Кіріспе

Макроэкономикалық түсінік. Жалпы негізгі капиталдың қалыптасуы (ЖҚҚБ) – жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) жұмсалатын шығыстардың бір бөлігі, ол экономикадағы жаңа қосылған құнның тұтынудың орнына инвестицияланған бөлігін көрсетеді. Ол бизнес сектордың, үкіметтердің және «таза» отбасылардың (олардың заңды тұлға болып табылмаған кәсіпорындарын қоспағанда) жаңа немесе қолданыстағы негізгі активтерді сатып алу құнын, негізгі активтерді сатудан шегергенде өлшейді. ЖҚҚБ – ресми ұлттық есептерде, мысалы, Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық есептер жүйесінде (UNSNA), Ұлттық табыс және өнім есептерінде (NIPA) және Еуропалық есептер жүйесінде (ESA) қолданылатын макроэкономикалық ұғым. Бұл ұғым 1930 жылдары Симон Кузнецтің Ұлттық экономикалық зерттеулер бюросының (NBER) капитал қалыптасуы туралы зерттеулеріне негізделген, ал 1950 жылдары оған стандартты өлшемдер қабылданды. ЖҚҚБ «жалпы» негізгі капитал қалыптасуы деп аталады, өйткені бұл өлшем инвестициялық көрсеткіштерден негізгі капиталдың тозуын (тұрақты активтердің амортизациясы) шегеруге арналған түзетулерді енгізбейді. Өндірістік капитал қорының дамуын талдау кезінде сатып алынған активтердің құнын, қалыпты тозудан пайда болған, қазіргі активтердің ескіруіне байланысты орнын толтырудан тыс негізгі құралдарды сатуды азайтуды өлшеу маңызды. «Таза негізгі инвестиция» жаңа негізгі инвестицияның сомаларынан алынған қолданыстағы активтердің амортизациясын қамтиды және ол таза негізгі капиталдың қалыптасуы деп аталады. ЖҚҚБ жалпы инвестицияны өлшемейді, өйткені негізгі құралдарға қосылған таза құн ғана өлшенеді, ал барлық қаржылық активтер, сондай-ақ қорлар мен басқа да операциялық шығындар (соңғысы аралық тұтынуға кіреді) ескерілмейді. Мысалы, егер компанияның балансын қарасақ, негізгі құралдар жылдық капиталдың тек бір бөлігі екенін байқауға болады. ЖҚҚБ негізінен жерді сату мен сатып алуды қамтымайды, өйткені жер сатылатын кезде, жердің жалпы көлемі көбеймейді. Сонымен қатар, жердің құнын стандартты түрде бағалау қиын. Сондықтан, жерді жақсартудың құны ғана ЖҚҚБ өлшеміне байлыққа таза қосылу ретінде кіреді. Арнайы жағдайларда, мысалы, теңізден, өзеннен немесе көлден (мысалы, полир) жерді қалпына келтіру кезінде, бұрын болмаған жерде жаңа жерлер құрылуы және сатылуы мүмкін, бұл негізгі активтерге қосылады. ЖҚҚБ өлшемі әрқашан ұлттық аумақтың резидент кәсіпорындарына қолданылады, сондықтан егер жаңа кәсіпорын құрылса, мысалы, ашық теңізде мұнай барлау, байланысты жаңа негізгі инвестициялар тиісті кәсіпорындардың резиденті болып табылатын ұлттық аумаққа бөлінеді. Мәліметтер әдетте статистикалық агенттіктермен жыл сайын және тоқсан сайын, бірақ белгілі бір уақыт кешігуімен ұсынылады. ЖҚҚБ көбінесе болашақ бизнес белсенділігінің, бизнес сенімділігінің және экономикалық өсудің үлгілерінің маңызды көрсеткіші болып саналады. Экономикалық тұрақсыздық немесе рецессия кезінде, әдетте, негізгі құралдарға бизнес инвестициялары азаяды, өйткені ол қосымша капиталды ұзақ уақытқа тоқтап тұрады, оның өзін-өзі ақтамайтынына қауіп бар (соның салдарынан негізгі құралдар тезірек жойылуы мүмкін). Керісінше, экономикалық өсім қарқынды дамыған кезде, негізгі инвестициялар жалпы өседі, өйткені нарықтың кеңеюі осындай инвестициялардың болашақта тиімді болатынына сенімділік береді. Бұл – елдегі жыл соңындағы құнның қиылысу нүктесі.

Анықтама

Жалпы негізгі капиталдың жалпы қалыптасуының (ЖҚҚБ) егжей-тегжейлі стандартты анықтамаларын Біріккен Ұлттар Ұйымының Ұлттық Есептер жүйесі (БҰҰСЖЖ) және Халықаралық валюта қорының (ХВҚ) Төлемдер балансы жүйесі ұсынады. АҚШ-тың Экономикалық талдау бюросы Ұлттық табыс және өнім шоттарында (NIPA) және Еуропалық есеп жүйесінде (ESA) қолданатын анықтамалар өте ұқсас. ЖҚҚБ – ағындылық шама. Ол өндірушінің сатып алуларының жалпы құнымен, есептік кезең ішіндегі негізгі құралдарды сатудан кем, сондай-ақ институционалдық бірліктердің өндірістік қызметі нәтижесінде пайда болған өндірілмеген активтердің құнына (мысалы, жер қойнауы активтері немесе жердің саны, сапасы немесе өнімділігі) белгілі бір қосымшалармен өлшенеді. Осылайша, ЖҚҚБ – ішкі экономикадағы кәсіпорындардың, мемлекеттік органдардың және жеке шаруашылықтардың негізгі капиталға жасаған жалпы таза инвестицияларының (сатып алудан кем сату) өлшемі, мысалы, тоқсан немесе жыл ішінде: Негізгі активтер сатып алу, бартерлік сауда, заттай капитал трансферттері, қаржылық лизинг, негізгі активтерді жақсарту және қайталанатын өнім беретін табиғи активтердің табиғи өсуі арқылы сатып алынады. Сатып алу құны сатып алу салығы мен алымдарын қамтиды және негізгі инвестициялардың "барлық" шығынын өлшейді. Негізгі активтер сату, бартерлік сауда және заттай капитал трансферттері арқылы сатылады. Негізгі активтерді сату негізгі капиталдың тозуын және табиғи апаттардан туындаған ерекше шығындарды қамтамайды. Ұлттық шоттардағы негізгі құралдар бизнес шоттардағы негізгі құралдарға қарағанда кеңірек қамтылатындығын атап өткен жөн. Негізгі активтер – өндіріс процестерінде бір жылдан астам уақыт бойы қайта-қайта немесе үздіксіз пайдаланылатын өндірілген активтер. Өндірілген негізгі құралдар қоры материалдық активтерден тұрады (мысалы, тұрғын және тұрғын емес ғимараттар, жолдар, көпірлер, әуежайлар, теміржол, машиналар, көлік құралдары, кеңсе жабдықтары, жүзімдіктер мен бау-бақшалар, асыл тұқымды мал, сүт шаруашылығы, жүк тартқыштар, қойлар және жүн үшін өсірілген басқа да жануарлар). Еуропалық есеп жүйесі (ESA95) нақты түрде негізгі құралдар анықтамасына өндірілген материалдық емес активтерді (мысалы, кен өндіру, компьютерлік бағдарламалық қамтамасыз ету, авторлық құқықпен қорғалатын ойын-сауық, әдеби және көркем шығармалар) қамтиды. Статистикалық өлшеуге енгізілген негізгі құралдардың ауқымы оларды пайдалану мақсатына байланысты анықталады. Мысалы, көлік құралы негізгі құрал болып табылады, бірақ көлік құралдары ЖҚҚБ-ға тек олар жұмыс іс-әрекеттерінде нақты пайдаланылса ғана, яғни егер олар "өндірістің" аясына кірсе ғана енгізіледі. Жеке пайдалануға арналған көлік әдетте кірмейді. Алайда, шекараны анықтау әрқашан оңай емес, өйткені көлік құралдарын жеке мақсаттарда да, жұмыс мақсаттарында да пайдалануға болады; әдетте бұл жағдайда әдеттегі ереже қолданылады. Өндірілмеген активтер (мысалы, жер, жер қойнауын жақсарту құнынан басқа, жер қойнауы активтері, минералды қорлар, су, бастапқы орман сияқты табиғи ресурстар) ЖҚҚБ ресми өлшеміне жатпайды. Сонымен қатар, қарапайым жөндеу жұмыстары, тұрмыстық жабдықтарды сатып алу (мысалы, жеке көліктер мен жиһаздар) және ет үшін өсірілген жануарлар ЖҚҚБ-ға кірмейді. 1993 жылғы БҰҰСЖЖ (2003 жылғы СНА) нұсқасында қару-жарақ сатып алу ЖҚҚБ ретінде емес, соңғы тұтыну шығыны және аралық тұтыну ретінде тіркеледі. Негізгі активтердің анықтамасы 2008 жылғы Ұлттық шоттар жүйесіне (2008 жылғы СНА) әкелген СНА жаңартуымен қайта қаралды. Қару-жараққа жұмсалған шығындар активтердің жалпы анықтамасына сәйкес, ЖҚҚБ болып қайта жіктелді. Кейде ЖҚҚБ мен аралық тұтынудың арасындағы нақты статистикалық шекараны салу қиын, өйткені шығындар меншіктегі негізгі құралдардың өзгеруіне қатысты. Кейбір жағдайларда бұл шығындар жаңа негізгі инвестицияларға, басқа жағдайларда негізгі активтерді күтіп-ұстау немесе жөндеуге байланысты операциялық шығындарға қатысты болуы мүмкін. Кейбір елдер негізгі құралдарды сақтандыруды ЖҚҚБ құрамына кіргізеді. 2008 жылғы СНА-да ЖҚҚБ шекарасының маңызды өзгеруі ғылыми-зерттеу және даму (ҒЗД) шығыстарын қарастыруға байланысты. Ғылыми-зерттеу және даму, білім қорын арттыру үшін жүйелі түрде жүргізілетін шығармашылық жұмыстарға жұмсалған шығындардың құнымен өлшенеді және осы қорды жаңа қолданбаларды әзірлеу үшін пайдалану, ЖҚҚБ құрамына кіруі тиіс деп дәлелденді. Бұл дегеніміз, ҒЗД-ның шығыны аралық тұтынудың орнына активтерді өндіру ретінде тіркеледі, бұл ЖДӨ-нің өсуіне әкеледі. Бұл өнімді өлшеу ҒЗД-ның тікелей әсеріне ғана назар аударады; ҒЗД-ның сыртқы пайдалары осы өнімді өлшеуде қарастырылмайды. Сонымен қатар, 2008 жылғы СНА әлі де адам капиталын активтер ретінде нақты түрде жоққа шығарады.

Экономикалық талдау

Инвестиция мөлшерлерінің елдер арасындағы айырмашылығы көбінесе экономикалық дамудың әртүрлі деңгейлерін және өркендеу процестерін көрсетеді. Бұл Еуропалық Одаққа мүше мемлекеттердің мысалында жақсы көрінеді. Мыңжылдықтың басынан бері 27 мүше елден тұратын Еуропалық Одақта (ЕО 27) жалпы жинақталған негізгі капиталдың (ЖЖНК) ЖІӨ-ге қатынасы шамамен 20% құрап, ауытқып келеді. 2004 жылдан кейін Одаққа қосылған кейбір мүше мемлекеттерде (әсіресе Орталық және Шығыс Еуропа елдерінде, ЖІӨ деңгейі салыстырмалы түрде төмен қалған елдерде) бұл көрсеткіш кейбір жылдары 25%-дан асып кетті. Егер тозығы жеткен капиталды ескермейтін болсақ, ЖЖНК-ның ЖІӨ-ге қатынасы ЕО 27 бойынша орташа есеппен 8% шамасында болады; ал кейбір жаңа мүше мемлекеттерде, мысалы Испанияда, бұл көрсеткіш 15%-дан жоғары. Кедей елдердегі инвестиция деңгейінің жоғары болуы ұзақ мерзімде Еуропадағы тұрмыс жағдайларын жақындастыруға, экономикалық өсімді жеделдетуге және еңбек күшін заманауи инфрақұрылым мен технологиямен қамтамасыз етуге ықпал етеді. Осы байқауларға негіделген толық деректерді Eurostat веб-сайтынан жүктеуге болады. Инфрақұрылымға жұмсалатын шығындар мемлекеттік инвестицияларға жатады, себебі олар ұзақ мерзімде қаржыны үнемдеуге және мемлекеттік міндеттемелердің қазіргі таза құнын төмендетуге мүмкіндік береді. АҚШ-та физикалық инфрақұрылымға жұмсалған шығындар тұрғын емес құрылысқа жұмсалған әрбір 1 долларға орташа есеппен 1,92 доллар табыс әкеледі, себебі оны жөндеуге немесе ауыстыруға қарағанда күтіп ұстау әлдеқайда арзан. Сол сияқты, жоғары білімге мемлекеттік субсидия беру табыс салығы түсімдерін арттырады, өйткені жоғары білімді салық төлеушілер білімі жоқтарға қарағанда әлдеқайда көп табыс табады. Сондай-ақ, әлеуметтік инфрақұрылымға, мысалы, алдын алу денсаулық сақтауға жасалған мемлекеттік шығындар АҚШ-та жыл сайын жүздерше миллиард доллар үнемдеуге мүмкіндік береді, себебі мысалы, қатерлі ісікпен ауыратын науқастардың бірінші сатыда диагнозы қойылса, емделу үшін бірнеше рет амбулаториялық келу жеткілікті, ал үшінші сатыда немесе одан кейін жедел жәрдем бөлімінде емделу үшін жылдар бойы ауруханада жату қажет болып, көбінесе өлімге әкеледі.

Екіншіден пайдаланылған негізгі активтер

Сатып алынған негізгі активтер қазіргі уақытта екінші қол нарықтарында саудаланатын пайдаланылған активтерді қамтуы мүмкін, олардың ең маңыздылары автомобильдер, ұшақтар және өнеркәсіптік жабдықтар. Әлем бойынша бұл сауда жүздеген миллиард долларға бағаланады, ал Шығыс Еуропа, Латын Америкасы, Ресей, Қытай, Үндістан және Марокко сияқты елдерде пайдаланылған жабдықтар кеңінен қолданылады. Көбінесе бұл активтер Еуропа, Солтүстік Америка және Жапониядан сатып алынады, онда негізгі активтер орташа есеппен жылдам тозып, қызметтен шығарылады. Қызметтен шығарылған негізгі активтер басқа өндірушіге пайдалану үшін сатылуы, иесінен тасталуы, металл тескісі ретінде сатылуы немесе толық немесе жартылай қайта өңделуі мүмкін. Бірақ кейде толыққанды өндіріс кешені сатып алынып, демонтаждалып, басқа жерде қайта құрастырылады. GFCF тұжырымдық тұрғыдан резидент фирмалардың пайдаланылған негізгі активтермен жасаған көптеген мәмілелерін қамтиды, олар жаңа активтерге қарағанда төмен бағаланады, бұл жалпы капиталдың бағасы мен есептелуіне қатысты қиындықтар тудырады. Егер А фирмасы пайдаланылған активті В фирмасына сатса, А мен В-ның осы мәмілені есептеу әдісінен туындаған бағалау қателіктері тек қана А фирмасының есептелген GFCF көрсеткішінің жоғары бағалануы, В фирмасының есептелген GFCF көрсеткішінің төмен бағалануымен дәл тең келсе ғана жойылады. Бірақ егер активтер бір саладан екінші салаға көшсе, немесе импортталса немесе экспортталса, немесе (көлік құралдарының жағдайында) әртүрлі мақсаттар үшін пайдаланылса, қателіктер сақталады. Нәтижесінде, жалпы негізгі капиталдың көлемі өскендей көрінуі мүмкін, тіпті егер «негізгі активтерге таза қосылған сома» бұрыннан бар активтің меншік иесінің өзгеруін ғана көрсетеді. Ескірген негізгі активтер саудасының статистикалық есептелуі әртүрлі елдерде әртүрлі. Көптеген елдерде, егер сауда маңызды көлемде (мысалы, көлік құралдары) жүргізілсе, пайдаланылған активтерді бөлек анықтауға тырысады. Принцип бойынша, егер негізгі актив бір ұйымға жыл ішінде сатып алынып, сол жылдың ішінде басқа ұйымға сатылса, ол сол жылы екі рет инвестиция ретінде есептелмеуі керек, әйтпесе негізгі капиталдың нақты өсуі жоғары бағаланады. Сондықтан статистикалық агенттіктер дәстүрлі түрде жаңадан өндірілген негізгі активтерді сатып алуды ғана өлшейді немесе пайдаланылған активтердің таза сатып алуын өлшеуге тырысады. Жалпы алғанда, жалпы ішкі өнімге (ЖІӨ) жұмсалатын шығындар, оның құрамында GFCF бар, анықтама бойынша тек жаңадан өндірілген негізгі активтерді қамтуы керек, екінші қол активтерін емес. ЖІӨ жаңа таза өнімді өлшеуге тиіс, яғни ескі байлыққа жаңа қосылған құнды. Бірақ екінші қол жабдықтармен ішкі және халықаралық сауданың өсуін ескере отырып, GFCF нақты негізгі инвестициялық белсенділіктің деңгейін төмендетуі және капиталға нақты қосылған соманы арттырып көрсетуі мүмкін, өйткені бұрын өндірілген және кейін қайта сатылған негізгі активтер де инвестиция ретінде есептеледі, бірақ бұл есептерде көрсетілмейді.

2008 жылғы БҰҰ ҰҚШҰ-ның қайта қарауындағы қару-жарақ

1993 жылғы UNSNA стандарттарында (және одан бұрын) шабуылдық қару-жарақ және оның жеткізілу құралдары қызмет ету мерзіміне қарамастан, капитал құраудан тыс қалды. UNSNA есептерінде әскери активтер оларды сатып алған сәтте ғана «қорғаныс қызметтерін» ұсынатын болып есептелді. Осы есептеу әдісі бойынша, қару-жараққа жұмсалған шығындар аралық тұтыну ретінде қарастырылса, ол тек басқа есептік кезеңдегі сатуға немесе экспортқа қатысты болуы мүмкін еді. Егер қару сол жылдың ішінде немесе тоқсанда сатылса, үкімет есебінде «қарама-қайшы» жазбалар жасау қажет болатын (капиталға қосылған сома капиталдан шегерілгендей көрсетілетін, және керісінше). Сондықтан, 2008 жылғы UNSNA-ның жаңартылған нұсқасы, егер әскери шығындар UNSNA-ның капитал құраудың жалпы критерийларына (бір жылдан астам өндірісте қолданылатын тауарларға инвестиция) сәйкес келсе, оларды капитал құрау ретінде қарастыруды ұсынады. Қару жүйелері мен әскери резервтер негізгі капитал құрау және резервтер шеңберінде бөлек қарастырылады. Бұл тәсіл жалпы ЖҚҚК (жалпы фикстік капитал құрау) көрсеткішін және, демек, қару-жарақ өндіретін елдердің жалпы ЖІӨ-сін біршама арттырады, себебі қару-жараққа жұмсалатын шығындар мен сату көлемі өте зор, әсіресе АҚШ және Еуропа елдерінде. Швецияның SIPRI зерттеу институтының мәліметтері бойынша, 2008 жылы үкіметтердің әлемдік әскери шығындары 1,464 триллион долларды құрады, бұл 2008 жылғы әлемдік ЖІӨ-нің шамамен 2,4%-ына тең, бірақ қару-жараққа жұмсалған шығындар – бұл көрсеткіштің бір бөлігі ғана. 2007 жылы SIPRI тобына кіретін 100 ең ірі қару өндіруші компанияның жалпы қару сату көлемі 347 миллиард долларды құрады. SIPRI мәліметтеріне сәйкес, 2007 жылы АҚШ-тың 44 компаниясы осы 100 компанияның 61 пайызын, ал Батыс Еуропаның 32 компаниясы – 31 пайызын құрады. Қалған үлестің көп бөлігін Ресей, Жапония, Израиль және Үндістан бөліп алды. АҚШ-тың қару сатуын АҚШ ЖІӨ-сіне қосса, көрсеткіш 1,8%-ға дейін артуы мүмкін. Әскери қару-жараққа жұмсалатын шығыстарды жалпы активтер, инвестициялар және жалпы өнімнің көрсеткіштерінен шығарудың басты себептері – әскери қару-жарақ адамдар мен мүлікті жоюға арналған, бұл құн қосатын өндіріс емес (бірақ жойылған активтерді қайта құру экономиканы жандандыруы мүмкін), сондай-ақ тиісті деректер әскери құпия болып саналды. Алайда, әскери капиталдық шығыстар салық ақшасының үлкен бөлігін жұмсайтындықтан және қару-жараққа жұмсалатын шығыстарды жасыру қиын болғандықтан, қазіргі уақытта осы шығыстар туралы ашық есеп беру қажет деп есептеледі.