Кіріспе

Партияның бірінші патшасы

Арсак I (арша́к тілінде Арша́ктан) – Партияның 247 жылдан 217 жылға дейін билік құрған алғашқы патшасы, сонымен қатар Партия Арсакидтер әулетінің негізін қалаушысы және оның есімін алған тұлғасы. Дахей конфедерациясының үш тайпасының бірі – Парни тайпасының басшысы Арсак б.з.д. III ғасырының ортасында Парфия сатрапиясын (қазір Түрікменстан мен Иран арасында бөліскен) Андрагордан жаулап алып, өзінің әулетін құрды, ол Селевкид империясына қарсы көтерілген болатын. Өзінің билігінің қалған бөлігін ол аймақтағы билігін нығайтуға жұмсады және Парфияны қайта басып алуға жасалған Селевкидтердің әрекеттерін сәтті тоқтатты. Арсақтың жетістіктерінің арқасында ол Арсакид монархтары арасында танымал болды, олар оның есімін патшалық құрметтің белгісі ретінде пайдаланды. Өлген кезде Арсак берік мемлекеттің негізін салды, ол ақырында оның шөбересі Митридат I билікке келгенде империяға айналды, ол ежелгі Таяу Шығыс патшаларының патшасы атағын алды. Арсактан кейін оның ұлы Арсак II билікке келді. Арсақ туралы жазба дереккөздер өте аз, олар тек оның өлімінен кейін көп ғасырлар өткен соң жазылған грек және римдік әңгімелерде кездеседі, және олар бір-біріне қайшы келеді. Сондықтан оның билігі туралы көп мәлімет жоқ. Оның өмір сүргеніне заманауи ғалымдар да күдік келтірді, бірақ 1960 жылдары жаңа зерттеулер мен археологиялық жаңалықтар оның кім екенін растады.

Атауы

Арсакес – грекше Arsákēs (Ἀρσάκης) сөзінің латыншасы, ал ол өзі парфянша Aršak (𐭀𐭓𐭔𐭊) сөзінен туындаған. Бұл есім көне иран тіліндегі Аршан сөзінің кішіленген түрі болып, "батыр" деген мағынаны білдіреді. Бұл атты парсы Ахеменид империясының бірнеше билеушілері де қолданған, оның ішінде Артаксеркс II де бар, арсакидтер оны өздерінің арғы тегі деп есептеген.

Өмірбаян

Арсак туралы мәліметтер өте әртүрлі. Ол көбінесе грек және римдік дереккөздерден белгілі, олар оған және оның әулетіне жаулы болған, себебі кейінгі рим-парфян соғыстары болғандықтан. Иран ұлттық тарихында оның тегі бірнеше мифтік тұлғаларға дейін жетеді, мысалы, Кей Кавад, Кей Араш, Хомайдың ұлы Дара немесе батыр садақшы Арш. Арсак пен Арштің байланысы олардың есімдерінің ұқсастығымен және Арсак монеталарында оның садақшы ретінде бейнеленуімен байланысты. Рим тарихшысы Аммиан Марцеллиннің айтуынша, Арсак – қарапайым тектен шыққан қарақшы, ол Парфияға шапқындап, оны жаулап алды, және Селевкид империясынан жақында тәуелсіздік жариялаған сатрап Андрагорды өлтірді. Ең қабылданған теория – грек географы Страбонның теориясы: оған сәйкес, Арсак – скиф немесе Бактриялық басшы, ол Орталық Азиядағы Дах тайпалар одағының үш тайпасының бірі – Парнидің жетекшісі болған. Дахтар өз күштерін толығымен жылқыға арқалағандықтан, өте жылдам әскерге ие болды, және қауіп төнгенде Арал теңізінің оңтүстігіне шегіне алды. Осы себепті, басқа империялар оларды бақылауға тырысқанда қиындықтарға тап болды. Дахтар б.з.д. 4 ғасырында Яксарт өзені маңында мекендеген, бірақ біртіндеп оңтүстікке қарай жылжыды, мүмкін б.з.д. 3 ғасырының басында. Олар алдымен оңтүстік-шығысқа, Бактрияға көшті, бірақ одан қуылды, соның салдарынан бағыттарын батысқа бұрды. Олар біртіндеп Каспий теңізінің оңтүстік-шығыс бөлігіндегі Парфияға қоныстанды, бұл аймақ қазіргі Иранның Хорасан провинциясы мен Оңтүстік Түркіменстанға ұқсас. Сол кезде бұл аймақ Селевкидтердің билігінде болды. Б.з.д. 282/1 жылы Парфия Парнидің ықпалына түсті. Парнилер Парфияға көшіп келген жалғыз халық емес, себебі аймаққа солтүстіктен Иран мигранттарының жаңа толқындары үнемі келіп тұрды. Парни – шығыс Иран тайпасы, олар Иран политеизмін ұстанған. Алайда, б.з.д. 3 ғасырдың ортасына қарай олар жергілікті парфян мәдениетіне сіңіп кетті; олар парфян тілін, солтүстік-батыс Иран тілін қабылдады және зороастризм дінін ұстанды, тіпті өздеріне зороастризм есімдерін берді, мысалы Арсақтың әкесі Фриапит, оның есімі Авестадан (*Friya pitā – «әкеге сүйіспеншілік») алынған. Арсак өзі Парфияда туып өскен және парфян тілінде сөйлеген болуы мүмкін. Француз тарихшысы Жером Гасленнің айтуынша, Арсак өмірінің көп бөлігін Селевкид жерінде өткізген болуы мүмкін, тіпті Парфияның жергілікті элитасына жатқан болуы да мүмкін. Дахтар грек билеушілерінің әскерлерінде атты садақшылар ретінде қызмет еткен, Македониялық Александр Македонскийден Селевкидтік Антиох III Ұлына дейін. Бұл классикалық жазбаларда «тәжірибелі сарбаз» ретінде сипатталған Арсак Селевкид билеушілері немесе олардың губернаторлары кезінде жалдамалы әскер ретінде қызмет еткен болуы мүмкін дегенді білдіреді.

Кiрiсу және соғыстар

Шамамен б.з.д. 250 жылы Арсак және оның Парни тайпасының ізбасарлары Атрек өзенінің жанында орналасқан Астеуэн қаласын басып алды. Бірнеше жылдан кейін, шамамен б.з.д. 247 жылы Арсак өзі құрған Асаак қаласында патша болып таж кигізілді, ол Арсакидтер әулетінің қабірлері орналасқан жер болды. Асаактағы оның таж кигізілуі Арсакидтер әулетінің басталуы деп саналады. Шамамен б.з.д. 245 жылы Селевкидтер провинциясының губернаторы Андрагор Селевкидтер патшасы Селевк II Каллиникке қарсы тәуелсіздігін жариялап, өзінің губернаторлығын тәуелсіз патшалыққа айналдырды. Парфияның Селевкидтер империясынан бөлінуі және Селевкидтердің әскери қолдауының жоғалтылуы салдарынан Андрагор өзінің шекараларын сақтауда қиындықтарға тап болды. Шамамен б.з.д. 238 жылы Арсак пен оның інісі Тиридат I Парни тайпасының басшылығымен Парфияға басып кірді және Андрагордан Астабенені (Аставаны) жаулап алды, ол аумақтың солтүстік бөлігі болды және оның әкімшілік орталығы Кухан қаласы еді. Ұзақ өтпей Парни тайпасы Андрагордан Парфияның қалған бөлігін тартып алып, оны өлтірді. Осы провинцияны жаулап алғаннан кейін Арсакидтер грек және рим деректерінде парфтар деп аталды. Бұл терминді қазіргі заманғы батыс авторлары да жиі қолданады, бірақ қазіргі заманғы тарихшы Стефан Р. Хаузердің пікірінше, оны "тастаған жөн, себебі ол көп ұлтты, көп тілді халықтың этностық билеуші тобы туралы бұрыс түсінік береді". Көршілес Гиркания провинциясы да Парни тайпасымен жаулап алынды. Б.з.д. 228 жылы Селевкидтер Селевк II басшылығымен жорық жасады, бұл Арсак үшін қиындық тудырды, өйткені ол сол кезде Грек-Бактриялық билеуші Диодот II-мен соғыста болды. Екі майданда соғысудан аулақ болу үшін Арсак Диодот II-мен тез арада бейбіт келісімге келді. Дегенмен, ол Селевкидтердің жорығын тоқтата алмады және Парфияны тастап, Орталық Азияға қашуға мәжбүр болды, онда ол Апасиак тайпасының арасында пана тапты. Селевкидтердің басып алуы ұзаққа соқпады; Селевкидтер империясының батыс бөлігіндегі мәселелерге байланысты Селевк II Парфияны тастап кетуге мәжбүр болды, бұл Арсакқа жоғалтқан аумақтарын қайтарып алуға және оңтүстікке қарай өзінің билігін кеңейтуге мүмкіндік берді. Шындығында, Арсақтың Апасиак тайпасына қашуы стратегиялық шешім болған болуы мүмкін, себебі Селевк II оны қууға немесе бейбіт келісімге келуге уақыты болмады. Арсак сондай-ақ Грек-Бактриялықтармен одақ құрды, бұл екі держава арасында бұрыннан бері байланыс болғандығын көрсетеді. Рим тарихшысы Юстинге сәйкес, Арсак "парфяндық үкіметті орнатып, әскер жинап, бекіністер салып, қалаларын нығайтты". Бұл Арсакты аңыз тұлға деп санайтын және Арсакидтер әулетінің негізін Тиридатқа жатқызатын әртүрлі теорияларға әкелді. 1957-1962 жылдар аралығында Йозеф Вольски оған қарсы пікір білдіретін бірнеше мақала жариялады: ол Арсакты Арсакидтер әулетінің негізін қалаушы деп санады, ал Тиридатты аңыз деп есептеді. Бұл теорияны көптеген ғалымдар аздаған айырмашылықтармен қолдады, содан кейін Нисада Арсак есімі жазылған остраконның табылуымен расталды. Сонымен қатар, нумизматикалық деректер мен жаңадан талданған дереккөздер Тиридаттың кейіпкерінің ойдан шығарылған екенін көрсетті және Арсак б.з.д. 217 жылы қайтыс болғанша билік еткенін, содан кейін оның ұлы Арсак II билікке келгенін көрсетті.

Ақша шығару

Негізінде, Арсак монеталары “барлық келесі Арсакид монеталарының үлгісін берді, бірақ өзі де бірнеше өзгерістерге ұшырады”. Ходадад Резахани оның монеталарының Селевкидтер мен бұрынғы Ахеменид сатраптарының көптеген стильдік элементтерін қабылдағанын, бірақ бәрібір алдыңғыларынан ерекшеленетін бірнеше жаңалықтар енгізгенін айтады. Әлиреза Шапур Шахбазидің сөзіне қарағанда, Арсак монеталарында “ұлттық және патшалық мүдделерін көрсету үшін Селевкид монеталарынан әдейі бас тартылған”; омфалоста отырған және садақ ұстаған Аполлонның әдеттегі Селевкид бейнесі Арсақтың өзін еліктейтін садақшымен ауыстырылған, ол баспалдаққа отырған (мысалы, Датамес сияқты кейбір Ахеменид сатраптары сияқты), сак киімін және башлық деп аталатын жұмсақ бас киімін киеді. Арсак монеталарындағы жазулардың кейбірінде ол карний (грекшеде – автократор) деп аталған, бұл атақ Кіші Кир сияқты көрнекті Ахеменид әскери басшыларына тән болған. Осы атақты қолдану арқылы Арсак өзін сатраптан жоғары қойды, бірақ бір мезгілде базилей (патша) деген патшалық атақты қолданудан жалтарды, себебі бұл оның Селевкид патшалық дәстүрін қабылдағанын көрсетер еді, ал ол одан бас тартты. Ирандықтардың көзқарасы бойынша базилей атағының маңызы шамалы болды. Арсак өзі құрған Ниса қаласын монета соғу орындары ретінде пайдаланған көрінеді. Арсак монеталары күміс пен қоладан соғылған. Арсак драхмалары (Арсакидтердің негізгі номиналы) аверсте сақалы жоқ бейнесін оңға қарап бейнелейді, бұл Селевкид патшаларының монеталарындағы бейнелерге ұқсас. Фабрицио Синисидің сөзіне сәйкес, реверстегі садақшы да солға бұрылған. Драхмалардың екі жағында грек жазуы ΑΡΣΑΚΟΥ ΑΥΤΟΚΡΑΤΟΡΟΣ Селевкид монеталарындағы сияқты екі тік сызықпен жазылған. Осы ерекшеліктерге қарамастан, Синиси Арсак монеталарының “грек емес билеуші шығарғаны бірден көзге түседі” деп атап көрсетеді. Мысалы, Арсак Ахеменид дәуірінің монеталарындағыдай, алдыңғы жағында тік жұмсақ бас киімін киеді, ал реверстегі садақшы ирандық атты әскер киімін киген.

Мұра

Арсак өлгеннен кейін де ұзақ уақыт бойы беделі сақталды. Исидор Харакстың хабарлауынша, оның құрметіне Асак қаласында мәңгілік от екі ғасырдан астам уақыт бойы сақталған. Бұл патшаны жариялаудың діни маңызы болғанын көрсетеді. Бұл, әдетте, Арсакидтердің әулеттік оты болған, мүмкін, олардың Ахеменид империясының мұрагерлері екенін көрсету үшін жасалған. Оның жетістіктерінің арқасында ол "ұлттың әкесі" деп танылды, ал оның есімі Арсакид монархтарының барлығы оның жетістіктеріне деген құрметтің белгісі ретінде қолданған патшалық атаққа айналды. Бұл атау Арсакидтерді легендарлық Каяни билеушісі Кави Аршанмен байланыстырды, оның әулеті шығыс Иран халқы, мысалы парфтар мен дахалар есінде сақталған болуы керек. Б.з.д. 2 ғасырдан бастап Арсакидтер Арсакты Ахеменид патшасы Артаксеркс II-нің ұрпағы ретінде көрсетуге тырысты. Арсак әулеті төрт жарым ғасыр билік етті, бірақ 224 жылы Сасани империясы оны құлатты. Дегенмен, Арсак әулетінің ұрпақтары әлі де зор ықпал мен билікке ие болды; Иранның жеті ұлы үйінің бірі – Карен әулеті Иран тарихындағы маңызды тұлғаларды, мысалы 6 ғасырдың визирі Бозоргмехрді және 9 ғасырдың ханзадасы мен бүлікшісі Мазярды өсірді. Арсакидтер Кавказ тарихында да маңызды рөл атқарды; Армения, Кавказ Албаниясы және Иберия княздықтары Арсакид әулетінің тармақтарымен басқарылды. Прокопийдің сөзіне сүйенсек, тіпті 6 ғасырда да армян аристократиясы өздерінің Арсакид мұраларын және Арсак сипаттамаларын есінде сақтаған.

Ежелгі шығармалар

Исидор Харакстық, Партиялық бекеттер. Юстин, Помпей Трогустың Филипп тарихының қысқаша мазмұны. Аммиан Марцеллин, Іс-әрекеттер. Страбон, География.