Үзділікті даму жолындағы ізденіс

Кіріспе

Назардағы жақсартылған, жетілдірілген немесе басқаша қажетті жағдайға қарай ұмтылыс – прогрестің жалпы идеясы. Прогресс – назардағы жақсартылған, жетілдірілген немесе басқаша қажетті жағдайға қарай ұмтылыс. Ол прогрессивизм философиясының орталық ұғымы болып табылады, ол прогрессті технология, ғылым және әлеуметтік ұйымның тиімділігіндегі жетістіктер ретінде қарастырады. Бұл тиімділік көбінесе тікелей қоғамдық әрекеттер, мысалы, әлеуметтік кәсіпкерлік немесе белсенділік арқылы қамтамасыз етілсе де, табиғи әлеуметтік-мәдени эволюция арқылы да қол жеткізілуі мүмкін. Прогрессивизм барлық адамзат қоғамы осыған ұмтылуы керек деп санайды. Прогресс тұжырымы 19 ғасырдың басындағы әлеуметтік теорияларда, әсіресе Огюст Конт пен Герберт Спенсер сипаттаған әлеуметтік эволюцияда пайда болды. Бұл идея Ағарту дәуірінің тарих философиясында да кездеседі. Әлеуметтік прогресс мақсаты ретінде түрлі саяси идеологиялармен, оған қалай қол жеткізуге болатыны туралы әртүрлі теориялармен қолдауға ие болды.

Ғылыми жетістіктер

Ғылыми прогресс – ғылыми қауымдастық уақыт өте келе көбірек білім жинақтайды деген идея, нәтижесінде ғылыми білімнің қоры молая түседі. 19 ғасырдағы химиктер 20 ғасырдағы химиктерге қарағанда химия туралы аз білген, ал олар 21 ғасырдағы химиктерге қарағанда одан да аз білген. Болашақта бүгінгі химиктер, болашақ ғасырлардағы химиктер өздерінен гөрі көбірек білетініне сенімді. Томас Кунның кейбір жақындағы тарихи түсіндірмелері ғылым тарихын зияткерлік, мәдени, экономикалық және саяси үрдістердің кең аясында бәсекелес парадигмалар немесе тұжырымдамалық жүйелер тұрғысынан қарастыруға бейім. Алайда, бұл түсіндірмелер қарсылыққа ұшырады, себебі олар ғылым тарихын салыстыруға келмейтін парадигмалардың үйлесімсіз жүйесі ретінде көрсетеді, бұл ешқандай ғылыми прогреске алып келмейді, тек прогрестің сыртқы көрінісін тудырады. Басқа да интеллектуалдық салалар ғылым сияқты прогреске жете ме, жоқ па – бұл пікірталас тудыратын мәселе. Мысалы, бүгінгі тарихшылар ежелгі замандағы тарихшылардан (Геродоттың еңбектерін қарастырайық) әлемдік тарих туралы көбірек біледі деп күтуге болады. Дегенмен, уақыт өте келе білім жоғалуы мүмкін, немесе нені білу керектігін бағалау критерийлері өзгеруі мүмкін. Сондай-ақ, философия сияқты салалар прогреске жете ме, әлде олар ғылым сияқты білімді жинақтауға ұмтыла ма деген мәселеде де көптеген келіспеушіліктер бар.

Әлеуметтік прогресс

Кондорсе сипаттаған әлеуметтік прогрестің аспектілеріне құлдықтың жойылуы, сауаттылықтың өсуі, жыныстар арасындағы теңсіздіктің азаюы, қатал түрмелерді реформалау және кедейліктің төмендеуі жатады. Қоғамның әлеуметтік прогресі оның адамның негізгі қажеттіліктерін шешуге, азаматтардың өмір сүру сапасын жақсартуға көмектесуге және азаматтарға табысқа жету мүмкіндіктерін ұсынуға қабілеттілігі сияқты факторлар бойынша өлшенуі мүмкін.

Әйелдердің мәртебесі

Дамудың дәстүрлі қоғамдағы әйелдердің мәртебесін қалай жақсартқаны ағарту дәуірінен бастап бүгінгі күнге дейін тарихшылардың басты тақырыбы болды. Британдық теоретиктер Уильям Робертсон (1721–1793) және Эдмунд Берк (1729–1797), сондай-ақ олардың көптеген замандастары, жаңа ағартушылық парадигма шеңберінде жұмыс істеп, христиандық және республикалық негіздегі ізгілік туралы түсініктерге адал болды. Саяси күн тәртібі әдемілік, талғам және моральды жоғары деңгейдегі күрделілік пен ерекшеленуге ие заманауи қоғамдардың қажеттіліктерімен байланыстырды. Робертсон мен Берк еңбектеріндегі екі тақырып – «жабайы» және «цивилизацияланған» қоғамдардағы әйелдердің мәртебесі және «қасірет көрген сұлулық» – әйелдердің мінез-құлқы туралы, әсіресе олардың қоғамдық кеңістікте қатысу мүмкіндігі мен құқығына қатысты ұзақ жылдар бойы қалыптасқан нанымдардың прогресс идеясына қалай бейімделгенін және қазіргі Еуропа өркениететінің орталық бөлігіне айналғанын көрсетеді. Классикалық әдебиеттерді зерттеушілер ежелгі әлемдегі әйелдердің мәртебесін қарастырып, Рим империясындағы жоғары әлеуметтік ұйымдастырылу, ішкі бейбітшілік және заң үстемдігі әйелдерге ежелгі Грециямен салыстырғанда жақсырақ мәртебеге ие болуға мүмкіндік бергенін анықтады, онда әйелдер анық төмен мәртебеде болған. Дәстүрлі Қытайдағы әйелдердің төмен мәртебесі прогресс идеясы дәстүрлілікті толығымен қабылдамауды талап ете ме деген мәселені тудырды – бұл 20 ғасырдың басында көптеген қытай реформаторлары ұстанған пікір. Тарихшылар Лео Маркс пен Брюс Мазлиш «өткенге деген көзқарас ретінде прогресс идеясынан бас тартқан жөн бе?» деген сұраққа жауап беріп, «ағартушылық идеясын қабылдаған мәдениеттерде әйелдердің мәртебесі айқын түрде жақсарғанына» еш күмән жоқ екенін айтты.

Жаңғырту

Заманауиландыру 19-20 ғасырларда классикалық либералдар тарапынан қолдауға ие болды, олар еркін нарықтар мен адамдардың еркін қозғалысына кедергі келтіретін дәстүрлі шектеулерді жою үшін экономика мен қоғамды қарқынды жаңғыртуды қажет етті. Еуропадағы Ағарту дәуірінде әлеуметтік комментаторлар мен философтар адамдардың өздері қоғамды өзгерте алатынын және өмір салтын өзгерте алатынын түсіне бастады. Құдайлардың құруынан гөрі, адамдардың өздері қоғамды жасайтыны идеясы кеңінен тарала бастады. Сонымен қатар, адамдар өз қоғамдарын жасағандықтан, оны толыққанды түсіне алатындары дәлелденді, деді Джанбатиста Вико. Бұл жаңа ғылымдардың, немесе протоғылымдардың пайда болуына әкелді, олар қоғамның қандай екендігі және оны қалай жақсартуға болатындығы туралы жаңа ғылыми білім беруді мақсат етті. Бұл өз кезегінде консервативті көзқарастарға қарама-қарсы прогрессивті көзқарастардың қалыптасуына мүмкіндік берді. Әлеуметтік консерваторлар әлеуметтік дерттерге құдіретті ем табуға күмәнданды. Консерваторлардың пікірінше, қоғамды түбірімен өзгерту әрекеттері көбінесе жағдайды нашарлатады. Эдмунд Берк осы көзқарастың негізгі жақтаушысы болды, бірақ кейінгі либералдар, мысалы Фридрих Хайек, ұқсас пікірлерді білдірді. Олар қоғамның табиғи және органикалық түрде өзгеретінін, ал француз революциясы, ұлттық социализм және коммунизм сияқты қоғамды қайта құруға бағытталған жоспарлар биліктің шектеулерін жою арқылы қоғамға зиян келтіретінін айтады. 16-17 ғасырлардағы ғылыми жетістіктер Фрэнсис Бэконның «Жаңа Атлантида» атты еңбегіне негіз болды. 17 ғасырда Бернар ле Бовье де Фонтенелл өнер мен ғылымдағы прогресті сипаттап, әр дәуірдің алдыңғы дәуірлерде қол жеткізген жетістіктерді қайтадан ашу қажеттілігінен босатылатынын айтты. Джон Локктың эпистемологиясы одан әрі қолдау көрсетті және Дидро, Гольбах және Кондорсе сияқты энциклопедистер тарапынан танымал болды. Локк американдық мемлекеттік құрылтайшыларға зор ықпал етті. Прогресс туралы алғашқы толық мәлімдеме – Тургоның «Адам ақылының бірінен соң бірі жетістіктерінің философиялық шолуы» (1750) еңбегінде жарық көрді. Турго үшін прогресс тек өнер мен ғылымды ғана емес, сонымен қатар олардың негізіндегі мәдениеттің барлық саласын – мінез-құлықты, әдет-ғұрыптарды, институттарды, заң кодекстерін, экономиканы және қоғамды қамтиды. Кондорсе құлдықтың жойылуын, сауаттылықтың артуын, жыныстар арасындағы теңсіздіктің азаюын, қатал түрмелерді реформалауды және кедейліктің төмендеуін болжады. Альфред Маршалл (1842–1924), 20 ғасырдың басындағы британдық экономист, классикалық либерализмнің жақтаушысы болды. Өзінің аса ықпалды «Экономика қағидалары» (1890) еңбегінде ол адамзат прогресіне және қазіргі заманғы тұрақты даму деп аталатын мәселелерге қызығушылық танытты. Маршалл үшін байлықтың маңызы оның жалпы халықтың физикалық, психикалық және моральдық денсаулығын жақсарту қабілетінде болды. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін үшінші әлем елдерінде жүзеге асырылған жаңғырту және даму бағдарламалары прогресс идеясына негізделген. Ресейде прогресс идеясын алғаш рет Петр I (1672–1725) батыстан әкелді. Абсолюттік билеуші ретінде ол осы идеяны Ресейді жаңғырту және монархиясын заңды ету үшін пайдаланды (Батыс Еуропадағы қолданылуынан айырмашылығы, ол негізінен саяси оппозициямен байланысты болды). 19 ғасырдың басында орыс зиялылары прогресс идеясын қабылдады, ал патшалар оны заңды деп мойындамады. 19 ғасырдағы Ресейде прогресс туралы төрт түрлі ойлау мектебі пайда болды: консервативті (реакциялық), діни, либералды және социалистік – соңғысы большевиктік материализм түрінде жеңіске жетті. Америка революциясының зиялы лидерлері, Бенджамин Франклин, Томас Пейн, Томас Джефферсон және Джон Адамс, Ағартушылық ойларға толы болды және прогресс идеясы оларға саяси жүйені адамзаттың жағдайының артықшылығы үшін қайта ұйымдастыруға мүмкіндік беретініне сенді; Джефферсон айтқандай, американдықтар үшін де, сондай-ақ барлық адамзатқа пайда әкелетін «Азаттық империясы» үшін де. Атап айтқанда, Адамс: «Біздің ұлдарымыз математика мен философияны оқысын үшін мен саясат пен соғысты оқыуым керек. Біздің ұлдарымыз математика мен философияны, географияны, табиғи тарихты және теңіз архитектурасын, навигацияны, коммерцияны және ауыл шаруашылығын оқыуы керек, осылайша олардың балалары сурет салу, поэзия, музыка, сәулет, мүсін, гобелен және фарфорды оқыуға құқылы болсын», - деп жазды.

Modernization was promoted by classical liberals in the 19th and 20th centuries, who called for the rapid modernization of the economy and society to remove the traditional hindrances to free markets and free movements of people. During the Enlightenment in Europe social commentators and philosophers began to realize that people themselves could change society and change their way of life. Instead of being made completely by gods, there was increasing room for the idea that people themselves made their own society—and not only that, as Giambattista Vico argued, because people made their own society, they could also fully comprehend it. This gave rise to new sciences, or proto sciences, which claimed to provide new scientific knowledge about what society was like, and how one may change it for the better. In turn, this gave rise to progressive opinion, in contrast with conservational opinion. The social conservationists were skeptical about panaceas for social ills. According to conservatives, attempts to radically remake society normally make things worse. Edmund Burke was the leading exponent of this, although later day liberals like Friedrich Hayek have espoused similar views. They argue that society changes organically and naturally, and that grand plans for the remaking of society, like the French Revolution, National Socialism and Communism hurt society by removing the traditional constraints on the exercise of power. The scientific advances of the 16th and 17th centuries provided a basis for Francis Bacon's book the New Atlantis. In the 17th century, Bernard le Bovier de Fontenelle described progress with respect to arts and the sciences, saying that each age has the advantage of not having to rediscover what was accomplished in preceding ages. The epistemology of John Locke provided further support and was popularized by the Encyclopedists Diderot, Holbach, and Condorcet. Locke had a powerful influence on the American Founding Fathers. The first complete statement of progress is that of Turgot, in his "A Philosophical Review of the Successive Advances of the Human Mind" (1750). For Turgot, progress covers not only the arts and sciences but, on their base, the whole of culture—manner, mores, institutions, legal codes, economy, and society. Condorcet predicted the disappearance of slavery, the rise of literacy, the lessening of inequalities between the sexes, reforms of harsh prisons and the decline of poverty. Alfred Marshall (1842–1924), a British economist of the early 20th century, was a proponent of classical liberalism. In his highly influential Principles of Economics (1890), he was deeply interested in human progress and in what is now called sustainable development. For Marshall, the importance of wealth lay in its ability to promote the physical, mental, and moral health of the general population. After World War II, the modernization and development programs undertaken in the Third World were typically based on the idea of progress. In Russia the notion of progress was first imported from the West by Peter the Great (1672–1725). An absolute ruler, he used the concept to modernize Russia and to legitimize his monarchy (unlike its usage in Western Europe, where it was primarily associated with political opposition). By the early 19th century, the notion of progress was being taken up by Russian intellectuals and was no longer accepted as legitimate by the tsars. Four schools of thought on progress emerged in 19th century Russia: conservative (reactionary), religious, liberal, and socialist—the latter winning out in the form of Bolshevist materialism. The intellectual leaders of the American Revolution, such as Benjamin Franklin, Thomas Paine, Thomas Jefferson and John Adams, were immersed in Enlightenment thought and believed the idea of progress meant that they could reorganize the political system to the benefit of the human condition; both for Americans and also, as Jefferson put it, for an "Empire of Liberty" that would benefit all mankind. In particular, Adams wrote “I must study politics and war, that our sons may have liberty to study mathematics and philosophy. Our sons ought to study mathematics and philosophy, geography, natural history and naval architecture, navigation, commerce and agriculture in order to give their children a right to study painting, poetry, music, architecture, statuary, tapestry and porcelain.”

Хуан Баутиста Альберди (1810–1884) Аргентинаның ең ықпалды саяси теоретиктерінің бірі болды. Оның прогресс идеясының кілті экономикалық либерализм болды. Ол прогреске сенімділікті қадағалап, АҚШ және Еуропа үлгілерін сүйсінсіз көшіруі үшін латын американдық әріптестерін сынады. Ол иммиграцияны, білім беруді және Аргентинада нағыз демократияға көшуге мүмкіндік беретін орташа федерализм мен республиканы қолдау арқылы прогреске қол жеткізуді үміттенеді. Мексикада Хосе Мария Луис Мора (1794–1850) тәуелсіздіктен кейінгі бірінші буынның классикалық либерализмінің жетекшісі болды, армия, шіркеу және помещиктердің консервативті үштігіне қарсы күресті. Ол прогресті адамның философиялық шындықты іздеу арқылы даму процесі ретінде де, технологиялық прогресс арқылы материалдық өркендеу дәуірін енгізу ретінде де қарастырды. Мексикалық реформа жоспары республикалық үкіметтің кең тараған халықтық білім беру арқылы күшейтілуін, діни бақылаусыздығын, мемлекеттік қарыздарды өтеу және табысты қайта бөлу мақсатында шіркеу жерлерін тәркілеу және сатуын, сондай-ақ үкімет тарапынан қысқартылған әскери күштерді тиімді бақылауын талап етті. Мора сонымен қатар туған мексикалықтар мен шетелдік тұрғындар арасында заңдық теңдік орнатуды талап етті. Өмірінде жүзеге асырылмаған оның бағдарламасы 1857 жылғы Мексика Конституциясының кілтті элементіне айналды. Италияда ғылым мен технологиядағы прогресс адамзаттың ауруларын шешуге көмектеседі деген идея 1860 жылы елді біріктірген национализммен байланысты болды. Пьемонт премьер-министрі Камилло Кавур теміржолдарды Италия түбегін жаңғырту мен біріктірудің маңызды факторы ретінде қарастырды. 1861 жылы құрылған жаңа Италия Корольдігі солтүстікте басталған жаңғырту және индустриализация процесін жеделдетуге тырысты, бірақ Папалық штаттар мен Орталық Италияда бұл процестер баяу болды, ал «Меццоджорно» (Оңтүстік Италия және Сицилия) аймағында мүлдем байқалмады. Үкімет оңтүстіктегі кедей аймақтардың артта қалуымен күресуге және жаңадан құрылған итальян армиясының мөлшерін және сапасын арттыруға тырысты, осылайша ол Еуропаның күшті елдерімен теңдей бәсекелесе алатын болады. Сол кезеңде үкімет сауатсыздық мәселесімен күресу үшін, оқыту сапасын жақсарту үшін, мектептерді жаңғырту үшін және дене және рухани жаңғырту факторы ретінде әлеуметтік гигиена мен денсаулық сақтауға қажетті қаражатты қамтамасыз ету үшін мемлекеттік білім беруді қолдады. Қытайда 20 ғасырда Гоминьдан, немесе Ұлтшыл партия, 1920 жылдардан 1940 жылдарға дейін билікке ие болды және прогресті жақтады. Мао Цзэдун басқаратын коммунистер басқа модельдерді қабылдады және олардың қиратушы жобалары кең ауқымды ашаршылықтарға әкелді. Бірақ Мао қайтыс болғаннан кейін, Дэн Сяопин (1904–1997) басшылығындағы жаңа режим капиталистік модельдерді пайдалана отырып, экономиканы қарқынды жаңғыртуға және батыстық технологияларды импорттауға кірісті. Бұл Батыста «Қытайдың ашылуы» деп аталды және қытай экономикалық реформасын қамтиды. Экологтар арасында екі қарама-қарсы полюстің арасында континуум бар. Бір полюсі оңтайшыл, прогрессивті және бизнеске бағытталған, классикалық прогресс идеясын қолдайды. Мысалы, жасыл экологтар жаңа дизайн, әлеуметтік инновациялар және жасыл технологиялар маңызды экологиялық проблемаларды шеше алады деп санайды. Екінші полюсі технологиялық шешімдерге пессимистік көзқарас танытады және жақын арада болатын жаһандық дағдарыс туралы ескертеді (климаттық...).

Juan Bautista Alberdi (1810–1884) was one of the most influential political theorists in Argentina. Economic liberalism was the key to his idea of progress. He promoted faith in progress, while chiding fellow Latin Americans for blind copying of United States and Europe models. He hoped for progress through promotion of immigration, education, and a moderate type of federalism and republicanism that might serve as a transition in Argentina to true democracy. In Mexico, José María Luis Mora (1794–1850) was a leader of classical liberalism in the first generation after independence, leading the battle against the conservative trinity of the army, the church, and the hacendados. He envisioned progress as both a process of human development by the search for philosophical truth and as the introduction of an era of material prosperity by technological advancement. His plan for Mexican reform demanded a republican government bolstered by widespread popular education free of clerical control, confiscation and sale of ecclesiastical lands as a means of redistributing income and clearing government debts, and effective control of a reduced military force by the government. Mora also demanded the establishment of legal equality between native Mexicans and foreign residents. His program, untried in his lifetime, became the key element in the Mexican Constitution of 1857. In Italy, the idea that progress in science and technology would lead to solutions for human ills was connected to the nationalism that united the country in 1860. The Piedmontese Prime Minister Camillo Cavour envisaged the railways as a major factor in the modernization and unification of the Italian peninsula. The new Kingdom of Italy, formed in 1861, worked to speed up the processes of modernization and industrialization that had begun in the north, but were slow to arrive in the Papal States and central Italy, and were nowhere in sight in the "Mezzogiorno" (that is, Southern Italy and Sicily). The government sought to combat the backwardness of the poorer regions in the south and work towards augmenting the size and quality of the newly created Italian army so that it could compete on an equal footing with the powerful nations of Europe. In the same period, the government was legislating in favour of public education to fight the great problem of illiteracy, upgrade the teaching classes, improve existing schools, and procure the funds needed for social hygiene and care of the body as factors in the physical and moral regeneration of the race. In China, in the 20th century the Kuomintang or Nationalist party, which ruled from the 1920s to the 1940s, advocated progress. The Communists under Mao Zedong adopted different models and their ruinous projects caused mass famines. After Mao's death, however, the new regime led by Deng Xiaoping (1904–1997) and his successors aggressively promoted modernization of the economy using capitalist models and imported western technology. This was termed the "Opening of China" in the West, and more broadly encompasses Chinese economic reform. Among environmentalists, there is a continuum between two opposing poles. The one pole is optimistic, progressive, and business oriented, and endorses the classic idea of progress. For example, bright green environmentalism endorses the idea that new designs, social innovations and green technologies can solve critical environmental challenges. The other is pessimistic in respect of technological solutions, warning of impending global crisis (through climate change or peak oil, for example) and tends to reject the very idea of modernity and the myth of progress that is so central to modernization thinking. Similarly, Kirkpatrick Sale, wrote about progress as a myth benefiting the few, and a pending environmental doomsday for everyone. An example is the philosophy of Deep Ecology.

Ежелгі дәуір

Тарихшы Дж. Б. Бьюридің айтуынша, ежелгі Грециядағы ой-сананы әлемдік циклдер теориясы немесе мәңгі қайта оралу доктринасы басым болған. Бұл, яһудилік "адамның құлдырауы" түсінігіне ұқсас болғанымен, одан бұрынғы "Алтын ғасырдың" күнәсіздігі мен қарапайымдығынан туындаған. Уақыт көбінесе адамзаттың жауы ретінде қарастырылған, ол әлемнің құндылығын төмендетеді. Ол эпикурейшілерді Демокриттің атомизмін материалистік тұрғыдан қабылдау арқылы прогресс теориясын құруға мүмкіндік беретін потенциалы бар деп санайды, бұл аралық құдайсыз әлемді түсіндіруге бағытталған. Роберт Нисбет және Гертруда Химмельфарб басқа гректерге де прогресс идеясын жатқызады. Ксенофан былай деді: "Құдайлар бастапқыда адамдарға барлық нәрсені көрсетпеді, бірақ адамдар өз ізденістері арқылы уақыт өте келе жақсырақ нәрсені табады".

Қайта өрлеу дәуірі

Орта ғасырлар дәуірінде ғылым көбінесе Аристотельдің еңбектеріне жасалған схоластикалық (орта ғасырлардағы ойлау және оқу әдісі) түсіндірмелерге негізделген. Ренессанс Еуропадағы ой-сананы өзгертіп, табиғатқа және ғылыми жетістіктерге деген жаңаша қызығушылықты тудырды, бұл техникалық және экономикалық дамуға есік ашты. Бұдан әрі, адамның әлеуеті Құдай сияқты болуға үздіксіз ұмтылыс ретінде қарастырылды, соның нәтижесінде адам шексіз кемелділік пен прогреске негізделген көзқарасқа жол ашты.

Ағарту дәуірі (1650-1800)

Ағарту дәуірінде француз тарихшысы және философы Вольтер (1694–1778) прогрестің негізгі жақтаушысы болды. Алғашқыда Вольтердің ой-пікірін рационализммен байланыстырылған прогресс идеясы қалыптастырды. Оның кейіннен дамыған тарихи прогресс идеясы ғылым мен ақыл-оқты қоғамның дамуын қозғаушы күш ретінде қарастырды. Иммануил Кант (1724–1804) прогрестің автоматты немесе үздіксіз емес екенін, сондай-ақ білімді немесе байлықты өлшемейтінін, ал оның варварлықтан өркениет арқылы ағартулы мәдениетке және соғысты жоюға дейінгі ауыр және көбінесе есімізде болмайтын жол екенін айтты. Кант білім беруді қажет етті, адамзат білімін баяу үдеріс ретінде қарастырды, осы арқылы әлемдік тарих соғыс, халықаралық сауда және ағартулы жеке мүдде арқылы адамзатты бейбітшілікке жетелейді. Шотландиялық теоретик Адам Фергюсон (1723–1816) адамзат прогресін құдайлық жоспардың іске асуы деп түсіндірді, бірақ тағдырға сенуден бас тартты. Өмірдің қиындықтары мен қауіп-қатері адам дамуы үшін қажетті күш-жігер берді, ал бағалаудың ерекше адамдық қабілеті амбицияға және үлкен жетістіктерге ұмтылуға әкелді. Бірақ ол амбицияға баса назар аударғанынан туындайтын бәсекелестік пен агрессияның салдарларын толыққанды талдамады, тіпті ол адамның тағдырын жердегі толыққанды жетістікке жетпейтін мәңгілік ұмтылыс ретінде көріп тұрды. Адам бақытын тек еңбек арқылы табады. Кейбір ғалымдар ағарту дәуірінде бекітілген прогресс идеясын ерте христиандық идеялардың секуляризациясы және ежелгі Грекия идеяларының қайта жұмыс істеуі деп санайды.

Романтизм мен 19 ғасыр

XIX ғасырда романтикалық сыншылар алға басу адам жағдайын автоматты түрде жақсартпайтынын, ал кейбір жағдайларда оны нашарлататынын айтты. Томас Мальтус (1766–1834) Уильям Годвин мен Кондорсе ұсынған прогресс тұжырымдамасына қарсы шықты, өйткені ол жағдайлардың теңсіздігі "адамның энергиясы мен қабілеттерін дамытуға ең қолайлы жағдай" деп есептеді. Ол: "Егер халық саны мен тамақ мөлшері бірдей үрдіспен өссе, адам баласы жабайы күйден шығуы мүмкін емес еді" деді. Ол адамның өсуге қабілеттілігі оның интеллектуалдық дамуы арқылы дәлелденгенін, ал бұл прогресс түрі халық санының заңдылығынан туындаған қиындықтарды жеңілдетуге көмектеседі деп мәлімдеді. Неміс философы Фридрих Ницше (1844–1900) прогресс идеясын "әлсіздердің оптимистік доктринасы" деп сынап, күшті жеке тұлғаның қарапайым халықтан биік тұруына мүмкіндік беру үшін прогреске сенім сияқты ұғымдарды жоюды жақтады. Оның ойлауының маңызды бөлігі – "солғыннан қайта оралу" классикалық моделін пайдаланып, прогресс идеясын ығыстыруға жасалған әрекеттен тұрады. Иггерс (1965) 19 ғасырдың соңында білімнің үнемі жинақталуы және теологиялық немесе метафизикалық түсініктердің ғылыми түсініктермен біртіндеп алмастырылуы прогреске алып келгені туралы жалпы пікір болғанын айтады. Көптеген ғалымдар ғылыми білім мен әдістердің дамуы өнеркәсіптің өсуіне және соғыс ахуалындағы қоғамдардың индустриалды және бейбіт қоғамдарға айналуына себеп болды деген қорытындыға келді. Олар сондай-ақ үкіметте күштеп басқарудың жүйелі түрде төмендегені және еркіндік пен келісім арқылы билік етудің маңыздылығы артқаны туралы келісті. Әлеуметтік және тарихи күштерге көбірек назар аударылды; прогресс қоғамның ішкі логикасының нәтижесі ретінде қарастырылды.