Кіріспе

Конституцияға түзетулер Джорджия заң шығарушы органында ұсынылуы мүмкін және штаттық палата мен сенаттың үштен екі көпшілігімен мақұлданып, содан кейін жұп жылдары өткізілетін келесі жалпы сайлауда Бас Ассамблея мүшелерін сайлауға құқылы сайлаушылардың көпшілігімен бекітілуі тиіс. Конституция конституциялық конвенцияда ұсынылған өзгертулер арқылы да өзгертілуі мүмкін, мұндай конвенцияны шақыру үшін заң шығарушы органның екі палатасының үштен екі көпшілігінің және штаттық сайлаушылардың қарапайым көпшілігінің қолдауы қажет.

Тарих

Грузия тарихында он түрлі конституция болды, 1732 жылы берілген патшалық жарғысын есептемегенде. Ұлыбританияның II Георгий королі (мемлекеттің аты осыдан қойылған) бекіткен жарғы Грузияны Джеймс Оглторп басқарған сенімділерге тапсырды. Сенімділер 1752 жылға дейін Грузияны басқарды, содан кейін олар жарғыдан бас тарды. Осыдан кейін Грузия тәждің колониясы болды.

Соғыс алдындағы конституциялар (1776, 1777, 1790, 1798 және 1861)

Ресми конституцияға ие болудан бұрын, 1776 жылы жасалған «Грузия колониясының ережелері мен жарлықтары» атты құжат қолданысқа енді. Бұл құжат уақытша болды және провинциялық конгрестің үкіметтің ең қуатты тармағы болуын қамтамасыз етті. Бір жыл өткен соң, 1777 жылы, алғашқы ресми конституция жасалды. Бұл құжат та заң шығарушы билікті ең қуатты тармақ етіп белгіледі, ал губернатор көптеген шешімдер қабылдауда атқарушы кеңесіне сүйенуге мәжбүр болды. Сонымен қатар, конституция мүліктік жағдайы нашар адамдарды ғана шектеген кең ауқымды сайлау құқығына мүмкіндік берді. Бұл шаралар 1777 жылғы конвенциядағы «радикалдардың» үстемдігінен туындады, олар басқа штаттардағы орташа топтардан өзгеше болды. Жаңа федералды конституцияның қабылдануы Грузияны жаңа штаттық конституцияны қабылдауға міндеттеді. Үш жеке конвенциядан кейін 1789 жылы жаңа конституция қабылданды. Жаңа құжат бірпалаталы Конгресті екіпалаталы Бас Ассамблеямен алмастырды. Атқарушы кеңес таратылды және заң шығарушы органға губернаторды сайлау құқығы берілді. Бұған қоса, сөз бостандығы, сотта қарау құқығы және дін бостандығы кепілдік берілді. 1795 жылы жаңа қабылданған конституцияға түзетулер енгізу үшін конвенция шақырылды. Бұл түзетулер округтер арасында Өкілдер палатасын қайта бөліп, әр округке бір штат сенаторын тағайындады. Сонымен қатар, штаттың астанасы Саваннадан Луисвиллге көшірілді және құжатқа тағы түзетулер енгізу үшін 1797 жылға тағы бір конвенция жоспарланды. 1802 жылы Грузия батыс жерлерін федералды үкіметке өткізгені осы ережелердің көп бөлігін мәнсіз етті, бірақ ол әлі де Грузияның чероки тайпасын ығыстырғаннан кейін алған жерлеріне қатысты. Бұл конституция Азамат соғысына дейін жиырма үш рет түзетілді. Азамат соғысының басталуына аз уақыт қалғанда, Грузияның бөліну конвенциясы штат үшін жаңа конституцияны әзірледі, оның төрағасы Томас Рид Рутс Кобб болды. Жаңа конституция 1798 жылғы конституцияның түзетілген құрылымын сақтап қалды. Алайда, ол 1798 жылғы құжатта болмаған, кеңейтілген құқықтар жиынтығын да қамтыды.

Соғыстан кейінгі конституциялар (1865, 1868 және 1877)

Азамат соғысынан кейін 1865 жылы жаңа конституция жасалды. Соғыстан кейін федералды үкімет штаттың Одаққа қайта оралуын қадағалады. Президент Эндрю Джонсон уақытша губернатор тағайындады, ол жаңа конституцияны әзірлеу үшін конвенция шақырды. Құжат 1861 жылғы конституцияның көптеген ережелерін, соның ішінде ол енгізген құқықтар туралы билльді сақтап қалды. Басты өзгерістерге губернаторлардың мерзіміне екі жылдық шектеу қойылуы және Жоғарғы Сот судьяларын губернатор тағайындаудың орнына заң шығарушы орган сайлауы кірді. Сонымен қатар, Жоғарғы Сот судьяларын халық сайлай бастады. Конвенция сондай-ақ, өте тартыншақпен болса да, штатта құлдықты жойды. Шындығында, конституция құлдықты жоюды федералды үкімет тарапынан «соғыс шарасы» деп бағалады және құл иелеріне меншіктерінен айырылғаны үшін өтемақы төлеуді көздерді. 1870 жылы Джорджия Одаққа қайта қабылданды, ал 1872 жылы демократтар штаттық заң шығарушы органның бақылауын қайта алды. Көптеген демократтар өзін бурбондар деп жариялады, бұл соғысқа дейінгі элитаны білдіретін фракция. Билікке оралғаннан кейін ескі элиталар жаңа конституцияның қажеттілігін тез түсінді және оны әзірлеу үшін 1877 жылы конвенция шақырды. Үкімет құрылымының көп бөлігі өзгермегенімен, жаңа конституция заң шығарушы органның өкілеттігін айтарлықтай шектеді, оның ішінде салық салу және мемлекеттік қаржыға арналған екі бап енгізілді. Губернаторлардың екі жылдық мерзімі қайта енгізілді, сонымен қатар екі мерзімге шектеу қойылды. Бұл құжат 1868 жылғы конституциядан кері кетіп, штаттың мемлекеттік мектептерін бөліп оқытуды міндеттеді. Жаңа округтер құруға тыйым салынды. 1877 жылғы конституция қабылданғаннан кейін көптеген рет түзетулер енгізілді. Көптеген түзетулер үкімет құрылымына, заң шығарушы органның өкілеттіктерін өзгертуге және судьяларды халық сайлауды енгізуге қатысты. Мемлекеттік қаржыға қатысты VII бапқа жалғыз 188 түзету енгізілді, көбінесе нақты қалалар мен округтерге қатысты. Түзетулер арқылы бірқатар жаңа округтер де құрылды. Ең маңыздысы, 1943 жылғы түзету сайлау құқығын 18 жасқа дейін төмендетті. Бұл түзету Джорджияны осыны жасаған алғашқы штат етті.

ХХ ғасыр конституциялары (1945 және 1976)

1945 жылға дейінгі барлық конституциялар конституциялық конвенция арқылы жасалды. Сол жылы губернатор Эллис Арналл жаңа конституцияны жазу үшін үкіметтің үш тармағынан өкілдер құрамындағы жиырма үш мүшелі комиссияны тағайындады. Жаңа құжат қабылданғаннан кейін бірқатар ереже сот қарауына алынып, кейіннен күштен шығарылды. 1954 жылғы «Brown v. Board of Education» ісінде Жоғарғы Сот Мектептегі сегрегацияны, Конституцияның VIII бабында бекітілгендей, АҚШ Конституциясын бұзу деп таныды. Грузиялықтар бұл шешімге қарсылық көрсетті, бірақ бірқатар сот шешімдері штат тұрғындарын оған бағынуға мәжбүр етті. Заң шығарушы округтерге бөлу жүйесі және Грузияның бастапқы сайлауларда дауыс санаудың ерекше тәртібі «Gray v. Sanders» ісінде 1963 жылы халық санына емес, округтерге негізделгендігіне байланысты күштен шығарылды. Бұл істер көптеген адамдарды конституцияны қайта қарау мәселесін көтеруге итермеледі. Алайда, 1960 жылдардың соңындағы әрекеттер заң шығарушы органның дұрыс сайланбауы салдарынан қабылданбады. 1974 жылы Джордж Бусби конституцияны қайта қарау платформасымен губернатор сайлауында жеңіске жетті. Бусби сайланған кезде конституцияда 831 түзету болды және ол елдегі ең ұзыны еді. Дегенмен, 1976 жылғы қайта қарау құжаттың ережелерін қайта ұйымдастырудан басқа ешқандай маңызды өзгеріс әкелмеді. Бұл түзетулер, қазір конституцияға енгізілген, заң шығарудағы бұрыс бөлуді түзетуді және вице-губернатор лауазымын құруды қамтиды.

1983 жылғы Конституция

1977 жылы 1976 жылғы конституцияны қайта қарауды талқылау үшін таңдаулы комитет құрылды. Оған губернатор, вице-губернатор, палата спикері, бас прокурор, жалпы жиналыстың және сот жүйесінің өкілдері кірді.

Конституцияның баптары

Конституция кіріспеден және он бір баптан тұрады.

Кіріспе: Мақсаты туралы мәлімдеме

Грузия штатының Конституциясының преамбуласы – Конституцияның қызмет етуге тиіс принциптерін сипаттайтын қысқаша кіріспе мәлімдеме. Ол Конституция авторларының жалпы ниеттерін білдіреді. Ол мемлекеттік билікке ешқандай өкілеттік бермейді және шектемейді де. Дегенмен, Грузияның Жоғарғы соты кейде оны істі қарау кезінде пайдаланады. Мысалы, 1982 жылы «Робертс против Рейвенвуд Викка шіркеуі» ісінде преамбулаға сілтеме жасалды, ал кейін преамбуланың «азаматтар мен отбасының мүддесі мен бақытын дамыту» деген бөлігі «Клабоу против Рахвал», «Диксон против Диксон» және «Арнольд против Арнольд» сияқты отбасылық мәселелерге қатысты бірнеше сот ісінде қолданылды.

1-бап: Құқықтар туралы жарлық

Бірінші бапта Грузияның құқықтары туралы жарғысы сипатталған. Онда адамдардың құқықтары, үкіметтің пайда болуы мен құрылымы және басқа да жалпы ережелер келтірілген. Бірінші бөлім, Адамдардың құқықтары, жеке құқықтардың 28 тармағын тізімдейді. Осы құқықтардың көптегені АҚШ-тың құқықтары туралы жарғысында көрсетілген құқықтармен ұқсас. Дегенмен, айырмашылықтар да бар. Мысалы, Грузияның құқықтары туралы жарғысы өз бостандықтарының қатарында сана-сезім бостандығын жазып, оны "әрбір адамның өз сана-сезіміне сәйкес Құдайға ғибадат етудің табиғи және ажырамас құқығы" деп көрсетеді және дін бостандығымен қатар діни көзқарасқа ие болу құқығын да қосады.

III бап: Заң шығарушы билік

Үшінші бап Грузия үкіметінің заң шығарушы тармағын сипаттайды. Бұл бап заң шығару өкілеттіктерін, Бас Ассамблеяның құрамын, Бас Ассамблеяның лауазым иелерін, ұйымдастыру мен процедураларды, заңдарды қабылдауды, заң шығару өкілеттігін іске асыруды, импичмент жолын, сақтандыруды реттеуді, қаржыландыруды және зейнеткерлік жүйелерді белгілейді. Өкілдер кемінде 21 жаста болуы керек, кемінде екі жыл бойы штат азаматы болуы керек және кемінде бір жыл бойы өз сайлау округінің тұрғыны болуы керек.

IV бап: Конституциялық кеңестер мен комиссиялар

Төртінші бапта Конституциялық кеңестер мен комиссиялар сипатталады. Осы бап жеті бөлімнен тұрады, онда алты кеңес пен комиссия және олардың өкілеттіктері жазылған. I бөлім коммуналдық қызметтерді реттеу үшін Мемлекеттік қызмет комиссиясын құру туралы айтады. II бөлім Мемлекеттік кешірім беру және шартты түрде босату жөніндегі кеңес құрылғанын көрсетеді. III бөлімде Мемлекеттік персонал кеңесі, ал IV бөлімде Мемлекеттік көлік кеңесі құрылды. V және VI бөлімдер ардагерлерге көрсетілетін қызметке жауапты.

V бап: Атқарушы билік

Бесінші бап Грузия штаты үкіметінің атқару билігін сипаттайды. Осы бап төрт бөлімнен тұрады. I бөлім губернатор мен вице-губернатордың сайлану тәртібін егжей-тегжейлі баяндайды. II бөлім губернатордың міндеттері мен өкілеттіктерін тізбектейді. III бөлім басқа сайланған лауазым иелері туралы, ал IV бөлім атқарушы органдардың қызметкерлерінің қабілетсіздігі және атқарушы орган қызметкері қатысымсыз қалған жағдайда ізбасарды қалай таңдау керектігін қарастырады.

VI бап: Сот билігі

Алтыншы бап Грузия үкіметінің сот тармағын сипаттайды. Осы бапта он бөлім бар, онда әртүрлі соттар мен олардың өкілеттіктері мен құзыреттері талқыланады. Алтыншы бап Грузияның әділет жүйесіндегі округтік прокурордың рөлін де егжей-тегжейлі сипаттайды. Алтыншы бап бұрынғы конституцияға дейін өте шашыраңқы болған соттарды бекітті. Конституциядағы салық салуға қатысты өкілеттіктер салық салу өкілеттіктерін беруге шектеу қоюды, салық салу өкілеттігін шектеуді және салық салудың біркелкілігін қамтиды. Сондай-ақ, мүліктің жіктелуі, егіс жерлері мен коммуналдық қызметтерді бағалау да қарастырылған.

IX бап: Округтер мен муниципалдық корпорациялар

Тоғызыншы бап округтер мен қалалық корпорацияларды сипаттайды. Тоғызыншы бапта округтерге қатысты жеті бөлім бар: округтер мен муниципалитеттердің өздік басқару құқығы; мемлекеттік органдар аралық қатынастар; округтік және қалалық биліктердің салық салу өкілеттігі; жергілікті қарызға шектеулер; кіріс облигациялары және аудандық даму аймақтары.

X бап: Конституцияға өзгерістер енгізу

Конституцияның 10-бабы Конституцияға енгізілетін өзгертулерді сипаттайды. Осы бапта өзгертулерді талқылайтын бір ғана бөлім және онда тоғыз абзац бар.

ХI бап: Әртүрлі ережелер

Конституцияның 11-бабында әртүрлі қағидалар сипатталған. Бұл бапта бір бөлім бар, онда лауазымды тұлғалардың, кеңестердің, комиссиялардың және органдардың қызметін жалғастыру; сот қарауы және қолданыстағы заңды сақтау (1983 жылғы Конституция қабылдануға және ратификациялануға дейінгі заң); соттар мен әкімшілік трибуналдардың шешімдерін бекіту; 1983 жылғы Конституция күшіне енгеннен кейінгі төрт жыл ішіндегі бірқатар түзетулердің жалғасуы; құрылған арнайы комиссиялар және Конституцияның күшіне енген күні туралы алты абзац талқыланады.

Өзгерістерді енгізу тәртібі

Грузия Конституциясының X бабы конституцияны өзгерту шараларымен айналысады. Атап айтқанда, I, II және IV тармақтары осы мәселеге қатысты. Конституцияны өзгерту немесе жаңа құжатты жасау үшін конституциялық конвенцияны бастау үшін, мұндай түзетулерді Бас Ассамблея I тармаққа сәйкес ұсынуы тиіс. Бұған қоса, мұндай ұсыныс Сенатта немесе Өкілдер палатасында қаулы ретінде басталуы керек. Содан кейін, IV тармаққа сәйкес, "Конституцияны өзгерту немесе жаңа Конституцияны қабылдау жөніндегі конвенцияның ұсынысы, Конституцияға түзетулер енгізу жөніндегі ұсыныстарды жариялау, ұсыну және ратификациялау үшін көзделген тәртіппен халыққа жарияланып, ұсынылып, ратификациялануға тиіс".