Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қанат Конго бассейніндегі діни бейне, Африка.
the parrotReligious statue in the Congo Basin, Africa
Нкиси немесе Нкиши (көпше түрі әртүрлі: минкиси, микиси, зинкиси немесе нкиси) – рухтар немесе рухтың қоныстанған заттары. Бұл термин Орталық Африкадағы Конго алабында, әсіресе Кабинда аумағында рухани күштерге немесе рухтарга толы деп сенетін түрлі-түрлі нысандарға жиі қолданылады. Осы термин мен оның түсінігі Атлантикалық құл саудасы арқылы Америкаға жеткен.
Nkisi or Nkishi (plural varies: minkisi, mikisi, zinkisi, or nkisi) are spirits or an object that a spirit inhabits. It is frequently applied to a variety of objects used throughout the Congo Basin in Central Africa, especially in the Territory of Cabinda that are believed to contain spiritual powers or spirits. The term and its concept have passed with the Atlantic slave trade to the Americas.
Мағынасы
Терминнің қазіргі мағынасы прото-нджила тілінде – банту тілдер отбасының ежелгі тармағында – кіті түбірінен шыққан, рухани бірліктерді немесе олардың көрініс табатын немесе мекендейтін материалдық заттарды білдіреді. Он жетінші ғасырдың басында Киконго диалектілеріндегі ең алғашқы жазбаларда ол голланд тілінде "мокисси" деп жазылған, себебі бұл зат есім класындағы "mu" префиксі әлі де айтылатын. 1668 жылы жарық көрген "Африка сипаттамасы" кітабында голланд саяхатшылары Лоанго, қазіргі Кабинда аумағында осы терминнің материалдық нысанды да, оның ішіндегі рухани бірлікті де білдіретінін хабарлаған. XVI ғасырда Конго Корольдігі христиан дініне өткен кезде, 1624 жылғы Киконго катехизисінде "укиси" (нкиси сипаттарына ие зат) сөзі "қасиетті" деген мағынаны беру үшін қолданылған.
The current meaning of the term derives from the root kitį, referring to a spiritual entity or material objects in which it is manifested or inhabits in Proto Njila, an ancient subdivision of the Bantu language family. In its earliest attestations in Kikongo dialects in the early seventeenth century, it was transliterated as mokissie in Dutch, as the mu prefix in this noun class was still pronounced. It was reported by Dutch visitors to Loango, the current territory of Cabinda, in the 1668 book Description of Africa as referring both to a material item and the spiritual entity that inhabits it. In the sixteenth century, when the Kingdom of Kongo was converted to Christianity, ukisi (a substance having characteristics of nkisi) was used to translate holy in the Kikongo Catechism of 1624.
Қолдану
Ата-бабалармен тығыз байланыс және олардың күш-қуатының тиімділігіне сенім Конго дәстүріндегі минкисимен тығыз байланысты. Конго алабындағы халықтар арасында, әсіресе Баконго және Касаидің Сонгье халқы арасында, ерекше адам күштері көбінесе қайтыс болғандармен байланыс арқылы пайда болады деп есептеледі. Банга (жекеше: нгага) деп аталатын адамдар емші, болжаушы және делдал ретінде жұмыс істейді, олар тірілерді қара магиядан (сиқыршылықтан) қорғайды және оларға сиқыршылықтан немесе бакиси (рухтар) талаптарынан туындаған ауруларға қарсы ем береді. Банга бакиси мен өлгендердің күшін минкиси жасау арқылы қолданады. Минкиси негізінен ыдыстар – керамикалық ыдыстар, қабақтар, жануарлардың мүйіздері, қабықшалар, орамдар немесе рухани қуатталған заттарды сақтауға болатын кез келген нысан. Тіпті қабірлердің өзі, өлгендердің мекені болғандықтан және демек бакисидің мекені ретінде, минкиси саналады. Шындығында, минкисилерді тасымалданатын қабірлер деп сипаттаған, ал көптегендеріне күшті тұлғаның қабірінен алынған топырақ немесе жәдігерлер негізгі құрамдас бөлік ретінде қосылған. Осылайша, өлгендердің күші нысанға сіңіп, нгагаға оны басқаруға мүмкіндік береді. Көбінесе күшті тұлғалардың бетіне қадалған металл заттар, ырымдар мен рәсімдер кезінде минкисилердің белсенді рөлін көрсетеді. Әрбір шеге немесе металл бөлігі – серт, қол қойылған келісім және зұлымдықты жоюға жасалған тыраныш. Ақырында, бұл нысандар көбінесе әлеуметтік жағынан қабылдамайтын мінез-құлықтар мен оларды түзетуге жасалған әрекеттер туралы ойларды бейнелейді. Көбінесе адамдар нкиси арқылы көмек іздейді. Мұндай жағдайда, адам нгаганың кеңесін іздеуі керек. Нгага көмек сұраған адам үшін нкисиге араласу қабілетін пайдаланады. Минкисиге қосылатын заттар көбінесе билонго немесе милонго (жекеше: нлонго) деп аталады, бұл сөз көбінесе «дәрі» деп аударылады. Алайда, олардың әсері бірінші кезекте фармацевтикалық емес, себебі олар науқастарға қолданылмайды немесе жегілмейді, сондықтан билонгоны «терапиялық заттар» деп аудару дұрыс болар. Олар көбінесе бейнелі себептермен таңдалады, мысалы, құстың тырнақтары қылмыскерлерді ұстау үшін немесе олардың аттары сұранысқа алынған рухтардың сипаттамаларына ұқсас болғандықтан. Минкисиде қолданылатын көптеген материалдардың арасында жеміс (киконго тілінде луяла), көмір (калазима) және саңырауқұлақтар (тондо) болды. Минералдар өлгендермен байланысты жерлерден, мысалы, қабірлерден және өзен жағаларынан жиналды. Ақ түстің өлгендердің терісінің физикалық ерекшеліктерімен және олардың моральдық дұрыстығымен және рухани позитивтігімен символдық байланысы болғандықтан, ақ саз минкисидің құрамында өте маңызды болды. Ақ түс қара түске, жағымсыздықтың түсіне қарсы қойылды. Кейбір минкисиде бояу ретінде қызыл охра қолданылады. Қызыл түс – өлгендердің күштерінің араласуын білдіреді. Минкисидің көптеген мақсаттары бар. Кейбіреулері болжау амалдарында, жамандықты жою немесе қылмыскерлерді жазалау рәсімдерінде және қорғау рәсімдерінде қолданылады. Көптегендері емдеу үшін де пайдаланылады, ал басқалары аң аулауда немесе саудада сәттілікке жетуге көмектеседі. Маңызды минкисилер көбінесе бірнеше сала бойынша билікке ие болады. Ең танымал минкиси антропоморфты немесе зооморфты ағаштан жасалған мүсіндер түрінде кездеседі.
Close communication with ancestors and belief in the efficacy of their powers are closely associated with minkisi in Kongo tradition. Among the peoples of the Congo Basin, especially the Bakongo and the Songye people of Kasai, exceptional human powers are frequently believed to result from some sort of communication with the dead. People known as banganga (singular: nganga) work as healers, diviners, and mediators who defend the living against black magic (witchcraft) and provide them with remedies against diseases resulting either from witchcraft or the demands of bakisi (spirits), emissaries from the land of the dead. Banganga harnesses the powers of bakisi and the dead by making minkisi. Minkisi are primarily containers – ceramic vessels, gourds, animal horns, shells, bundles, or any other object that can contain spiritually charged substances. Even graves themselves, as the home of the dead and hence the home of bakisi, can be considered as minkisi. In fact, minkisi have even been described as portable graves, and many include earth or relics from the grave of a powerful individual as a prime ingredient. The powers of the dead thus infuse the object and allow the nganga to control it. The metal objects commonly pounded into the surface of the power figures represent the minkisis' active roles during rituals or ceremonies. Each nail or metal piece represents a vow, a signed treaty, and an effort to abolish evil. Ultimately, these figures most commonly represent reflections upon socially unacceptable behaviors and efforts to correct them. Often, people would seek aid through nkisi. In order to do so, an individual would have to seek the guidance of nganga. The nganga would proceed using their ability to intervene with nkisi on behalf of the person seeking aid. The substances chosen for inclusion in minkisi are frequently called bilongo or milongo (singular nlongo), a word often translated as 'medicine'. However, their operation is not primarily pharmaceutical, as they are not applied to or ingested by those who are sick, and perhaps bilongo is more accurately translated as 'therapeutic substances'. Rather they are frequently chosen for metaphoric reasons, for example, bird claws in order to catch wrongdoers or because their names resemble characteristics of spirits in question. Among the many common materials used in the minkisi were fruit (luyala in Kikongo), charcoal (kalazima), and mushrooms (tondo). Minerals were collected from various places associated with the dead, such as earth collected from graves and riverbeds. White clay was also very important in the composition of minkisi due to the symbolic relationship of the color white and the physical aspects of dead skin as well as their moral rightness and spiritual positivity. White contrasted with black, the color of negativity. Some minkisi use red ochre as a coloring agent. The use of red is symbolic of the mediation of the powers of the dead. Minkisi serve many purposes. Some are used in divination practices, rituals to eradicate evil or punish wrong doers, and ceremonies for protective installments. Many are also used for healing, while others provide success in hunting or trade, among other things. Important minkisi are often credited with powers in multiple domains. Most famously, minkisi may also take the form of anthropomorphic or zoomorphic wooden carvings.
Түрлері
Минкси және олармен байланысты аурулар көбінесе екі түрге жіктеледі: "жоғарыдағы" және "төмендегі". Жоғарыдағы минксилер аспан, жаңбыр және найзағаймен байланысты. Төмендегі минксилер жер және құрлықтағы сулармен байланысты. Жоғарыдағы минксилер еркек деп есептелді және зорлық-зомбылық пен күшті күштермен тығыз байланысты болды. Жоғарыдағы минксилер көбінесе тәртіпті сақтау, әділдік орнату және келісімдерді бекіту үшін қолданылды. Жыртқыш құстар, найзағай, қару-жарақ және от – жоғарыдағы минксилерде жиі кездесетін тақырыптар. Олар сондай-ақ дененің жоғарғы бөлігіне әсер ететін. Бас, мойын және кеуде аурулары осы нкиси мүсіндерінен туындайды делінеді. Кейбір мүсіндер жануарлар түрінде жасалған. Көбінесе бұл иттер (козо) болды. Иттер Конго мифологиясында рухани әлеммен тығыз байланысты. Олар екі бөлек әлемде өмір сүреді: тірілердің ауылы және өлілердің орман. Козо мүсіндері көбінесе екі баспен бейнеленген – бұл олардың екі әлемді көру қабілетінің символы. На монанга – күшті тұлға, зор ақыл-ойымен, бақыт пен сәттілік әкелумен байланысты. Олар көбінесе мұқият жасалған, тыныш көрініске ие және түрлі заттардан тұратын әшекейлермен безендірілген. Нпезо мүсіндері қауіпті көрінеді және күлгенде олардың күші әлсірейді деп есептеледі.
Minkisi and the afflictions associated with them are generally classified into two types; the "of the above" and the "of the below". The above minkisi are associated with the sky, rain, and thunderstorms. The below minkisi are associated with the earth and waters on land. The above minkisi were considered masculine and were closely tied to violence and violent forces. The minkisi of the above were largely used to maintain order, serve justice, and seal treaties. Birds of prey, lightning, weapons, and fire are all common themes among the minkisi of the above. They also affected the upper body. Head, neck, and chest pains were said to be caused by these nkisi figures. Some figures were in the form of animals. Most often these were dogs (kozo). Dogs are closely tied to the spiritual world in Kongo mythology. They live in two separate worlds; the village of the living, and the forest of the dead. Kozo figures were often portrayed as having two heads – this was symbolic of their ability to see both worlds. Na monanga are associated with a powerful person, with great reasoning, bringing happiness and fortune. They often were created carefully, have a tranquil expression, and are covered in decorations consisting of different substances. Npezo figures are crafted to look menacing and are believed to have their powers weakened by laughter.
Нкоди
Нконди (минконди, зинконди) – минкилердің агрессивті деп саналатын бір түрі. Он тоғызыншы ғасырда жиналған нкондилердің көптеген түрлеріне шегелер қағылып, осы арқылы олардың күші оятылғандықтан, саяхаттар туралы жазбаларда, музей каталогтарында және өнер тарихы әдебиетінде оларды жиі "шеге фетиші" деп атаған. Көптеген нкондилерде де қарнында немесе көздерінде айна сияқты жарық шағылыстыратын беттер кездеседі, олардың рухтар әлемінде көруге мүмкіндік беретініне сенеді. Олар әртүрлі заттармен толтырылған түтікшелермен безендіріледі. Ең көп қолданылатыны – қара оқ. Мұның себебі, оны сиқыршы күштерімен байланысты Ндокиді өлтіру үшін пайдалану. Соңғы кезде бірқатар заманауи суретшілер өздерінің нкисилерін жасауға қызығушылық танытты, олардың ішінде Рене Стоут есімді суретші ерекше көзге түседі. Оның Смитсонов институтында өткен "Таңғажайып және күш" көрмесінде оның нкисилерінің нұсқалары белгілі антрополог Уайатт МакГаффидің түсіндірмелерімен ұсынылды. Конго Республикасының суретшісі Триго Пиула адамдардың дәстүрлі фетиштерді қабылдамауына байланысты "Жаңа фетиш" сериясынан бірнеше туынды жасады. Ол: "Осылайша мен өзімнің қауымыммен байланыс жасаймын және теледидар сияқты бізге кері әсер ететін нәрселерді айыптаймын", – деді.
Nkondi (plural forms minkondi, zinkondi) are a subclass of minkisi that are considered aggressive. Because many of the nkondi collected in the nineteenth century were activated by having nails driven into them, they were often called "nail fetishes" in travel writing, museum catalogs, and art history literature. Many nkondi also feature reflective surfaces, such as mirrors, on their stomach areas or the eyes, which are held to be the means of vision in the spirit world. They are often decorated with tubes of various substances. The most common of witch being gunpowder. The idea behind this is for it to be used for killing ndoki, who is associated with the powers of a witch. Recently some modern artists have also been interested in creating nkisi of their own, most notably Renee Stout, whose exhibition "Astonishment and Power" at the Smithsonian Institution coupled her own versions of nkisi with a commentary by noted anthropologist Wyatt MacGaffey. The Republic of the Congo artist Trigo Piula painted several items in a "New Fetish" series, due to the rebuffing of traditional fetishes by people. It "is a way of engaging with my community and a way of denouncing things that I believe are impacting us, like television for example", he said.