Кіріспе

Армения патшасы б.з.б. 95 – 55 жылдары. Б.з.б. I ғасырында Армения патшасы болған Тигран II, көбінесе Тигран Ұлы (арм. Тигран Метс; грек. Τιγράνης ὁ Μέγας, Tigránes ho Mégas; лат. Tigranes Magnus; б.з.б. 140 – 55) – Армения патшасы. Артаксиад әулетінен шыққан ол б.з.б. 95 жылдан б.з.б. 55 жылға дейін билік жүргізді. Оның билігінде Армения патшалығы дәстүрлі шекарасынан асып, өркендеп, ең биік деңгейіне жетті, бұл Тигранға Ұлы патша немесе Патшалар патшасы атағын алуға мүмкіндік берді. Оның империясы қысқа мерзімге Рим Республикасының шығысындағы ең қуатты мемлекет болды. Тигранның Патшалар патшасы атағы оның жеңістерімен қатар, оның билігі кезінде пайда болған Галлей кометасымен де байланысты, оның суреті Тигранның сирек монеталарында бейнеленген. Артавасдес I-нің ұлы немесе туысы Тигран, Армения парфяндық тәуелділікке өткеннен кейін Парфияның Митридат II-іне кепіл ретінде берілді. Армения тағына отырғаннан кейін, ол Рим және Парфияның қарастырылған мемлекеттерін басып алып немесе қосып алып, патшалығын жылдам кеңейтті. Тигран Понттың Митридат VI-імен одақтасып, оның қызы Клеопатраға үйленді. Империясының гүлденген шағында Тигранның билігі Понт тауларынан Месопотамияға дейін, Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейін созылды. Ол бағыныштыларды тұтқынға алып, тіпті Қызыл теңізге және Парсы шығанағына жетті. Ол жаулап алған қалалардың тұрғындарын жаңа астанасы Тигранокертаға күштеп көшірді. Грек мәдениетін құрметтеген Тигран көптеген грек шешендерін және философтарды сарайына шақырды, ал оның астанасы грек-рим архитектурасымен ерекшеленді. Армения Риммен тікелей қақтығысқа түсті, өйткені Митридат VI Тигранның сарайында пана сұрауға мәжбүр болды. Б.з.б. 69 жылы Тигран Тигранокерта шайқасында Лукулл басқаратын рим әскерінен жеңілді, ал бір жылдан кейін Арменияның ескі астанасы Артаксатта тағы бір ауыр жеңіліске ұшырады. Лукуллдың шақырылып алынуы Тигранға қысқа ғана демалыс берді, бірақ б.з.б. 66 жылы Армения тағы бір рим шабуылына тап болды, оған Тигранның ұлы Тигран Кіші де көмектесті. Тигран бағынуды жөн көрді және оған патшалығының орталық бөлігін Римнің шекаралық мемлекеті ретінде сақтауға рұқсат берілді, ал барлық жаулап алынған жерлері Римге қосылды. Ол б.з.б. 55 жылы 85 жасқа толғанда қайтыс болғанға дейін Арменияны Римнің ресми одақтасы ретінде басқаруын жалғастырды.

Алғашқы жылдар

Б.з.д. 120 жылы парф патшасы Митридат II Арменияға басып кірді және оның патшасы Артавасдес I парф билігін мойындауға мәжбүр етті. Артавасдес I парфтарға өзінің ұлы немесе жүйесі Тигранды кепіл ретінде беруге мәжбүр болды. Тигран Ктесифондағы парфяндық сарайда тұрып, парфяндық мәдениетті үйренді. Тигран б.з.д. 96/95 жылға дейін парфяндық сарайда кепіл ретінде ұсталды, содан кейін Митридат II оны босатып, Армения патшасы етіп тағайындады. Тигран Митридат II-ге Каспий маңындағы "жетпіс аңғар" деп аталатын аймақты, кепіл ретінде немесе Митридат II талап еткендіктен берді. Тигранның қызы Ариязат та Митридат II-нің ұлымен үйленді, қазіргі заманғы тарихшы Эдвард Даброваның пікірінше, ол Армения тағына отырмас бұрын оның адалдығының кепілі ретінде бұл оқиға болған. Тигран б.з.д. 80-ші жылдардың соңына дейін парфян вассалы болып қала берді. Ол билікке келген кезде, Тигранның империясын құруға негіз салған мұра – Артаксия I және одан кейінгі патшалардың мұрасы болды. Дегенмен, Армения таулары елдің әртүрлі аймақтары арасында табиғи шекаралар құрды, нәтижесінде феодалдық нахарарлар өздері орналасқан аймақтар мен провинцияларға зор ықпал етті. Бұл Тигранға ұнамады, себебі ол орталықтандырылған империя құруды қалады. Сондықтан ол Армениядағы билігін нығайтып, содан кейін жорыққа шықты. Ол Софен патшалығының соңғы патшасы, Зариадрестің ұрпағы Артанды тақтан түсірді.

Понтпен одақтасу

Бірінші Митрида соғысы кезінде (89–85 ж.б.д.) Тигран Понттың Митридат VI-ны қолдады, бірақ соғысқа тікелей араласпауға тырысты. Ол жылдамдықпен күшін арттырып, Митридат VI-мен одақ құрып, оның қызы Клеопатраға үйленді. Тигран Шығыстағы ықпалын кеңейтуге келісті, ал Митридат Кіші Азия мен Еуропадағы римдік жерлерді жаулап алуға кірісті. Мықты грек-эллиндік мемлекет құру арқылы Митридат Еуропадағы римдік билікке қарсы тұруды көздеді. Француз тарихшысы Рене Гроссе олардың одақтастығында Митридаттың Тигранға біршама бағынышты болғанын айтты.

Рим және парфян патшалықтарына қарсы соғыстар

Парфияның Митридат II-і қайтыс болғаннан кейін, оның ұлы Готарз I оның орнына отырды. Бұл мәселе Синатрукпен келіспеушілікке алып келді, нәтижесінде парфяндық азамат соғысы басталды. Тигран, Рим әлеуметтік соғысқа, ал Парфия мұрагерлік дауға тартылған кезде, Каппадокияға жылдам шабуыл жасады, бірақ римдік консул Сулла оны жеңіп шығарды. 88-85 ж.б.з. аралығында ол Адиабен, Гордиен және Медиа Атропатеньді қайта басып алды. Б.з.д. 83 жылы, Селевкидтер билеген Сирия тағы үшін қанды күрес болғаннан кейін, сириялықтар Тигранды өздерінің мемлекетінің қорғаушысы етіп таңдап, оған Сирия тәжін сыйлады. Антақияда Магдат оның губернаторы болып тағайындалды. Одан кейін ол Финикия мен Киликияны жаулап алып, Селевкид империясының соңғы іздерін жойды, алайда бірнеше қалалар көлеңкеде қалған жас патша Селевкид VII Филометорды өздерінің заңды билеушісі ретінде мойындаған көрінеді. Оның мемлекетінің оңтүстік шекарасы Птолемейге (қазіргі Акко) дейін жетті. Ол бағындырылған қалалардың көптеген тұрғындарын өзінің жаңа астанасы Тигранокертаға көшірді. Гүлденген шағында оның империясы Понт тауларынан (қазіргі Түркияның солтүстік-шығысында) Месопотамияға дейін, Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейін созылды. Жеңістер сериясы оны Ахеменидтердің «Патшалардың патшасы» деген атағын қабылдауға итерді, тіпті парфян патшалары да осы атақты алған емес. Бұл атақ 85 жылдан кейін соғылған монеталарда пайда болды. Батыстың көптеген тарихшылары мен жазушылары, мысалы Плутарх, оны «Ұлы Тигран» деп атады. «Патшалардың патшасы» ешқашан өзімен бірге төрт патша болмастан халық алдына шыққан емес. Цицерон, оның шығыстағы жетістіктеріне сілтеме жасай отырып, оның «Рим Республикасын өзінің қару-жарағының күшімен дірілдеткенін» айтты. Тигранның монеталары тетрадрахмалар мен мыс монеталардан тұрады, олардың бет жағында құлаққаптары бар әшекейленген армяндық тиара киген оның портреті бейнеленген. Монетаның артқы жағы мүлдем жаңа дизайнға ие. Онда Антиохияның Тихеясы мен оның аяғында тұрған өзен құдайы Оронтс бейнеленген.

Римге қарсы соғыстар

Понт патшасы Митридат VI Риммен соғысқаннан кейін, Тигранның одақтасы және туысы болғанын ескеріп, Армения жерінде пана тапқан болатын. Патшалардың патшасы Риммен тікелей қарым-қатынасқа келді. Рим қолбасшысы Лукулл Митридатты Армениядан қууды талап етті. Мұндай талапты орындау Римге тәуелділік мәртебесін қабылдаумен тең болар еді, сондықтан Тигран бас тартты. Шарль Роллин өзінің «Ежелгі тарих» еңбегінде былай дейді: «Лукулл елші жіберген Тигран, билігінің басында аса күшті болмаса да, бірқатар жеңістер арқасында оны осыншалықты кеңейтті, сондықтан оны «Патшалардың патшасы» деп атады. Ұлы Селевкідтің ұрпақтары патшалар әулетін құлатып, жоққа шығаруға жақындағаннан кейін, парфтардың мақтанышын жиі-жиі төмендетіп, гректердің бүкіл қалаларын Медияға көшіріп, Сирия мен Палестинаны жаулап алып, арабтарға заңдар бергеннен кейін, ол Азияның барлық билеушілері құрметтейтін билікпен билік жүргізді. Олар оған шығыстың салты бойынша, тіпті құлшылық ете құрмет көрсетті. Лукуллдің әрекеті күтпеген шабуыл болды, ол Тигранды дайынсыз басып алды. Рим тарихшыларының айтуынша, Тигранның қолбасшыларының бірі Митробазан Римнің бұл әрекеті туралы Тигранға хабарлады. Тигран Митробазанның батылдығына қатты таңғалып, оны Лукуллға қарсы әскерге басшылық етуге тағайындады. Тигран Митробарзанды 2000-3000 атты әскермен жауды қууға жіберді. Митробарзан римдіктерге шабуыл жасады, бірақ олар 3500 сақшыдан тұратын күшпен қарсы тұрды, ал оның атты әскері жеңіліске ұшырады. Ол осы әрекетте қаза тапты. Бұл жеңілістен кейін Тигран Арменияға қайтып, Лукуллдың Тигранокертаны қоршауына мүмкіндік жасады. Тигран үлкен әскер жинап, Лукуллға қарсы аттанды. 69 жылғы 6 қазанда Тигранның әлдеқайда үлкен күштері Тигранокерта шайқасында Лукуллдың басшылығындағы рим армиясынан жеңілді. Тигранның тұрғындарға жасаған қатыгездігі (адамдардың көп бөлігі қалаға көшірілуге мәжбүр болды) қала сақшыларын ашуландырып, римдіктерге қала қақпаларын ашты. Бұл туралы білген Тигран әйелдері мен мүлкін құтқару үшін дереу 6000 атты әскерін қалаға жіберді. Помпейге Митридат пен Тигранды жеңу міндеті жүктелді. Помпей ең алдымен Митридатқа шабуыл жасап, Тигранды алаңдату үшін Гордиенаға парфян шабуылын ұйымдастыруға тырысты. Парфян патшасы Фраат III Гордиенді аннексиялаудан гөрі басқа нәрселерге көшкенімен келісті, өйткені Тигранның ұлы (сонымен қатар Тигран аталған) парфянға қосылып, Фраатты Арменияға басып кіруге көндірді, ескі Тигранның орнына жас Тигранға жол ашу мақсатында. Тигран шабуылға қарсы майданға шықпауға шешім қабылдады, бірақ оның орнына астанасы Артаксатаның жақсы қорғалғанын қамтамасыз етіп, таулы аймаққа шегінді. Фраат Артаксата ұзақ қоршаусыз құламайтынын түсінді, сондықтан ол үйдегі қастандықтардан қорқып, уақытты ысыраптай алмады. Фраат кеткен соң Тигран таудан түсіп, ұлын Армениядан қуды. Ұлы содан кейін Помпейге қашып кетті. 66 жылы Помпей жас Тигранмен бірге Арменияға шабуыл жасады, ал 75 жастағы Тигран басылып берді. Помпей оған басып алған жерлерін сақтап қалуға рұқсат берді, өйткені ол Арменияны буферлік мемлекет ретінде құруды жоспарлаған. Тигран 55/54 жылға дейін, 85 жасқа дейін Арменияны Римнің ресми одақтасы ретінде басқаруын жалғастырды.

Ұрпағы

Тигранның төрт ұлы мен үш қызы болды. Апиан мен Валериус Максимустың мәліметінше, үлкен ұлы Зариадрес Тигранға қарсы көтеріліс жасап, шайқаста қаза тапты (болжам бойынша, б.з.д. 90-жылдардың соңында). Апиан Тигранға қарсы сөз байласып, жазаланған тағы бір аты-жөні белгісіз кіші ұлын да еске алады: ол әкесінің денсаулығына немқұрайлы қарап, Тигранның тәжін киген (Тигран аң аулау кезінде жарақат алған еді). Оның үшінші ұлы, Кіші Тигран, жараланған әкесіне зор қамқорлық көрсетіп, адалдығы үшін марапат алды. Сондай-ақ, ол б.з.д. 82 жылы әскери жорыққа басшылық еткен деген де болжам бар. Тигранның орнын төртінші және ең кіші ұлы Артавасдес II басты. Кассиус Дионың айтуынша, Тигранның бір қызы Атропатененің Митридат I-іне үйленген. Тағы бір қызы Парфия ханзадасы Пакорусқа, Ород II-нің ұлына үйленді. Авроманның пергаменттерінде оның үшінші қызы Ариязате "Автома" Парфияның Готарз I-іне үйленгені де жазылған. Понттың Клеопатрасы олардың анасы деп есептелсе де (Апиан оның үш ұл туғанын жазған), тарихшы Гагик Саркисян тек Артавасдес II және аты-жөні белгісіз қыздарының бірі ғана оның балалары деп санайды. Оның пікірінше, қалғандарының анасы басқа, олар Тигран патша болғанға дейін дүниеге келген. Мұның себебі, егер Кіші Тигран б.з.д. 82 жылы жорыққа шыққан болса, онда ол және оның екі үлкен ағасы (немесе екі әпкесі) Клеопатраның балалары болу үшін тым үлкен болған болар еді. Бұл пікірді қолдайтын тағы бір аргумент – Ариазате жағдайы. Ол Ород I-нің анасы болғандықтан, Ариазате Клеопатраның қызы бола алмайды, себебі Клеопатра Тигранға тек б.з.д. 94 жылы, 15-16 жасында тұрмысқа шыққан. Саркисян Тигранның бірінші әйелі және балаларының анасы болуға ықтимал үміткер ретінде Артаксиад ханшайымы Зарухиді ұсынады, ол Тигранның әкесінің інісі Зариадрестің қызы және Артаксиас I-нің немересі. Сондай-ақ, ол Тигранның ұлы Зариадрестің көтерілісіне себеп – ханзада емес, патшаның баласы болғандықтан мұрагер деп жарияланған Артавасдестің дүниеге келуі болды деп санайды.

Империя идеологиясы

Тигран өзінің заманының аралас мәдениетінің классикалық мысалы болып табылады. Оның сарайының рәсімдері Ахеменидтік дәуірден келген, сонымен қатар парфяндық элементтерді де қамтиды. Ол сарайында грек риторлары мен философтарын ұстаған, бұл оның патшайымы Клеопатраның ықпалынан туындаған болуы мүмкін. Грек тілі де сарайда қолданылған болуы ықтимал. Парфтардың үлгісімен, Тигран «гректердің досы» – Филеллен атағын қабылдады. Оның астанасы Тигранокертаның жоспары грек және ирандық сәулеттің үйлесімінен құралған. Армения халқының көп бөлігі сияқты, Тигран да зороастризм дінін ұстанған. Оның тажында құдайлық жұлдыз және екі жыртқыш құс бейнеленген, екеуі де ирандық мәдениетке тән. Жыртқыш құс патшалық мәртебемен байланысты болған. Бұл сондай-ақ Веретрагна құдайының символы болуы мүмкін.

Мұра және танылу

Тигран өзінің жаулап алған жерлерінде өзінің атын тасқан төрт қаланың, оның ішінде Тигранокерт (Тигранакерт) астанасын құрды.

Тарихи

Тигран римдік эсседе, Макробийдің еңбегінде еске алынады, бұл эссе сол кездегі атақты ұзақ өмір сүргендер туралы мәліметтер береді және Луцианға жатқызылады. "Соғыс өнері" (1521) атты еңбегінде итальяндық саяси философ Никколо Макиавелли Тиграннің әскери жеңілісін оның атты әскерге тым көп сенуімен байланыстырады. Бір мәлімет бойынша, еуропалық композиторлар Тигран туралы 24 опера жазған, олардың ішінде танымал итальяндық және неміс композиторлары бар, мысалы Алессандро Скарлатти ("Тигран", 1715), Антонио Вивальди ("La virtu trionfante dell'amore e dell'odio ovvero il Tigrane", 1724), Никколо Пиччини ("Тигран", 1761), Томазо Альбинони, Джованни Бонончини, Франческо Гаспарини, Пьетро Алессандро Гульельми, Иоганн Адольф Хассе, Джованни Баттиста Лампуньяни, Винченцо Ригини, Антонио Тоцци және тағы басқалар.

Қазіргі заманғы

Размик Паносян айтуынша, Тигранның аз ғана өмір сүрген империясы қазіргі армян ұлтшылдары үшін мақтан тұтатын нәрсе болған. Дегенмен, оның империясы көпұлтты мемлекет еді. "Теңізден теңізге дейін Армения" (арм. Tsovits tsov Hayastan) деген тіркес армяндар Тигран патшалығын – Каспий теңізінен Жерорта теңізіне дейін созылған мемлекетті атау үшін жиі қолданады.