрине, биліктің басындағы епископ ретінде Палафокс иезуиттерден түсетін ондық салық кірісін арттыруға және осы тәртіпке епископтық билікті бекітуге мүдделі болды. 1647 жылы Пуэбла епархиясы барлық иезуиттерге епархиядан уағыз айту және күнә тартуға лицензия алуды бұйырды, бұл канондық заң бойынша талап етілетін және епископтарға өкілеттік беретін шара еді. Иезуиттер мұндай лицензиялардың қажеті жоқ екенін, олар епископтың арнайы рұқсатысыз осындай өкілеттіктерді жүзеге асыра алатынын мәлімдеді. Палафокс жазғандай, егер бұл рас болса, епископтың өз епархиясында билігі болмайды және ол "жат билік" арқылы өз қойшыларынан бөлініп кетеді. Иезуиттер Палафоксқа қарсы жаңа вице-король, Гарсия Сармиенто де Сотомайор, Сальватиерраның 2-графымен одақтасты. Сальватиерра Палафоксты тұтқындауға тырысты. 1647 жылы тұтқындалмас үшін, бұл Пуэблада вице-корольдің билігін теріс пайдалануына қарсы көтеріліске әкелуі мүмкін еді, Палафокс қала сыртындағы тауларға қашып кетті. Бұл қадам коронаға Жаңа Испаниядағы жағдайдың ауыр екенін, вице-король мен иезуиттердің епископтық биліктің заңды орнын таластырып отырғанын көрсету үшін жасалды. Бірақ ол сәтсіз аяқталып, Испанияға қайтарылып, масқараланды. Палафокс Римде иезуиттерге қарсы ресми шағымдар жолдады. Алайда, папа оның айыптауларын мақұлдамады және ол Папа Иннокентий X-тен (1648 жылғы 14 мамыр) иезуиттерге епископтық юрисдикцияны құрметтеуді бұйырған ғана жарлық алды. 1655 жылғы 20 мамырда Палафокс пен иезуиттер келісімге келді, бірақ келіспеушіліктер жалғасты. Сол жылы иезуиттер оның Ескі Кастилиядағы Османың шағын шіркеулік орталығына ауысуын қамтамасыз етті. Палафокстың шіркеулік мансабы тоқыраса да, оның иезуиттерге қарсы жазған еңбектері кейіннен Францияда жарияланды және 18 ғасырда оның жазбалары корольдік билікті нығайтуға қолданылып, 1767 жылы Испания мен испандық аумақтардан иезуиттерді қууға әкелді. Палафокстың иезуиттерге қарсы жазған ықпалды еңбектерінің кейбіреулері қытайлық рәсімдер дауына қатысты. Палафокс Азиядағы белгілі бір миссияларда епископ ретінде билік жүргізді, бірақ коста-рикалық ғалым Рикардо Мартинес Эскивельдің сөзіне сәйкес, иезуиттердің қытайлық христиандардың дәстүрлі ата-бабаларға табыну амалдарына төзімділік танытуының басты себебі – «оның иезуиттермен жеке дауы».

Патша орнын бағындыру

Палафокс 1646 жылдың 5 қыркүйегінде Америкадағы алғашқы қоғамдық кітапхана – Biblioteca Palafoxiana-ны құрды және оны ғылым мен философиядан бес мың кітаппен жабдықтады. Ол сонымен қатар Санта-Инес доминикандық монастырын, Сан-Педро және Сан-Пабло колледждерін, сондай-ақ Пурисима-Консепсьон қыздар мектебін құрды. Палафокс Сан-Хуан семинариясының жарғыларына өзгерістер енгізіп, 1649 жылдың 18 сәуірінде киеленген соборды аяқтау үшін тынымсыз жұмыс істеді. Епископ ретінде Палафокс мен Мендоса жергілікті халықты қорғауға тырысып, оларды тек көндіру арқылы ғана дінге өтуге рұхсат етті. Епископтық қызметін атқару кезінде Палафокс Франсиско Диего Диас де Квинтаньилья и де Хевия и Вальдестің (1640), Дуранго епискобының; Фернандо Монтеро Эспиносаның (1640), Нуэва-Сеговия епискобының; Диего де Гевара и Эстраданың (1642), Санто-Доминго архиепискобының; Маркос де Торрес и Руэданың (1645), Юкатан епискобының; Хуан де Маноцца и Замораның (1645), Мексика архиепискобының; және Диего Лопес де ла Веганың (1650), Бадахоз епискобының негізгі қасиеттес болуына қатысты. Палафокс өнерді ынталы түрде қолдады және оның Пуэбла қаласындағы қызметі кезінде қала Жаңа Испанияның музыкалық орталығына айналды. Хуан Гутьеррес де Падилла сияқты композиторлар, Палафокс тұсында собордың капелла маэстросы және Мексикадағы XVII ғасырдың ең танымал композиторы, Жаңа дүниеге еуропалық музыканың соңғы үлгілерін әкелді. Палафокс сонымен қатар жалпы білім беруді де қатты қолдады.

Саяси мансап

Бас визитатор ретінде епископ Палафокс вице-корольдіктегі тәртіптерді тексеруге өкілетті болды, бірақ вице-корольдің өзі бас инспектордың сауалдарынан қорғалды, осылайша тиімді реформалар жүргізу мүмкіндігін шектеді. Палафокс міндеті – «үкіметтің тиімділігін арттыру, патшалық билікті нығайту, ресурстарды барынша игеру және вице-корольдіктің басқаруын жақсарту», әсіресе тәж үшін кірістерді көбейту болды. Тиімді реформаларға қол жеткізе алмаған Палафокс 1642 жылы вице-король Диего Лопес Пачеко Кабрера и Бобадилламен араздасып, вице-корольді Португалиямен одақтас болуда, ал Португалия Испаниямен Иберия одағынан кейін тәуелсіздігін қайтару үшін соғыс жүргізіп жатқандығын айыптады. Вице-король Браганса герцогының туысы болды, кейін Португалияның королі IV Жоао атанды. Бір ғалымның пікірінше, вице-корольдің бүлікшілермен байланысы туралы күдік «нақты дәлелдерге» негізделмеген. Епископ Палафокс Тақтың бұйрығы бар екенін мәлімдеді, бірақ оларды көрсетпеді. Ол жасырын түрде астанаға келді және 9-10 маусым күндері түнгі уақытта Аудиенциямен (жоғарғы сот) кездесіп, күдіктерін білдірді. Содан кейін вице-корольдік сарайды күзетшілермен қоршауға бұйрық берді. Келесі күні таңертең вице-король Лопес Пачекоға тұтқындалғаны және епископтың Мексика архиепискобы және Жаңа Испания вице-королі болып тағайындалғаны хабарланды. Оның мүлкі тәркіленді және Испанияға қайтуға рұқсат берілмей, біраз уақыт қамауда ұсталды. Испанияда ол өзіне тағылған айыптардан ақталды. Вице-корольдік қызметінің қысқа мерзімінде Палафокс Университет, Аудиенция және заңгерлік мамандықтарды басқаратын заңдарды бекітті. Палафокс вице-корольдің басты міндеті – Аудиенцияның президенті, жоғарғы сот, әділет ордасы ретінде қызмет ету деп есептеді. Палафокс Аудиенция президенті ретінде вице-король судьяларға (oidores) ең жоғары құрметпен қарауы керек, сонымен қатар «басшының билігі мен үстемдігін» сақтауы керек екенін жазды. Аудиенцияның екі мүшесі оның реформаларын қабылдамады, сондықтан ол оларды қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. Палафокс колонияны Испания монархиясына қарсы көтерілген Португалия мен Каталониядан тараған революциядан қорғау үшін он екі рота жасақ құрды. Ол испан жаулап алушыларының елордада сақталған үнділердің пұтқа табынушылық мүсіндерін жойды. 23 қараша 1642 жылы оның орнына Сальватиерраның 2-графы Гарсия Сармиенто де Сотомайор келді, бірақ Палафокс визитатор лауазымын сақтап қалды. Епископтың вице-король болып тағайындалуы бұрынғыдан безгеше еді, бірақ бұрынғы вице-корольді шұғыл түрде қызметтен алуға мәжбүр еткен ерекше жағдайлар Палафокс тәждің ізбасары тағайындалғанға дейін пайдалы, болса да уақытша орынбасар болды. Жаңа вице-король Сальватиерра мен епископ және бас визитатор Палафокс арасындағы жоғары шиеленіс бұрын-соңды болған емес. 1624 жылы вице-король Гелф маркізі архиепископты вице-корольдік аумағынан қууды бұйырды, бұл азаматтық биліктің шіркеу билігіне қарсы шығуы еді. Бұл оқиға Мексика қаласының басты алаңында үлкен көтеріліске және вице-корольдің өзінің биліктен кетуіне әкелді. Сальватиерра мен сол кезде визитатор болып әрекет еткен Палафокс арасындағы жанжал вице-король Аудиенциямен бірге отырғанда жастыққа отыра ала ма, жоқ па деген сияқты ұсақ мәселеде туды. Палафокс «жоқ» деді, өйткені ол вице-корольді жоғары сот судьяларынан ажыратады. Алайда, бұл практика бұрынғы вице-корольдер үшін қалыпты жағдай болған. Биліктің көрсетілуі және оның артықшылықтары маңызды болған жерде, бұл кішігірім дәстүрлер ретінде емес, биліктің театры ретінде қарастырылды, сондықтан мұндай жанжал терең мәселелерге байланысты болды.

Жазбалар

Мексикадағы испан дінбасы Хуан Гонсалес де Мендозаның үлгісімен Хуан де Палафокс и Мендоза Қытай туралы кітап жазды. Оның Historia de la conquista de la China por el Tartaro (Татарлардың Қытайды жаулап алу тарихы) еңбегі, филиппин арқылы Мексикаға жеткен хабарларға сүйенген маньчжурлардың Мин Қытайын бағындыруы туралы мәліметтерді баяндады. Бұл кітап алғаш рет 1670 жылы Парижде испан тілінде жарық көрді, ал француз тіліне аудармасы сол жылы жарияланды. Толық атауы "Татарлардың Қытайды жаулап алу тарихы, сондай-ақ екі ұлттың, әсіресе екіншісінің діні, мінез-құлқы және әдет-ғұрыптары туралы бірнеше ерекше жайттарды қамтитын есеп" болған ағылшын тіліне аудармасы 1676 жылы Лондонда шықты. Палафокстың әңгімелерге негізделген еңбегі, көбінесе қытай тілінде сөйлейтін иезуит Мартино Мартинидің куәгерлік баяндамасы – De bello tartarico-ға қарағанда, ақпараттылығы төмен болды. Оның жазбалары 1762 жылы Мадридте 15 томдық жинақ ретінде басылды. Соңғы кезде оның мексикалық үндістерге қатысты бақылауларының екі тілдегі басылымы "Үндінің қасиеттері / Virtudes del Indio" деген атпен жарық көрді.

Қасиетті деп жариялау және қасиетті деп жариялау себептері

1694 жылы Испания королі Карл II оны қасиетті деп жариялау туралы өтініш жасады. 1726 жылы Папа Бенедикт XIII баталау ісіне рұқсат беретін жарлықты бекітіп, Палафоксқа Құдайдың қызметшісі атағын берді. 1758 жылы Папа Бенедикт XIV кезінде Палафокс еңбектерінің мақұлдану процедурасы басталды. Бұл процесс Климент XIII және Климент XIV понтификаттары кезінде жалғасты. Дегенмен, процесс алдын ала кезеңдерден өтіп, Палафоксқа Құдайдың қызметшісі атағын бергенімен, іс іс жүзінде Папа Пий VI кезінде иезуиттердің араласуымен тоқтатылды. Папа Иоанн Павел II папалық сапарлары барысында жиі баталау жариялаған, бұл жергілікті қасиетті тұлғаларды құрметтеудің кең таралған және танымал тәсілі еді. Бенедикт XVI бұл тәсілден бас тартып, баталауды жариялау үшін туған жеріне баруды тоқтатты. Палафоксқа баталау рәсімін Папаның легаты, Әулиелер ісі жөніндегі Конгрегацияның префекті кардинал Анджело Амато басқарды. Хуан де Палафокс 2011 жылдың 5 маусымында ақ бата деп жарияланды. Бұл рәсімді Папа Бенедикт XVI-ның тапсырмасымен Әулиелер ісі жөніндегі Конгрегацияның префекті кардинал Анджело Амато басқарды. Палафокс мерекесі 6 қазан күні тойланады.