Софененің патшасы Зариадрес және оның тарихы

Кіріспе

Софеннің губернаторы және содан кейін патшасы Зариадрес б.з.б. II ғасырдың басында Софенді билеген Оронтид әулетінен шыққан билеуші болған. Страбонның сөзінше, ол Селевкид билеушісі Антиох III-нің генералы болып, Софеннің билеушісі етіп тағайындалған, алайда көптеген ғалымдар оның Армения мен Софенді билеген Оронтид әулетінің мүшесі болғанын айтады. Б.з.б. 190 жылы Селевкидтер римдіктерден жеңілгеннен кейін, Зариадрес және оның одақтасы Үлкен Арменияның Артаксия I (мүмкін Зариадрес ұлы) Селевкидтерге қарсы көтеріліп, тәуелсіз патшалар атанды және өз аумақтарын кеңейтті. Зариадрес билік еткен кезең туралы соңғы мәлімет б.з.б. 188 жылға дейін жетеді. Оның орнын, мүмкін ұлы Митробузан патшалыққа отырды.

Атауы

Зариадрес (Ζαριάδρης) – ирандық есімнің грек тіліндегі берілісі, Артаксиас І-нің Севан және Сивниктегі арамей жазбаларында zrytr/zryhr түрінде, ал армян дереккөздерінде Zareh ретінде кездеседі. Бұл есім көне иран тіліндегі *Zari āθra ("алтын от") сөзінен туындаған.

Өмірбаян

Страбон Софениді патша Антиох III-нің «генералы [стратегосы]» Зариадрес басып алғанын жазады. Сонымен қатар, Артаксия I Ұлы Арменияны басып алды. Дэвид Маршалл Лэнгтің айтуынша, бұл оқиға б.з.д. 200 жылы болған. Көптеген ғалымдар Зариадрес Армения мен Софенді билеген Оронтид әулетінің мүшесі болған деп санайды. Софенің бұрынғы Оронтид билеушісі Ксеркс шамамен б.з.д. 212 жылы немесе одан кейін, б.з.д. 202/201 жылдары уландырылған. Артаксия I-нің арамей жазбаларындағы Зарех пен Страбон айтқан Софені билеген Зариадрес бір адам ба екендігі туралы түрлі пікірлер бар. Михаль Марсяк Софенің Зариадресін жазудағы Зарехпен сәйкестендіру «ең қарапайым түсіндірме» болып көрінеді дейді. Марсяк сондай-ақ, егер екі тұлға да бірдей болмаса, Зариадрес Оронтид әулетінің мүшесі болғанына ешқандай дәлел жоқ екенін атап өтеді. Ол Зариадрестің Оронтид әулетінің бұрынғы патшаларына қарағанда басқа тармағынан шыққандығын айтады. Б.з.д. 190 жылы Магнезия шайқасында римдіктер Антиох III-ті жеңгеннен кейін, Зариадрес пен Артаксия көтеріліс жасап, римдіктердің келісімімен б.з.д. 188 жылы Апамея шарты бойынша патша ретінде билік ете бастады – Зариадрес Софені, ал Артаксия Арменияны биледі. Зариадрес пен Артаксия одан әрі өздерінің мемлекеттерін кеңейтті. Зариадрес Ацилисинаны, сондай-ақ Каренит (қазіргі Эрзурум маңында) және Ксерксенені (вероятно, *Дерзене сөзінің армян тіліндегі Держанға сәйкес келетін жазушылардың қатесі) жаулап алды. Страбон айтқан тағы бір аймақ – Таронитис (яғни Тарон) немесе Тамонитис (Тман немесе Тморик) – Зариадрес немесе Артаксия бағындырған. Зариадрес кейінірек Антиох IV Эпифанның үстемдігін мойындаған болуы мүмкін, осылайша Софенің патшасы ретінде қалуға рұқсат алып, Селевкид патшасының құрметіне Аркатиокерта қаласын Эпифания деп атады. Зариадрес билігі туралы соңғы мәлімет б.з.д. 188 жылға дейін жетеді. Оның орнын Митробузан басты, ол оның ұлы болуы мүмкін. Зариадрес Митробузанды Каппадокия патшасы Ариарат IV сарайына жіберген, бұл екі патша арасында одақ болғанын көрсетеді. Ариарат Митробузанға мұрагерлік дағдарыстан кейін Софені тағына отыруға көмектескен сияқты. Ариарат б.з.д. 163 жылға дейін билік еткендіктен, Митробузанның Софені тағына көтерілуі одан бұрын болған болуы керек.

Strabo writes that Sophene was taken over by a "general [strategos]" of King Antiochus III called Zariadres. Simultaneously, Artaxias I took over Greater Armenia. According to David Marshall Lang, this event occurred in 200 BC. Most scholars believe that Zariadres was a member of the Orontid dynasty, which ruled Armenia and Sophene. The preceding Orontid ruler of Sophene, Xerxes, was poisoned on orders in approximately 212 BC, or later, in 202/201 BC. Different views exist on the question of whether the Zareh mentioned in Artaxias I's Aramaic inscriptions is identical with the Zariadres who became ruler of Sophene according to Strabo. Michał Marciak argues that identifying Zariadres of Sophene with the Zareh of the inscriptions seems to be "the most straightforward interpretation." Marciak further notes that if the two figures are not to be identified, then there is no evidence that Zariadres was a member of the Orontid dynasty. He concludes that Zariadres belonged to a different branch of the Orontid dynasty than the preceding kings of Sophene. Following the defeat of Antiochus III by the Romans at the Battle of Magnesia in 190 BC, Zariadres and Artaxias revolted and with Roman consent began to reign as kings under the terms of the Treaty of Apamea in 188 BC—Zariadres over Sophene and Artaxias over Armenia. Zariadres and Artaxias then expanded their kingdoms. Zariadres conquered Acilisene and possibly also Karenitis (around modern day Erzurum) and Xerxene (likely a scribal corruption of *Derzene, corresponding to Armenian Derjan)․ Another territory mentioned by Strabo, read as either Taronitis (i. e., Taron) or Tamonitis (either Tman or Tmorik), was conquered either by Zariadres or Artaxias. Zariadres may have later recognized the suzerainty of Antiochus IV Epiphanes in order to be allowed to remain as king of Sophene, rechristening the royal city of Arcathiocerta as Epiphaneia in the Seleucid king's honor. The last information about Zariadres' reign comes from 188 BC. He was succeeded by Mithrobouzanes, who may have been his son. Zariadres appears to have sent Mithrobouzanes to the court of Ariarathes IV of Cappadocia, which suggests the existence of an alliance between the two kings. Ariarathes seems to have helped Mithrobouzanes take the throne of Sophene after some succession crisis. Since Ariarathres reigned until 163 BC, Mithrobouzanes' ascent to the throne of Sophene must have occurred before then.