Кіріспе

Жоғарғы Месопотамиядағы ежелгі патшалық (б.з.д. 132 – б.з. 214)
Рим провинциясы

Осроин немесе Осроэна (/Q//z//'//r//i://n//i:/) – Жоғарғы Месопотамиядағы ежелгі аймақ және мемлекет. Осроин патшалығы, сондай-ақ "Едесса патшалығы" (/ "Урхай патшалығы") деп те аталады, оның астанасының (қазіргі Шанлыурфа, Түркия) атымен аталған. Бұл патшалық б.з.б. 2 ғасырынан бастап б.з. 3 ғасырына дейін болды және Абгарид әулеті тарапынан басқарылды. Көбінесе Парфтармен одақтас болған Осроин патшалығы, б.з.б. 132 жылдан б.з. 214 жылына дейін жартылай дербестікке немесе толық тәуелсіздікке ие болды. Араб тегінен шыққан әулет тарапынан басқарылса да, патшалық халқының мәдениеті әртүрлі болды, ол ежелгі заманнан бері сирия тілінде сөйлейтін халық еді. Қаланың мәдени ортасы негізінен сириялық болды, сонымен қатар күшті грек және парфяндық әсерлер де болды, бірақ Эдессада кейбір араб діндері де кездесті. Билік құрған Абгарид әулеті Рим императоры Каракалланың (211–217 жж.) тұсында римдіктер тарапынан құлатылды, шамамен 214 немесе 216 жылы Осроэна провинция болып қосылды, бірақ Рим императоры Гордиан III (238–244 жж.) тұсында қысқа мерзімге қайта құрылды. Христиан діні Осроэнага ертерек келді. 318 жылдан бастап Осроэна Шығыс диоцезінің құрамына кірді. V ғасырда Эдесса сирия әдебиеті мен ғылымының маңызды орталығына айналды. 608 жылы Сасани императоры Хосров II (590–628) Осроэнаны жаулап алды. Оны Византиялықтар қысқа уақытқа қайта басып алды, бірақ 638 жылы мұсылман жаулап алуларының бөлігі ретінде арабтардың қолына түсті.

Негізгі мәліметтер

Осроин, немесе Эдесса, б.з.б. 136 жылдан бастап Оңтүстік Ханаан мен Солтүстік Арабиядан келген көшпелі Набатей араб тайпасы – Осроиндер әулеті арқылы құлап бара жатқан Селевкидтер империясынан тәуелсіздік алған бірнеше мемлекеттің бірі болды. Осроиннің аты осы тайпаның атынан немесе Эдессаның түпнұсқа арамей тіліндегі аты – Орхай (Урхай) атауынан шыққан болуы мүмкін. Арабтың ықпалы бұл аймақта зор болды. Осроин төрт ғасыр бойы өмір сүрді, оның жиырма сегіз билеушісі монеталарында кейде "патша" деп аталды. Осроин патшаларының көпшілігі Абгар немесе Ману деп аталды және қалалық орталықтарда қоныстанды. Осроин көбінесе Парфян империясымен одақтас болды. Парфян империясының билігінде болғаннан кейін, 114 жылы жартылай тәуелсіз вассал мемлекет ретінде Рим империясына қосылды, ал 214 жылы қарапайым Рим провинциясы ретінде біріктірілді. Осроин христиан дінін мемлекеттік дін ретінде алғаш қабылдаған мемлекет болды деген аңыз бар, бірақ бұл мәлімдемені қолдайтын жеткілікті дәлел жоқ.

Халық және мәдениет

Осроиннің билеушілерінің көпшілігі араб тектес Абгарид әулетінен болса да, патшалық халқы аралас мәдениетті болды және ерте заманнан бері сирия тілінде сөйледі. Эдессада араб культтары расталғанмен (Монимос және Азиз есімді егіздерге сияқты), оның мәдени ортасы негізінен сириялық болды, сонымен қатар күшті грек және парфяндық ықпалдары да болды. Сондықтан, Морис Сартрдың сөзімен айтқанда: "Едессаны тек қана араб қаласы деп санау абсурдты болар еді, өйткені оның мәдениеті аймақтың көшпелі арабтарынан өте аз нәрсе алған". Кейіннен, Рим империясы шегінде Едесса сириялық христиандықтың ең маңызды орталығына айналды. Набатей әулеттері тұсында Осроин сириялық христиан дінінің күшті ықпалына іріккен және эллинизмге қарсы жергілікті қарсылықтың ортасы болды. Плиний Үлкен өз жазбаларында Осроин және Коммагенаның жергілікті тұрғындарын арабтар деп, ал аймақты Арабия деп атады. Плутарх Абгар II-ні "араб филархы" деп атаса, ал Тацит Абгар V-ні "арабтардың патшасы" деп сипаттады. Эдессаның ономастикасында көптеген араб есімдері кездеседі. Эдесса билеуші әулетінде ең көп таралған есім – Абгар, ол ежелгі араб топтары арасында жақсы мәлім. Әулеттің кейбір мүшелері ирандық есімдерді, ал басқалары араб есімдерін таңдаған. Джуда Сигал атап көрсетеді, "u" әрпімен аяқталатын есімдер "күдіссіз набатейлік". Абгарид әулеті "арамей тілінің бір түрін" қолданды. Осы аймақта Абгар V туралы аңыз пайда болған.

Римдік дереккөздерде

Патшалықтың аумағы, шамамен, Римнің Осроэна провинциясымен бірдей болған. Евфраттың үлкен иілісі солтүстік және батысқа қарай табиғи шекара болып табысты. Оңтүстікте Батнае қаласы 115 жылға дейін жартылай тәуелсіз Антемусия княздығының астанасы болды, содан кейін Римге қосылды. Шығыс шекарасы белгісіз; бірінші ғасырда Нисибис немесе тіпті Адиабенге дейін созылған болуы мүмкін. Дегенмен, Эдессадан оңтүстікке қарай 40 шақырым жерде орналасқан Харран Рим колониясы ретінде тәуелсіздігін сақтап келді. Ежелгі патшалықтың астанасы – Эдесса, күшті бекініс және Евфратқа ең жақын, үлкен сауда орталығы болды. Бұл маңызды жол торабы еді, көне тас жолдың бойымен керуендер Қытай мен Үндістаннан Батысқа тауар жеткізіп, Армения таулы аймақтарын Антиохиямен байланыстыратын солтүстік-оңтүстік жолымен кездесетін. Сөзсіз, Эдесса халықаралық аренада маңызды рөл атқарды. 64 жылы Помпей Парфян империясына қарсы соғыс кезінде Осроэнаның Абгар II римдіктердің жағына шықты, Луций Афраний Жоғарғы Месопотамияны басып алғанда. Патша бастапқыда 53 жылы парфтарға қарсы науқанда римдік генерал Марк Лициний Красспен одақтас болды, бірақ рим тарихшылары оның Крассқа сатқындық жасап, оны өзен бойындағы қауіпсіз жолдан ауытқытып, шөлге жетелегенін айтады, сол себепті әскерлер құрғақшылықтан зардап шегіп, атты әскер шабуылына ұшырады. Абгар парфяндық генерал Суренамен кездесіп, римдік әскерлердің қозғалысы туралы хабарлаған деседі. Осыдан кейін Рим армиясының толығымен қырылған Карра шайқасы болды. Шайқасқа дейін Абгар атпен қашып кету үшін сылтау тапты. Алайда, қазіргі тарихшылар Абгардың римдіктерге сатқындық жасауы мүмкін емес екенін және олардың ежелгі араб сауда жолымен жүргенін айтады. Сирия деректеріне сәйкес, Абгар сол жылы қайтыс болды. 2-ші ғасырдың басында Абгар VII патша Траян императордың Месопотамияға жасаған жорығына қосылып, оны сарайында құрметпен қарсы алды. Бірақ патша кейіннен римдіктерге қарсы көтерілді, нәтижесінде римдік генерал Луций Киет Эдессаны басып алып, 116 жылы Осроэнаның тәуелсіздігіне нүкте қойды. 123 жылы, Адрианның билігінде, Абгарид әулеті Ману VII таққа отырғызылып, қайта жаңғыртылды, ал Осроэна империяның қарастырылатын мемлекеті ретінде құрылды. 161-166 жылдардағы рим-парфян соғысынан кейін, Марк Аврелийдің басшылығымен бекіністер салынды және Нисибиске римдік гарнизон орналастырылды. 195 жылы, патшалық оның қарсыласы Песценний Нигерді қолдаған азаматтық соғыстан кейін, Септимий Север шабуыл жасап, аймақты жаңа провинция ретінде қосып алды, Нисибисті астана етті. Алайда, император Абгар XI патшаға Эдесса қаласын және оны қоршаған кішкентай аумақты сақтап қалуға рұқсат берді. 213 жылы, патша Каракалламен құлатылды, ал қалған аумақ Римнің Осроэна провинциясына қосылды. Аңыз бойынша (тарихи негіздемесіз), 201 жылға дейін немесе одан ертерек, Абгар Ұлы патшаның тұсында Осроэна алғашқы христиан мемлекетіне айналды. Томастың Інжілі 140 жыл шамасында Эдессада пайда болған деп есептеледі. Ассириялық Татиан, Хадиабтан (Адиабен) Эдессаға келген және ерте христиандық тұлғалардың бірі осы аймақта өмір сүрді. Ол Римге сапар шегіп, 172-173 жылдары Эдессаға оралды. Татиан Диатессаронның редакторы болды, ол Сирия тілінде сөйлейтін христиандардың негізгі қасиетті мәтіні болды, 5 ғасырда епископтар Раббула мен Теодорет оны басып тастап, Ескі Сириялық Канондық Інжілдердің қайта қаралуын ұсынғанша (Сириялық Синай және Куретиан Інжілдері). Содан кейін Эдесса Дециймен қайтадан Римнің бақылауына алынды және Сасани империясына қарсы римдік операциялардың орталығы болды. Пайкули жазуында, 293 жылғы Сасани азаматтық соғысында Нарсехтің жеңісін жазған Амру, Абгардың ұрпағы болуы мүмкін. Тарихшылар Амруды Лахмидтердің төртінші патшасы Амру ибн Ади деп санайды, ол сол кезде әлі Харранда тұрған, Месопотамияның оңтүстігіндегі әл-Хираға көшпеген. Көп ғасырлар өткен соң, Дагалайф және Осрхоне герцогы Секундин, 4-ші ғасырда Юлианға Сасани императоры Шапур II-ге қарсы соғыста қатысты.