Кіріспе
Армения патшасы б.з.б. 95 – 55 жылдары. Б.з.б. I ғасырында Армения патшасы болған Тигран II, көбінесе Тигран Ұлы (арм. Тигран Метс; грек. Τιγράνης ὁ Μέγας, Tigránes ho Mégas; лат. Tigranes Magnus; б.з.б. 140 – 55) – Армения патшасы. Артаксиад әулетінен шыққан ол б.з.б. 95 жылдан б.з.б. 55 жылға дейін билік жүргізді. Оның билігінде Армения патшалығы дәстүрлі шекарасынан асып, өркендеп, ең биік деңгейіне жетті, бұл Тигранға Ұлы патша немесе Патшалар патшасы атағын алуға мүмкіндік берді. Оның империясы қысқа мерзімге Рим Республикасының шығысындағы ең қуатты мемлекет болды. Тигранның Патшалар патшасы атағы оның жеңістерімен қатар, оның билігі кезінде пайда болған Галлей кометасымен де байланысты, оның суреті Тигранның сирек монеталарында бейнеленген. Артавасдес I-нің ұлы немесе туысы Тигран, Армения парфяндық тәуелділікке өткеннен кейін Парфияның Митридат II-іне кепіл ретінде берілді. Армения тағына отырғаннан кейін, ол Рим және Парфияның қарастырылған мемлекеттерін басып алып немесе қосып алып, патшалығын жылдам кеңейтті. Тигран Понттың Митридат VI-імен одақтасып, оның қызы Клеопатраға үйленді. Империясының гүлденген шағында Тигранның билігі Понт тауларынан Месопотамияға дейін, Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейін созылды. Ол бағыныштыларды тұтқынға алып, тіпті Қызыл теңізге және Парсы шығанағына жетті. Ол жаулап алған қалалардың тұрғындарын жаңа астанасы Тигранокертаға күштеп көшірді. Грек мәдениетін құрметтеген Тигран көптеген грек шешендерін және философтарды сарайына шақырды, ал оның астанасы грек-рим архитектурасымен ерекшеленді. Армения Риммен тікелей қақтығысқа түсті, өйткені Митридат VI Тигранның сарайында пана сұрауға мәжбүр болды. Б.з.б. 69 жылы Тигран Тигранокерта шайқасында Лукулл басқаратын рим әскерінен жеңілді, ал бір жылдан кейін Арменияның ескі астанасы Артаксатта тағы бір ауыр жеңіліске ұшырады. Лукуллдың шақырылып алынуы Тигранға қысқа ғана демалыс берді, бірақ б.з.б. 66 жылы Армения тағы бір рим шабуылына тап болды, оған Тигранның ұлы Тигран Кіші де көмектесті. Тигран бағынуды жөн көрді және оған патшалығының орталық бөлігін Римнің шекаралық мемлекеті ретінде сақтауға рұқсат берілді, ал барлық жаулап алынған жерлері Римге қосылды. Ол б.з.б. 55 жылы 85 жасқа толғанда қайтыс болғанға дейін Арменияны Римнің ресми одақтасы ретінде басқаруын жалғастырды.
a king of Armenia in the 1st century BC
Tigranes II, more commonly known as Tigranes the Great (Tigran Mets in Armenian; Τιγράνης ὁ Μέγας, Tigránes ho Mégas; Tigranes Magnus; 140 – 55 BC), was a king of Armenia. A member of the Artaxiad dynasty, he ruled from 95 BC to 55 BC. Under his reign, the Armenian kingdom expanded beyond its traditional boundaries and reached its peak, allowing Tigranes to claim the title Great King or King of Kings. His empire for a short time was the most powerful state to the east of the Roman Republic. Tigranes's title King of Kings is linked, along his victories, also to the appearance of Halley comet during his reign,
as depicted on the rare series of Tigranes's coins. Either the son or nephew of Artavasdes I, Tigranes was given as a hostage to Mithridates II of Parthia after Armenia came under Parthian suzerainty. After ascending to the Armenian throne, he rapidly expanded his kingdom by invading or annexing Roman and Parthian client kingdoms. Tigran decided to ally with Mithridates VI of Pontus by marrying his daughter Cleopatra. At its height, Tigranes' empire stretched from the Pontic Alps to Mesopotamia and from the Caspian Sea to the Mediterranean. With captured vassals, he even reached the Red Sea and the Persian Gulf. Many of the inhabitants of conquered cities were forcibly relocated to his new capital, Tigranocerta. An admirer of the Greek culture, Tigranes invited many Greek rhetoricians and philosophers to his court, and his capital was noted for its Hellenistic architecture. Armenia came into direct conflict with Rome after Mithridates VI was forced to seek refuge in Tigranes' court. In 69 BC, Tigranes was decisively defeated at the Battle of Tigranocerta by a Roman army under the command of Lucullus, and a year later he met another major defeat at Artaxata, the old Armenian capital. The recall of Lucullus gave Tigranes a brief respite, but in 66 BC Armenia faced another Roman invasion led by Pompey, aided by Tigranes' own son, Tigranes the Younger. Tigranes chose to surrender and was allowed to retain the heartland of his kingdom as a Roman buffer state, while all of his conquests were annexed. He continued to rule Armenia as a formal ally of Rome until his death around 55 BC at the age of 85.
Алғашқы жылдар
Б.з.д. 120 жылы парф патшасы Митридат II Арменияға басып кірді және оның патшасы Артавасдес I парф билігін мойындауға мәжбүр етті. Артавасдес I парфтарға өзінің ұлы немесе жүйесі Тигранды кепіл ретінде беруге мәжбүр болды. Тигран Ктесифондағы парфяндық сарайда тұрып, парфяндық мәдениетті үйренді. Тигран б.з.д. 96/95 жылға дейін парфяндық сарайда кепіл ретінде ұсталды, содан кейін Митридат II оны босатып, Армения патшасы етіп тағайындады. Тигран Митридат II-ге Каспий маңындағы "жетпіс аңғар" деп аталатын аймақты, кепіл ретінде немесе Митридат II талап еткендіктен берді. Тигранның қызы Ариязат та Митридат II-нің ұлымен үйленді, қазіргі заманғы тарихшы Эдвард Даброваның пікірінше, ол Армения тағына отырмас бұрын оның адалдығының кепілі ретінде бұл оқиға болған. Тигран б.з.д. 80-ші жылдардың соңына дейін парфян вассалы болып қала берді. Ол билікке келген кезде, Тигранның империясын құруға негіз салған мұра – Артаксия I және одан кейінгі патшалардың мұрасы болды. Дегенмен, Армения таулары елдің әртүрлі аймақтары арасында табиғи шекаралар құрды, нәтижесінде феодалдық нахарарлар өздері орналасқан аймақтар мен провинцияларға зор ықпал етті. Бұл Тигранға ұнамады, себебі ол орталықтандырылған империя құруды қалады. Сондықтан ол Армениядағы билігін нығайтып, содан кейін жорыққа шықты. Ол Софен патшалығының соңғы патшасы, Зариадрестің ұрпағы Артанды тақтан түсірді.
Понтпен одақтасу
Бірінші Митрида соғысы кезінде (89–85 ж.б.д.) Тигран Понттың Митридат VI-ны қолдады, бірақ соғысқа тікелей араласпауға тырысты. Ол жылдамдықпен күшін арттырып, Митридат VI-мен одақ құрып, оның қызы Клеопатраға үйленді. Тигран Шығыстағы ықпалын кеңейтуге келісті, ал Митридат Кіші Азия мен Еуропадағы римдік жерлерді жаулап алуға кірісті. Мықты грек-эллиндік мемлекет құру арқылы Митридат Еуропадағы римдік билікке қарсы тұруды көздеді. Француз тарихшысы Рене Гроссе олардың одақтастығында Митридаттың Тигранға біршама бағынышты болғанын айтты.
Рим және парфян патшалықтарына қарсы соғыстар
Парфияның Митридат II-і қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Готарз I оның орнына отырды. Бұл мәселе Синатрукпен келіспеушілікке алып келді, нәтижесінде парфяндық азамат соғысы басталды. Тигран, Рим әлеуметтік соғысқа, ал Парфия мұрагерлік дауға тартылған кезде, Каппадокияға жылдам шабуыл жасады, бірақ римдік консул Сулла оны жеңіп шығарды. 88-85 ж.б.з. аралығында ол Адиабен, Гордиен және Медиа Атропатеньді қайта басып алды. Б.з.д. 83 жылы, Селевкидтер билеген Сирия тағы үшін қанды күрес болғаннан кейін, сириялықтар Тигранды өздерінің мемлекетінің қорғаушысы етіп таңдап, оған Сирия тәжін сыйлады. Антақияда Магдат оның губернаторы болып тағайындалды. Одан кейін ол Финикия мен Киликияны жаулап алып, Селевкид империясының соңғы іздерін жойды, алайда бірнеше қалалар көлеңкеде қалған жас патша Селевкид VII Филометорды өздерінің заңды билеушісі ретінде мойындаған көрінеді. Оның мемлекетінің оңтүстік шекарасы Птолемейге (қазіргі Акко) дейін жетті. Ол бағындырылған қалалардың көптеген тұрғындарын өзінің жаңа астанасы Тигранокертаға көшірді. Гүлденген шағында оның империясы Понт тауларынан (қазіргі Түркияның солтүстік-шығысында) Месопотамияға дейін, Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейін созылды. Жеңістер сериясы оны Ахеменидтердің «Патшалардың патшасы» деген атағын қабылдауға итерді, тіпті парфян патшалары да осы атақты алған емес. Бұл атақ 85 жылдан кейін соғылған монеталарда пайда болды. Батыстың көптеген тарихшылары мен жазушылары, мысалы Плутарх, оны «Ұлы Тигран» деп атады. «Патшалардың патшасы» ешқашан өзімен бірге төрт патша болмастан халық алдына шыққан емес. Цицерон, оның шығыстағы жетістіктеріне сілтеме жасай отырып, оның «Рим Республикасын өзінің қару-жарағының күшімен дірілдеткенін» айтты. Тигранның монеталары тетрадрахмалар мен мыс монеталардан тұрады, олардың бет жағында құлаққаптары бар әшекейленген армяндық тиара киген оның портреті бейнеленген. Монетаның артқы жағы мүлдем жаңа дизайнға ие. Онда Антиохияның Тихеясы мен оның аяғында тұрған өзен құдайы Оронтс бейнеленген.
Римге қарсы соғыстар
Понт патшасы Митридат VI Риммен соғысқаннан кейін, Тигранның одақтасы және туысы болғанын ескеріп, Армения жерінде пана тапқан болатын. Патшалардың патшасы Риммен тікелей қарым-қатынасқа келді. Рим қолбасшысы Лукулл Митридатты Армениядан қууды талап етті. Мұндай талапты орындау Римге тәуелділік мәртебесін қабылдаумен тең болар еді, сондықтан Тигран бас тартты. Шарль Роллин өзінің «Ежелгі тарих» еңбегінде былай дейді: «Лукулл елші жіберген Тигран, билігінің басында аса күшті болмаса да, бірқатар жеңістер арқасында оны осыншалықты кеңейтті, сондықтан оны «Патшалардың патшасы» деп атады. Ұлы Селевкідтің ұрпақтары патшалар әулетін құлатып, жоққа шығаруға жақындағаннан кейін, парфтардың мақтанышын жиі-жиі төмендетіп, гректердің бүкіл қалаларын Медияға көшіріп, Сирия мен Палестинаны жаулап алып, арабтарға заңдар бергеннен кейін, ол Азияның барлық билеушілері құрметтейтін билікпен билік жүргізді. Олар оған шығыстың салты бойынша, тіпті құлшылық ете құрмет көрсетті. Лукуллдің әрекеті күтпеген шабуыл болды, ол Тигранды дайынсыз басып алды. Рим тарихшыларының айтуынша, Тигранның қолбасшыларының бірі Митробазан Римнің бұл әрекеті туралы Тигранға хабарлады. Тигран Митробазанның батылдығына қатты таңғалып, оны Лукуллға қарсы әскерге басшылық етуге тағайындады. Тигран Митробарзанды 2000-3000 атты әскермен жауды қууға жіберді. Митробарзан римдіктерге шабуыл жасады, бірақ олар 3500 сақшыдан тұратын күшпен қарсы тұрды, ал оның атты әскері жеңіліске ұшырады. Ол осы әрекетте қаза тапты. Бұл жеңілістен кейін Тигран Арменияға қайтып, Лукуллдың Тигранокертаны қоршауына мүмкіндік жасады. Тигран үлкен әскер жинап, Лукуллға қарсы аттанды. 69 жылғы 6 қазанда Тигранның әлдеқайда үлкен күштері Тигранокерта шайқасында Лукуллдың басшылығындағы рим армиясынан жеңілді. Тигранның тұрғындарға жасаған қатыгездігі (адамдардың көп бөлігі қалаға көшірілуге мәжбүр болды) қала сақшыларын ашуландырып, римдіктерге қала қақпаларын ашты. Бұл туралы білген Тигран әйелдері мен мүлкін құтқару үшін дереу 6000 атты әскерін қалаға жіберді. Помпейге Митридат пен Тигранды жеңу міндеті жүктелді. Помпей ең алдымен Митридатқа шабуыл жасап, Тигранды алаңдату үшін Гордиенаға парфян шабуылын ұйымдастыруға тырысты. Парфян патшасы Фраат III Гордиенді аннексиялаудан гөрі басқа нәрселерге көшкенімен келісті, өйткені Тигранның ұлы (сонымен қатар Тигран аталған) парфянға қосылып, Фраатты Арменияға басып кіруге көндірді, ескі Тигранның орнына жас Тигранға жол ашу мақсатында. Тигран шабуылға қарсы майданға шықпауға шешім қабылдады, бірақ оның орнына астанасы Артаксатаның жақсы қорғалғанын қамтамасыз етіп, таулы аймаққа шегінді. Фраат Артаксата ұзақ қоршаусыз құламайтынын түсінді, сондықтан ол үйдегі қастандықтардан қорқып, уақытты ысыраптай алмады. Фраат кеткен соң Тигран таудан түсіп, ұлын Армениядан қуды. Ұлы содан кейін Помпейге қашып кетті. 66 жылы Помпей жас Тигранмен бірге Арменияға шабуыл жасады, ал 75 жастағы Тигран басылып берді. Помпей оған басып алған жерлерін сақтап қалуға рұқсат берді, өйткені ол Арменияны буферлік мемлекет ретінде құруды жоспарлаған. Тигран 55/54 жылға дейін, 85 жасқа дейін Арменияны Римнің ресми одақтасы ретінде басқаруын жалғастырды.
Tigranes, to whom Lucullus had sent an ambassador, though of no great power in the beginning of his reign, had enlarged it so much by a series of successes, of which there are few examples, that he was commonly surnamed "King of Kings." After having overthrown and almost ruined the family of the kings, successors of the great Seleucus; after having very often humbled the pride of the Parthians, transported whole cities of Greeks into Media, conquered all Syria and Palestine, and given laws to the Arabians called Scenites, he reigned with an authority respected by all the princes of Asia. The people paid him honors after the manners of the East, even to adoration. Lucullus' reaction was an attack that was so precipitate that he took Tigranes by surprise. According to Roman historians Mithrobazanes, one of Tigranes' generals, told Tigranes of the Roman approach. Tigranes was, according to Keaveney, so impressed by Mithrobazanes' courage that he appointed Mithrobazanes to command an army against Lucullus – Tigranes sent Mithrobarzanes with 2,000 to 3,000 cavalry to expel the invader. Mithrobarzanes charged the Romans while they were setting up their camp, but was met by a 3,500 strong sentry force and his horsemen were routed. He perished in the attempt. After this defeat, Tigranes withdrew north to Armenia to regroup, leaving Lucullus free to besiege Tigranocerta. When Tigranes had gathered a large army, he returned to confront Lucullus. On October 6, 69 BC, Tigranes' much larger force was decisively defeated by the Roman army under Lucullus in the Battle of Tigranocerta. Tigranes' treatment of the inhabitants (the majority of the population had been forced to move to the city) led disgruntled city guards to open the gates of the city to the Romans. Learning of this, Tigranes hurriedly sent 6000 cavalrymen to the city in order to rescue his wives and some of his assets. Pompey was given the task of defeating Mithridates and Tigranes. Pompey first concentrated on attacking Mithridates while distracting Tigranes by engineering a Parthian attack on Gordyene. Phraates III, the Parthian king, was soon persuaded to take things a little further than an annexation of Gordyene when a son of Tigranes (also named Tigranes) went to join the Parthians and persuaded Phraates to invade Armenia in an attempt to replace the elder Tigranes with the Tigranes the Younger. Tigranes decided not to meet the invasion in the field but instead ensured that his capital, Artaxata, was well defended and withdrew to the hill country. Phraates soon realized that Artaxata would not fall without a protracted siege, the time for which he could not spare due to his fear of plots at home. Once Phraates left, Tigranes came back down from the hills and drove his son from Armenia. The son then fled to Pompey. In 66 BC, Pompey advanced into Armenia with Tigranes the Younger, and Tigranes, now almost 75 years old, surrendered. Pompey allowed him to retain his kingdom shorn of his conquests as he planned to have Armenia as a buffer state
Tigranes continued to rule Armenia as a formal ally of Rome until his death in 55/54, at age 85.
Ұрпағы
Тигранның төрт ұлы мен үш қызы болды. Апиан мен Валериус Максимустың мәліметінше, үлкен ұлы Зариадрес Тигранға қарсы көтеріліс жасап, шайқаста қаза тапты (болжам бойынша, б.з.д. 90-жылдардың соңында). Апиан Тигранға қарсы сөз байласып, жазаланған тағы бір аты-жөні белгісіз кіші ұлын да еске алады: ол әкесінің денсаулығына немқұрайлы қарап, Тигранның тәжін киген (Тигран аң аулау кезінде жарақат алған еді). Оның үшінші ұлы, Кіші Тигран, жараланған әкесіне зор қамқорлық көрсетіп, адалдығы үшін марапат алды. Сондай-ақ, ол б.з.д. 82 жылы әскери жорыққа басшылық еткен деген де болжам бар. Тигранның орнын төртінші және ең кіші ұлы Артавасдес II басты. Кассиус Дионың айтуынша, Тигранның бір қызы Атропатененің Митридат I-іне үйленген. Тағы бір қызы Парфия ханзадасы Пакорусқа, Ород II-нің ұлына үйленді. Авроманның пергаменттерінде оның үшінші қызы Ариязате "Автома" Парфияның Готарз I-іне үйленгені де жазылған. Понттың Клеопатрасы олардың анасы деп есептелсе де (Апиан оның үш ұл туғанын жазған), тарихшы Гагик Саркисян тек Артавасдес II және аты-жөні белгісіз қыздарының бірі ғана оның балалары деп санайды. Оның пікірінше, қалғандарының анасы басқа, олар Тигран патша болғанға дейін дүниеге келген. Мұның себебі, егер Кіші Тигран б.з.д. 82 жылы жорыққа шыққан болса, онда ол және оның екі үлкен ағасы (немесе екі әпкесі) Клеопатраның балалары болу үшін тым үлкен болған болар еді. Бұл пікірді қолдайтын тағы бір аргумент – Ариазате жағдайы. Ол Ород I-нің анасы болғандықтан, Ариазате Клеопатраның қызы бола алмайды, себебі Клеопатра Тигранға тек б.з.д. 94 жылы, 15-16 жасында тұрмысқа шыққан. Саркисян Тигранның бірінші әйелі және балаларының анасы болуға ықтимал үміткер ретінде Артаксиад ханшайымы Зарухиді ұсынады, ол Тигранның әкесінің інісі Зариадрестің қызы және Артаксиас I-нің немересі. Сондай-ақ, ол Тигранның ұлы Зариадрестің көтерілісіне себеп – ханзада емес, патшаның баласы болғандықтан мұрагер деп жарияланған Артавасдестің дүниеге келуі болды деп санайды.
Империя идеологиясы
Тигран өзінің заманының аралас мәдениетінің классикалық мысалы болып табылады. Оның сарайының рәсімдері Ахеменидтік дәуірден келген, сонымен қатар парфяндық элементтерді де қамтиды. Ол сарайында грек риторлары мен философтарын ұстаған, бұл оның патшайымы Клеопатраның ықпалынан туындаған болуы мүмкін. Грек тілі де сарайда қолданылған болуы ықтимал. Парфтардың үлгісімен, Тигран «гректердің досы» – Филеллен атағын қабылдады. Оның астанасы Тигранокертаның жоспары грек және ирандық сәулеттің үйлесімінен құралған. Армения халқының көп бөлігі сияқты, Тигран да зороастризм дінін ұстанған. Оның тажында құдайлық жұлдыз және екі жыртқыш құс бейнеленген, екеуі де ирандық мәдениетке тән. Жыртқыш құс патшалық мәртебемен байланысты болған. Бұл сондай-ақ Веретрагна құдайының символы болуы мүмкін.
Мұра және танылу
Тигран өзінің жаулап алған жерлерінде өзінің атын тасқан төрт қаланың, оның ішінде Тигранокерт (Тигранакерт) астанасын құрды.
Тарихи
Тигран римдік эсседе, Макробийдің еңбегінде еске алынады, бұл эссе сол кездегі атақты ұзақ өмір сүргендер туралы мәліметтер береді және Луцианға жатқызылады. "Соғыс өнері" (1521) атты еңбегінде итальяндық саяси философ Никколо Макиавелли Тиграннің әскери жеңілісін оның атты әскерге тым көп сенуімен байланыстырады. Бір мәлімет бойынша, еуропалық композиторлар Тигран туралы 24 опера жазған, олардың ішінде танымал итальяндық және неміс композиторлары бар, мысалы Алессандро Скарлатти ("Тигран", 1715), Антонио Вивальди ("La virtu trionfante dell'amore e dell'odio ovvero il Tigrane", 1724), Никколо Пиччини ("Тигран", 1761), Томазо Альбинони, Джованни Бонончини, Франческо Гаспарини, Пьетро Алессандро Гульельми, Иоганн Адольф Хассе, Джованни Баттиста Лампуньяни, Винченцо Ригини, Антонио Тоцци және тағы басқалар.
Қазіргі заманғы
Размик Паносян айтуынша, Тигранның аз ғана өмір сүрген империясы қазіргі армян ұлтшылдары үшін мақтан тұтатын нәрсе болған. Дегенмен, оның империясы көпұлтты мемлекет еді. "Теңізден теңізге дейін Армения" (арм. Tsovits tsov Hayastan) деген тіркес армяндар Тигран патшалығын – Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейін созылған мемлекетті атау үшін жиі қолданады.